Proklamovani principi nove vlasti, među kojima se posebno izdvajao princip meritokratije, nagovijestili su da će promjene u svim oblastima crnogorskog društva, pa i u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, imati karakter dalje neophodne profesionalizacije i modernizacije. To bi u konačnom imalo za rezultat efikasniju i savremenim bezbjednosnim rizicima i prijetnjama prilagođenu strukturu Agencije za nacionalnu bezbjednost i Obavještajno-bezbjednosnog direktorata u Ministarstvu odbrane. Garancije koje su u tom smislu pružili najistaknutiji reprezenti nove vlasti nagovještavale su beskompromisnu posvećenost vrijednostima euroatlantizma koje je Crna Gora prihvatila u prethodnom periodu i koje su verifikovane njenim članstvom u NATO, 2017. godine.

Međutim, postupci koji su uslijedili odmah nakon konstituisanja Vlade premijera Zdravka Krivokapića u decembru 2020. godine u značajnom dijelu crnogorske, ali i međunarodne, javnosti doživljeni su kao podrivanje ranije postignutih rezultata na tom polju,  urušavanje saradnje i sijanje nepovjerenja u odnosima sa partnerskim zemljama članicama NATO, kao i kompromitacija službi koje su se bavile tim pitanjima u zemlji.

Uprkos činjenici da je u vrijeme prethodne vlasti bilo politički motivisanog kadriranja u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, ne može se poreći da su u prethodnom periodu realizovane kontinuirane aktivnosti na njegovom razvoju, uz poštovanje visokih profesionalnlih principa i standarda, što je prepoznato i uvažavano od međunarodnih partnera u okviru šire obavještajne zajednice.

Pod plaštom revolucionarne floskule koju su proklamovale partije nove parlamentarne većine o demontaži bivšeg režima, u obavještajno-bezbjednosnom sektoru su izvršene značajne promjene u nimalo suptilnim i diskretnim postupcima kakvi su uobičajeni u sličnim situacijama u drugim državama.

Posebno pogođena takvim postupanjem bila je Agencija za nacionalnu bezbjednost čija je kadrovska struktura već bila osiromašena nakon masovnih penzionisanja iz 2010. i posebno 2015. godine, kada su po sili zakona u penziju morali otići svi pripadnici Agencije koji su navršili pedeset godina života. Nakon stupanja na dužnost v.d. direktora, Dejan Vukšić, kotorski advokat bez obavještajno-bezbjednosnog bekgraunda i bilo kakvog iskustva u toj oblasti, izvršio je dosljednu čistku dotadašnje rukovodeće strukture, uz istovremeni pokušaj kompromitacije smijenjenih načelnika. Neki od njih su dobili i otkaze nakon disciplinskih postupaka za navodno učinjene profesionalne propuste u vezi sa obavljanjem dužnosti. Protiv bivšeg direktora ANB, Dejana Peruničića i jednog pripadnika Agencije, pokrenut je i krivični postupak zbog navodnog nezakonitog praćenja pojedinih ličnosti sa javne scene u Crnoj Gori.

Svi potezi v.d. direktora ANB Vukšića djelovali su kao dio veoma pažljivo osmišljenog plana s ciljem konačne promjene kadrovske strukture u Agenciji, čiji bi sastav odgovarao nacionalnim, ideološkim i političkim preferencijama konstituenata nove vlasti, čija različitost od samog početka otvara brojna pitanja u pogledu koncepcije i strategije nacionalne bezbjednosti Crne Gore.

Sličan proces pokrenut je i u Ministarstvu odbrane, gdje su imenovanja na određena rukovodeća mjesta i, posebno, u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu (OBD) bila obavljena pod okolnostima koje su pobudile pažnju domaće i međunarodne javnosti. Evidentirane su brojne nejasnoće u pogledu zakonitosti postupanja i profesionalnih referenci novopostavljenih kadrova na određene istaknute pozicije u MO. Prilično nezgrapni i čini se nedovoljno osmišljeni potezi novog rukovodstva, nezakonita imenovanja, nagle i nejasne smjene, kao i kontroverze u pogledu motivacije za određena postupanja, doprinijeli su narušavanju mukotrpno sticanog kredibiliteta resora odbrane  u Crnoj Gori i na međunarodnom planu.

Postavljenjem Mališića prekršen Zakon

Jedan od prvih poteza nove ministarke odbrane, Olivere Injac, nakon preuzimanja dužnosti, bio je postavljenje aktivnog oficira Vojske Crne Gore, potpukovnika Veljka Mališića na funkciju državnog sekretara u Ministarstvu odbrane. Time je prekršen Zakon o državnim službenicima i namještenicima, kao i Ustav Crne Gore.

Nakon što je to imenovanje naišlo na veoma oštre reakcije u javnom prostoru, Ministarstvo odbrane je najprije negiralo da je u tom slučaju prekršen zakon. Da bi bio postavljen na mjesto državnog sekretara, Mališića je, po odredbi člana 130. Ustava Crne Gore, trebalo da razriješi Savjet za odbranu i bezbjednost (predsjednik Crne Gore, predsjednik Vlade Crne Gore i predsjednik Skupštine Crne Gore), koji nije raspravljao o tom pitanju. Zakon o državnim službenicima i namještenicima  isključuje mogućnost da aktivno vojno lice bude postavljeno na mjesto u MO. Potpukovnik Mališić je ipak na lični zahtjev razriješen dužnosti državnog sekretara i istog dana (21. januara 2021.) odlukom Vlade, a na prijedlog ministarke Injac, imenovan za vršioca dužnosti generalnog direktora Direktorata za logistiku u Ministarstvu odbrane.

Kontroverzne ličnosti Čovića i Simonovića

Nakon što je preuzeo dužnost v.d. direktora OBD, na kojoj će se, ispostaviće se, veoma kratko zadržati, Aleksandar Šaranović je predstavio i nove članove svog kolegijuma, oficire VCG Radula Čovića i Ivicu Simonovića. Na osnovu svega što se dešavalo u periodu nakon toga, evidentno je da Šaranović nije imao nikakvog uticaja na njihovo postavljenje u OBD, niti je bio upoznat sa njihovim profesionalnim referencama i ranijim aktivnostima.

Neposredno nakon što je vijest o postavljenjima ugledala svjetlost dana, uslijedile su veoma oštre reakcije u javnosti. Posebno su se doticale imenovanja oficira Radula Čovića, kojem je bila namijenjena uloga generalnog inspektora u OBD, za koju ga je moguće preporučilo vlastito iskustvo u kršenju protokola i procedura u postupanju sa tajnim podacima u okviru sistema NATO. Konkretno, Čović je 2018. godine u Poljskoj učestvovao na pripremama crnogorske vojske za misiju u Letoniji kao vid podrške NATO formacijama za odvraćanja Rusije od pritiska na pribaltičke države. Tom prilikom počinio teži prekršaj u proceduri sa NATO dokumentima, zbog čega je vraćen odmah u Crnu Goru. Čović je podatke koji se odnose na jedinice koje su na isturenom prisustvu na Istoku prebacio na  svoj USB. Sistem Alijanse je to otkrio i odmah je prijavljen Ministarstvu odbrane Crne Gore.  Protiv Čovića, koji je hitno povučen iz Poljske, u MO je vođen postupak, a u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu je saslušavan nekoliko puta.

Nedovoljno dobro analizirana situacija

Iako je u odbranu novopostavljenih kadrova u OBD stao i potpredsjednik Vlade i koordinator službi bezbjednosti, Dritan Abazović, koji je povodom postavljenja u Ministarstvu odbrane naveo da se radi o provjerenim kadrovima koji imaju podršku Vlade i međunarodnih partnera, evidentno je da su ta imenovanja u najmanju ruku nedovoljno dobro razmotrena u krugovima nove vlasti koji su o tome odlučivali. U prilog tome je i činjenica da je Čović 2014. godine, na preporuku tadašnjih vojnih vlasti, bio preporučen za angažovanje u novoformiranom Odjeljenju za vojno-obavještajne i bezbjednosne poslove. Odatle je udaljen zbog profesionalnih propusta, nediscipline, kao i pokušaja neovlašćenog pristupa tajnim podacima koji nijesu vezani za poslove koji su u opisu njegovog radnog mjesta, uz preporuku za raspoređivanje u jedinice VCG, izvan obavještajno-bezbjednosne arhitekture u MO i VCG.

Sličnu profesionalnu reputaciju ima i major Ivica Simonović, za koga je takođe bilo rezervisano neko od rukovodećih mjesta u OBD. On je ranije bio angažovan u obavještajno-bezbjednosnom elementu Generalštaba VCG, J2, odakle je, najvjerovatnije zbog javno ispoljenog proruskog sentimenta, raspoređen u drugu jedinicu VCG. Interesantno je da je Simonović zajedno sa 180 vojnih lica potpisnik podrške Sprskoj pravoslavnoj crkvi na očuvanju imovinskih i istorijskih prava na teritoriji Crne Gore, a podržavalac je i NVO Ne damo Crnu Goru, čiji je izvršni direktor bio sadašnji premijer Zdravko Krivokapić.

Nezakonita postavljenja

Problematična postavljenja u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu nastavljena su postavljenjem penzionisanog zastavnika I klase Miodraga Jokanovića, nekada zaposlenog u IT sektoru MO. Ostaje nejasno šta je motivisalo ministarku odbrane da se upusti u očigledno nezakonito postupanje i svjesno kršenje odredbi Zakona o državnim službenicima i namještenicima, u kojem je izričito navedeno da u državnom organu ne može da zasnuje radni odnos lice koje je korisnik prava na penziju. Pored toga, nije poznato da zastavnik Jokanović ima bilo kakvo profesionalno iskustvo u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, osim ako se u iskustvo ne računa specifično blizak odnos koji je imao sa pojedinim pripadnicima nekadašnjih bezbjednosnih struktura.

Stoga ne čudi reakcija ranije smijenjenog direktora Direktorata za ljudske resurse Ministarstva odbrane, Mihaila Volkova, koji je Specijalnom državnom tužilaštvu podnio krivičnu prijavu u kojoj navodi da je ministarka Injac nezakonitim zapošljavanjem zastavnika Jokanovića počinila krivično djelo – zloupotreba službenog položaja iz člana 416 Krivičnog zakonika Crne Gore.

Kadriranje mimo profesionalnih standarda

Uprkos činjenici da su upozorenja stručne javnosti, ali prije svega reakcije zapadnih partnera, najvjerovatnije rezultirala iznuđenim potezom povlačenja Čovića i Simonovića iz OBD, insistiranje na kadrovima takvog profila, koji su profesionalno kompromitovani i to ne samo u okviru crnogorskog obavještajno-bezbjednosnog sistema, već i u okviru sistema NATO, upućuje na zaključak da su oni koji su donijeli takvu odluku izvjesno bili rukovođeni nekim drugim, a ne profesionalnim standardima koji su, moguće je, uspostavljeni i izvan institucija čija bi to nadležnost trebala biti. U svakom slučaju, takvi postupci vode samo u jednom pravcu – ka gubitku kredibiliteta među NATO partnerima.

Dešavanja u Ministarstvu odbrane od dolaska ministarke Injac na čelo tog resora diskredituju dotadašnja postignuća na razvoju efikasne obavještajno-bezbjednosne strukture koja bi trebala biti posmatrana kao strateška služba države Crne Gore, a ne poligon na kojem će ministarka odbrane pokušati da u praksi egzercira teorijski stečena znanja u ovoj oblasti. Uostalom, to nije ili barem ne bi trebao biti posao ministra odbrane. Direktor OBD, u zakonskim okvirima, mora imati autonomiju kakva očigledno nije bila omogućena Aleksandru Šaranoviću. Njegovo nepristajanje na nedostojnu ulogu koja mu je bila namijenjena govori u prilog uvjerenju da je prioritet nove vlasti instaliranje politički lojalnih, nacionalno i vjerski jasno profilisanih kadrova, kojima prioritetni interes neće biti profesionalno postavljanje i neselektivan pristup u svakoj prilici i prema bilo kome.

Ukoliko bude nastavljen takav trend imenovanja u OBD, odnosi Crne Gore sa Alijansom mogu biti ozbiljno narušeni, a samim tim imati veoma ozbiljne implikacije i na bezbjednost Crne Gore. Takođe, smjene i imenovanja u Vojsci i Ministarstvu odbrane ukazuju da nije riječ o depolitizaciji tih sektora već se može govoriti o instaliranju kadrova bliskih određenim krugovima u okviru nove, prilično heterogene, parlamentarne većine, čiji pojedini konstituenti najblaže rečeno ispoljavaju neblagonaklon odnos prema članstvu Crne Gore u NATO.

Sve prezentirano ukazuje da se u tom vrlo osjetljivom resoru odigravaju ozbiljne političke igre čija je žrtva reputacija Crne Gore, njen status kod međunarodnih partnera, ali i njena bezbjednost.

Atmosfera tokom izbornog dana u Nikšiću bila je relativno mirna iako se nedjeljama pred 14. mart najavljivalo da se radi o izborima od istorijskog značaja. Registrovano je nekoliko (manjih) incidenata, poput nasilnog glasanja putem pisma koje je zabilježio CeMI.

Međutim, brojne dezinformacije i lažne vijesti koje su objavljivane u medijima iz Srbije i na društvenim mrežama obilježile su proces glasanja. Na sreću, njihove prognoze – od nemira na ulicama u slučaju poraza vlasti, do gašenja struje u popodnevnim časovima i bijega predsjednika Đukanovića iz države preko Albanije – nisu se ostvarile.

Istovremeno, svi koji su pratili izborni dan putem portala i na društvenim mrežama imali su utisak kao da u gradu pod Trebjesom vlada atmosfera koja najavljuje uvod u potencijalne sukobe. Po zatvaranju izbornih mjesta i nakon proglašenja izbornih rezultata pristalice koalicija Za budućnost Nikšića i Mir je naša nacija okupljale su se u većem broju. Tada su zabilježeni manji incidenti ispred izbornog štaba koalicije ZBNK, kao i kršenje epidemioloških mjera, iako su lider koalicije ZBNK i predsjednik Skupštine Aleksa Bečić pozvali svoje pristalice da pobjedu proslave u kućama.

Kao i tokom parlamentarnih izbora 2020. godine u Crnoj Gori, mediji iz Srbije prednjačili su u izvještavanju o situaciji u Nikšiću, a naslovi na tim portalima nerijetko su bili obojeni senzacionalizmom i tendencioznošću. Prevladavali su isti narativi i predviđanja o završetku izbornog dana kao i tokom parlamentarnih izbora. Po istoj matrici, htjelo se predstaviti da u Nikšiću vladaju nemir i haos. Dok je na parlamentarnim izborima u izvještavanju prednjačio Glas javnosti, na ovim izborima je to bio Nacionalist.

Neredi koji se nisu desili

Narativ o neredima koje planira DPS bio je neizostavna tema u medijima iz Srbije. Tokom izbornog dana moglo se pročitati da aktivisti Demokratske partije socijalista fotografišu birače i prijete im da ne glasaju drugu političku opciju kao i da skupljaju 300 momaka da bi izazvali nerede na biračkim mjestima kako bi poništili izbornu volju građana. DPS je, prema tim objavama, podršku u izazivanju nereda našao i u Budvi. Kako piše portal Nacionalist, Milo Đukanović je shvatio da je vrag odneo šalu, pa moli svog prijatelja Brana Mićunovića da iz Budve pošalje eskadron komita batinaša i kavčana da izazovu nerede u Nikšiću. Sličan narativ je uočen i tokom parlamentarnih izbora: (ВАЖНО) ДПС спремио „посебан“ сценарио за вечерас: Моле се грађани да побједу прославе у својим домовима!, pisao je IN4S tada o planu DPS da organizuje grupe koje će paliti NATO, EU i zastave Crne Gore i na taj način izazvati nerede.

Portal Novosti piše i da su pripadnici Specijalne antiterorističke jedinice primijećeni na ulicama Nikšića da spriječe haos koji su najavili iz DPS, zbog navodnog prebijanja njihovih članova. Uz to, nastavljaju da se velike policijske snage grupišu ispred stanice policije u Nikšiću, kao i da im u pomoć stižu kolege sa Žabljaka, a sve u cilju spriječavanja eventualnih nereda. Informer istu vijest prenosi pod tendencioznim naslovom: VRI U NIKŠIĆU, SLEDE SATI STREPNJE, SAMO DA NE BUDE…! STIGLI I POLICAJCI IZ ŽABLJAKA, DPS-ovci vozilima kruže oko štaba koalicije “Za budućnost Nikšića”!

Još iz rubrike #nijesedesilo: Isključenje struje, bjekstvo predsjednika

Osim izazivanja nereda i policije na ulicama, kreativnost u narativima ni ovoga puta nije odmakla dalje od one zabilježene na parlamentarnim izborima. Portal Nacionalist saznaje da DPS planira isključenje struje u Nikšiću. Kako pišu, suočeni sa sigurnim porazom, DPS-ovi vojnici su dobili zadatak da neposredno po okončanju izbora sprovedu diverziju prema elektroenergetskom sistemu kako bi sprečili opštinsku izbornu komisiju da u normalnim uslovima prebroje glasove koji će označiti njihov kraj. Na parlamentarnim izborima, portal Glas javnosti objavio je da se oko 18.00 časova planira gašenje internet komunikacije u Crnoj Gori i obaranje opozicionih portala poput IN4S i Borbe, što se nije dogodilo tada, kao ni sada sa gašenjem struje.

I saopštenje koje je Uprava policije izdala da građani ne izlaze na ulice nakon zatvaranja biračkih mjesta i da poštuju mjere za suzbijanje korona virusa, Nacionalist je iskoristio u svrhu širenja panike i vijest objavio pod naslovom: НЕ СЛУТИ НА ДОБРО! Полиција Црне Горе издала хитно саопштење: Останите код куће, НЕ ОКУПЉАЈТЕ СЕ.

Zatvaranje biračkih mjesta mediji iz Srbije su zaokružili ponavljanjem narativa da Milo Đukanović planira spektakularno bjekstvo iz države. Portali Objektiv i Alo su objavili da je Đukanovićevom šefu obezbjeđenja naređeno da pripremi neupadljivo vozilo srednje klase, kojim će se u slučaju razvoja po njega nepovoljne političko-bezbednosne situacije u Crnoj Gori, u toku noći uputiti u pravcu Albanije, gde posredstvom „poverljivih ljudi“ koji su zaposleni na GP Božaj pod okriljem mraka konspirativno napustiti teritoriju Crne Gore. Isti narativ da je predsjednik Đukanović trebalo da napusti državu plasiran je na portalu Alo i tokom parlamentarnih izbora 2020. U tekstu je tada prenesena izjava advokata Gorana Petronijevića da Milo Đukanović ima spremne helikoptere na tri lokacije, koji bi trebalo da ga prebace u Albaniju ukoliko pretrpi izborni poraz.

Kontinuirani narativ o napuštanju članova DPS

Udarna vijest na Kuriru bila je: PUKLA TIKVA: Duško Marković napustio štab DPS-a, NA POMOLU NOVA PARTIJA? Taj portal piše da je, prema dobro obaviještenom izvoru, bivši premijer Crne Gore napustio DPS i krenuo u formiranje nove stranke, predviđajući da će ta partija nakon nikšićkih izbora doživjeti svoj prvi veliki raskol. Marković je ubrzo demantovao te navode putem svog Tviter naloga. Frakciji Duška Markovića će se, prema navodima Nacionalista, pridružiti i Andrija Nikolić jer ne želi da trpi mobing i pritisak šefa Mila.

Da Marković i Nikolić nisu jedini koji napuštaju DPS uvjerava nas neprimjerenim sadržajem portal Alo: ANARHIJA U DPS Milov verni sluga se nalizao rakije i okrenuo mu leđa! Svjestan da DPS-u slijedi poraz, Milutin Simović se, prema navodima tog portala, po starom narodnom običaju kad je najteže prihvatio lozove rakije i dovodeći sebe u stanje teške alkoholisanosti ublažio nivo straha i stresa. Narativ o gubitku DPS na izborima nije zaobišao ni sam izborni dan, a Glas javnosti ga je predstavio sljedećom objavom: DEBAKL NA POMOLU: Sanja Damjanović briznula u plač kad je shvatila da GUBI!

Lažne vijesti i istraživanja

Jedna od prvih lažnih vijesti koja se pojavila na društvenim mrežama tokom izbornog dana u Nikšiću bila je da je nikšićki kantautor Miladin Šobić pozvao Nikšićane da glasaju protiv Demokratske partije socijalista. Tvrdnje su demantovane na Fejsbuk stranici Šobića. 

Lažna istraživanja javnog mnjenja kružila su i tokom predizborne kampanje, a nisu zaobišla ni izborni dan. Društvenim mrežama je kružilo lažno istraživanje CeMI-ja (Centar za monitoring i istraživanje) o rezultatima izlaznih anketa, prema kojem ubjedljivo vode koalicije Za budućnost Nikšića i Mir je naša nacija. Iz CeMi-ja su za Raskrinkavanje.me rekli da izlazne ankete nijesu dozvoljene u Crnoj Gori. CeMI ih nije nikad radio, pa samim tim ne radi ih ni na ovim izborima. Riječ o dezinformacijama koje treba ignorisati. CeMI će objaviti procjene rezultata glasanja nakon što glasanje bude okončano, ali NE na bazi izlaznih anketa, nego druge metodologije, metode paralelnog prebrojavanja glasova, kako to radimo svaki put kad nadgledamo izbore, naveli su.

Snimak da je na djelu kupovina glasova i prodaja ličnih karata u kafiću Arkade pojavio se na društvenim mrežama, a ubrzo su ga preuzeli mediji. Tabloid Alo je snimak prenio pod naslovom SKANDAL TRESE NIKŠIĆ Policija čuva lokal u kom Đukanovićevi ljudi kupuju glasove, prete građanima privođenjem!, objašnjavajući da je u jednom lokalu na jednom mestu zatečeno više od 15 ljudi. Policija je, prema rečima Milana Kneževića, pozvana, ali ne reaguje, navodi se u tekstu. Portal Novosti nešto kasnije reciklira vijest uz nešto više informacija, te objavljuje drugi snimak, tvrdeći da je tokom pretresa u kafiću Arkade zatečeno deset aktivista DPS-a kako kupuju glasove. Uprava policije je kasnije saopštila da u kafiću Arkade koji je registrovan kao štab DPS-a, nisu kupovani glasovi.

Eksces u Dragovoj Luci, na biračkom mjestu 118

Iz opštinskog odbora Demokratske partije socijalista u Nikšiću su tokom izbornog dana saopštili da je Marko Kovačević nasilno upao na biračko mjesto br. 118 u naselju Dragova Luka, te da je tom prilikom otet birački materijal, spriječen birački odbor da izađe na teren i pretučeno jedno lice. Iz Uprave policije su saopštili da su izašli na to biračko mjesto i utvrdili, između ostalog, da je netačna informacija da je bilo ko pretučen na tom biračkom mjestu.

Nacionalist je zaključio izborni dan viješću: МИЛО ГАЗИ УСТАВ: Уводи полицијски час у Никшићу! (ФОТО). U tekstu je dostavljen skrinšot Vajber poruke u kojoj osoba koja je nazvana ŠEF MILO navodi sljedeće: Pripremite se za veceras uvodim policijski cas u Nk.

Kao i tokom parlamentarnih izbora, nijedna od najavljenih situacija – gašenje struje, neredi na ulicama, bijeg u Albaniju i najzad uvođene policijskog časa – nije se dogodila u Nikšiću. Iako tenzija u naslovima i medijskim izvještavanjima nije nedostajalo, izborni dan u Nikšiću protekao je relativno mirno.

Digitalni forenzički centar podsjeća da je za kvalitetno suzbijanje dezinformacija i lažnih vijesti neophodna edukacija građana i jačanje medijske pismenosti i u Crnoj Gori i u svim zemljama regiona. Lažne vijesti se šest puta brže šire od tačnih informacija na društvenim mrežama, što samo govori u prilog težini borbe protiv tog fenomena. Jedini mogući put je zajednička borba medija, nadležnih institucija i organizacija protiv lažnih vijesti.

Opštinski izbori u Nikšiću, zakazani za 14. mart, nesumnjivo su  privukli ogromnu pažnju, kako u Crnoj Gori tako i u regionu. Shodno tome Digitalni Forenzički Centar je napravio analizu predizbornog ambijenta u Nikšiću, koja obuhvata političku situaciju uoči izbora, medijsko izvještavanje na tu temu, kao i aktivnosti na društvenoj mreži Fejsbuk.

Analiza ukazuje i potvrđuje da je politička situacija uoči lokalnih izbora u Nikšiću veoma kompleksna. Prilično intenzivnu izbornu kampanju od samog početka prate žestoka politička borba, napetost, incidenti, kao i dezinformacije i narativi. Kao i tokom parlamentarnih izbora, Srpska pravoslavna crkva (SPC) aktivan je učesnik i na lokalnim izborima u Nikšiću. Sveštenici te vjerske organizacije su pozvali građane da promijene vlast u Nikšiću, i time potvrde slobodu dobijenu krvlju i životima. Takođe, očigledna je i borba između političkih partija za podršku SPC.

Strano miješanje u izborne procese, širenje dezinformacija i propagandno djelovanje tokom prethodnih parlamentarnih izbora u najvećoj mjeri dolazilo je iz Srbije. Isti slučaj je i sa lokalnim izborima u Nikšiću. Uz to, uticaj koji dolazi iz Srbije je jačeg intenziteta u odnosu na avgustovske parlamentarne izbore. Osim očigledne propagande i dezinformacija koje plasiraju tabloidi iz Srbije, tokom izborne kampanje, bili su prisutni i aktivisti iz te zemlje.

DFC monitoring o izvještavanju medija iz Srbije i Crne Gore o izborima u Nikšiću u periodu od 1. do 28. februara 2021. godine pokazuje da predstojeći izbori u tom gradu prevazilaze okvire koje lokalni izbori obično imaju. Za potrebe istraživanja obrađeno je pet portala iz Crne Gore (Borba, CdM, IN4S, Pobjeda i Vijesti) i pet portala iz Srbije (Alo, Nacionalist, Novosti, Republika i Srbin.info).

U procrnogorskom medijskom taboru se plasira narativ da se Srbija miješa u izbore u Nikšiću, pružajući materijalnu i logističku pomoć, kao i da slanjem svojih ljudi  pomaže prosrpskim opozicionim partijama u tom gradu. U člancima tih medija, nerijetko su optuživani predsjednik Srbije Aleksandar Vučić i njegova partija Srpska napredna stranka za sprovođenje takvih aktivnosti. Dopuna ovom narativu je i konstatacija da ako DPS ili neka druga procrnogorska partija ne pobijedi na izborima u Nikšiću, projekat stvaranja srpskog sveta će početi sa realizacijom.

Izbori u Nikšiću su jedna od glavnih tema u medijima iz Srbije. Pojedini mediji imaju i posebne emisije/rubrike posvećene predstojećim izborima. Od početka februara na Televiziji Happy se emituje serijal Bitka za Nikšić. Portal i dnevne novine Novosti (koje prema istraživanju Saveta za strateške politike iz Beograda imaju najviše objavljenih lažnih vijesti na naslovnicama u 2020. godini), uvele su rubriku Izbori u CG. Istoimena rubrika je postavljena i na portalu Alo. Sadržaj koji redakcije tih medija plasiraju često je uvredljiv, obiluje dezinformacijama i narativima. Na udaru medija iz Srbije su najčešće Demokratska partija socijalista i predsjednik Milo Đukanović koje, prema njihovim objavama, očekuje ubjedljiv poraz u Nikšiću. Mediji iz Srbije daju najveću podršku koaliciji Za budućnost Nikšića okupljenoj oko Demokratskog fronta. Saopštenja te koalicije se doslovno prenose uz nezaobilazno isticanje da je njihova pobjeda na izborima neupitna. Osim DPS-a i Đukanovića, česta meta srpskih medija su i lider Narodnog pokreta Miodrag Daka Davidović, kao i premijer Zdravko Krivokapić.

Monitoring Fejsbuka, kao najzastupljenije društvene mreže u Crnoj Gori, je ukazao na koordinisano djelovanje uoči lokalnih izbora u Nikšiću. Utvrdili smo 292 koordinisane aktivnosti (vremenska, narativna i sadržajna koordinacija) sa 15 Fejsbuk stranica, koje kumulativno broje preko 305.000 lajkova. Tokom posmatranog perioda, od 01. februara do 28. februara 2021. godine, te aktivnosti su imale za rezultat 1.060 objava. Mreža stranica koja je identifikovana često je dijelila sadržaj na koordinisan način sa određenih medija, stranica političkih partija i njima bliskih političkih aktivista. Najaktivnije stranice  bile su  Никшић Пoнoсни Српски град, Црна Гора и Република Српска, Црна Гора – Српска Спарта i Srpska CRNA GORA. Mediji sa kojih su te stranice u najvećoj mjeri preuzimale i sinhronizovano dijelile sadržaj su IN4S, Borba, Nacionalist i Srpske novine. Administratori posmatranih stranica dolaze iz Crne Gore, Srbije i Njemačke. Objavljeni sadržaj na analiziranim stranicama u potpunosti je favorizovao opozicione političke opcije u Nikšiću i pozivao na glasanje za iste. Na taj način se stvara iluzija veće podrške nego što je to u stvarnosti, dodatno utičući na odabire glasača.

Digitalni forenzički centar već duže pokušava da podigne svijest o savremenim fenomenima koji unižavaju demokratski kapacitet crnogorskog društva, ukazujući na sve izraženiji problem govora mržnje, upiranja prstom bez dokaza, širenja dezinformacija i ostalih negativnih implikacija modernog digitalnog doba.U ispunjavanju tog cilja nastao je i ovaj izvještaj sa sljedećim preporukama:

  • Pravovremeno i odlučno suprotstavljanje malignim stranim uticajima na izborne procese u Crnoj Gori;
  • Bolja koordinacija državnih organa u suzbijanju malignog stranog uticaja na izborne procese u Crnoj Gori;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva u borbi protiv dezinformacionih kampanja na internetu, pogotovo u susret važnim društveno-političkim događajima.
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva na kreiranju i sprovođenju kampanja o podizanju svijesti građana o zloupotrebama i koordinisanim aktivnostima na internetu i mrežama;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva u cilju organizovanja specijalizovanih radionice za novinare radi jačanja njihovih kapaciteta u borbi protiv negativnih digitalnih fenomena;
  • Bolja saradnja između civilnog sektora i državnih institucija koja bi dodatno obezbijedila regularnost izbornih procesa;
  • Povećana uloga civilnog sektora i državnih organa u razvoju demokratske i politčke kulture, sa ciljem smanjivanja društvenih i političkih netrpeljivosti koje mogu prouzrokovati incidente;
  • Odgovornost nosilaca najviših državnih funkcija s ciljem sprečavanja izborne korupcije;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva radi organizovanja radionica i pružanja obuka s ciljem podizanja svijesti i otpornosti na lažne vijesti i dezinformacije;
  • Transparentan rad državnih organa u regulisanju izbornih procesa;

Finalni izvještaj u PDF formatu možete preuzeti OVDJE.

Velika Britanija je prva zemlja u svijetu koja je 2. decembra 2020. odobrila vakcinu protiv korona virusa. Među kompanijama koje su radile više od pola godine na njenoj izradi, vakcina kompanija Fajzer i Biontek otvorila je put ka masovnijoj vakcinaciji.

Međutim, s obzirom na količinu dezinformacija i teorija zavjere plasiranih o korona virusu tokom 2020. godine, bilo je za očekivati da će prozvodnja vakcina i početak vakcinacije biti propraćeni obmanjivim sadržajima. Mada, generalno, kampanja protiv vakcinacije (prije svega djece) pojavila se unazad nekoliko godina i uporno opstaje kako u svijetu, tako i na prostoru Zapadnog Balkana.

BBC je nedavno pisao o teorijama zavjere i obmanjivim informacijama kojima je propraćeno prvo vakcinisanje protiv korona virusa. Društvenim mrežama su se dijeljeni snimci i objave u kojima se tvrdi da je proces vakcinacije insceniran, te da se koriste lažni špricevi sa iglom koja nestaje da bi se promovisala vakcina koja ne postoji. Međutim, prema pisanju BBC, nisu u pitanju lažni već sigurnosni špricevi koji štite medicinsko osoblje i pacijente od povrede ili infekcije prilikom davanja vakcine, a koji su u upotrebi više od deset godina.

U drugom video-snimku se tvrdi da australijska političarka pozira sa špricem koji ima zaštitni čep, što je trebalo da znači da je njeno vakcinisanje protiv COVID-19 lažno. Zapravo, riječ je o snimku sa premijerkom Kvinslenda Anastasijom Palaše nakon što je primila vakcinu protiv gripa u aprilu 2020. godine. U jednoj Fejsbuk objavi se pak navodi da je medicinska sestra u Alabami umrla nakom što je primila vakcinu protiv COVID-19. Vijest je demantovalo Ministarstvo javnog zdravlja te države, kontaktirajući sa službenim osobljem svih bolnica koje su dobile vakcinu protiv COVID-19.

Nakon što su prvi stanovnici Velike Britanije primili vakcinu, na internetu se pojavio polusatni snimak naslovljen Pitaj stručnjaka (Ask The Expert), koji je emitovan uživo. Video se, navodi BBC, sastoji od brojnih pogrešnih i neosnovanih tvrdnji o pandemiji koja je nazvana najvećom prevarom u istoriji. Jedna od tvrdnji jeste da je, usljed pandemije, farmaceutskim industrijama odobreno da preskoče testiranje na životinjama, kao i da će ljudi bili zamorčići. BBC u tekstu navodi da su vakcine kompanija Fajzer/Biontek, Moderna i Oksford/Astra Zeneka testirane na životinjama, kao i hiljadama ljudi prije nego što su odobrene.

I Zapadni Balkan plodno tlo za slične teorije

Region Zapadnog Balkana sa akcentom na Srbiju i Crnu Goru, gdje je Crna Gora nedavno ocijenjena kao najpodložnija uticaju teorija zavjere i obmanjivog sadržaja na internetu, je sa dobrodošlicom dočekao nove teorije o vakcini. Osim dijeljenja sadržaja o lažnom vakcinisanju premijerke Kvinslenda u Australiji Anastasijom Palaše ili video snimka Pitaj stručnjaka, teoretičari zavjera i antiavakseri su kreirali sadržaj sa istom porukom i za javne ličnosti iz regiona koje su primile vakcinu.

Video-snimak Pitaj stručnjaka (Ask The Expert) u kome se iznose pogrešnje tvrdnje o pandemiji korona virusa

Na Zapadnom Balkanu prvi su vakcinisani premijerka Srbije Ana Brnabić (ujedno prvi premijer u Evropi koja je primila vakcinu), ministarka za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja Darija Kisić-Tepavčević i član Kriznog štaba Srbije dr Predrag Kon. Istoga dana na Fejsbuk stranici IN studio pojavila su se dva video-snimka u kojima se tvrdi da su premijerka i ministarka lažno vakcinisane. Osim toga, tvrdili su da su obje, prije primanja vakcine, morale da potpišu ugovor da niko neće odgovarati za smrtni ishod ili neku nus pojavu od fajzerove vakcine. Video snimci su sakupili gotovo 2.000 interakcija i oko 2.500 dijeljenja.

Dva dana nakon te objave na Fejsbuk stranici LME 2.0 objavljen je video u kojem se tvrdi da je premijerka Brnabić lažno vakcinisana jer nema iglice, aludirajući time na teoriju o igli koja nestaje. Video je podijeljen 971 put, ima preko 580 interakcija, a stranica broji skoro 20.000 pratilaca. Objave o lažnom vakcinisanju se nisu zaustavile na društvenoj mreži Fejsbuk, već su se proširile i na Tviter. Neke od njih imaju i po nekoliko stotina lajkova i nekoliko desetina retvitova.

Izmjene DNK i tvrdnje o mikročipu

BBC na sprskom je početkom decembra prošle godine pisao na temu raznih teorija i tvrdnji koje su se pojavile na internetu o vakcini protiv COVID-19. U nekim objavama se ističe da tehnologija vakcine sa informacijskom RNK (mRNA) nikad prije nije bila testirana niti odobrena, te da će ona izmijeniti ljudski DNK. Profesor Džefri Alond sa Oksfordskog univerziteta, jedan od tri nezavisna naučnika sa kojima je BBC kontaktirao, rekao je da ubrizgavanje RNK u nekoga ne čini ništa DNK ljudske ćelije.

Bil Gejts i njegova Fodnacija su se tokom 2020. našli na udaru velikog broja teoretičara zavjere, dovodeći ga u vezu sa korona virusom i vakcinama. BBC u istom tekstu navodi da su se glasine pojavile u martu prošle godine kad je Gejts u jednom intervjuu izjavio da ćemo morati da imamo neku vrstu digitalnih sertifikata na osnovu kojih će se znati ko se oporavio, ko je testiran i ko je primio vakcinu. Iako nije pominjao mikročipove, teoretičari se pozivaju na studiju, koju finansira Fondacije Gejts, o tehnologiji koja može da pohrani podatke o nečijem vakcinisanju u specijalno mastilo ubrizgano istovremeno kada i injekcija. Ana Jaklenec, naučnica koje ja radila na toj studiji, kaže da ta tehnologija nije mikročip, već je više kao nekakva nevidljiva tetovaža. Ona još nije počela da se primenjuje, neće dozvoliti da ljudi budu praćeni i locirani, a lični podaci neće biti ubacivani u tu bazu podataka.

Još jedna teorija u nizu je da vakcina sadrži tkivo iz pluća fetusa. Iako je doktor Majkl Hed, sa Univerziteta u Sauthemptonu, pored ostalih, negirao tvrdnje da se ćelije fetusa koriste u prizvodnom procesu vakcina, to nije spriječilo teoretičare zavjere da nastave sa širenjem dezinformacije na društvenim mrežama.

Odgovor društvenih mreža

S obzirom da je vakcine protiv COVID-19 nedavno odobrena, iz Fejsbuka su 18. decembra 2020. saopštili da će dozvoliti reklame kojima se ističe efikasnost vakcine i promoviše bezbjedan pristup istoj. Kako su naveli, nastaviće sa uklanjanjem sadržaja kojim se pandemija pokušava iskoristiti u komercijalne svrhe. Takođe, zabraniće reklame ili organske objave kojima se promoviše prodaja vakcine.

S druge strane, iz Tvitera kažu da kompanija još uvek radi na svojoj politici i planovima uoči pojave medicinski odobrene vakcine. Kompanija od 2018. godine upozorava korisnike da se obrate zvaničnim institucijama.

Jutjub je u oktobru ažurirao svoju politiku uklanjanja snimaka koji sadrže dezinformacije o vakcinama protiv korone, uključujući sve tvrdnje koje se kose sa opštim konsenzusom zdravstvenih radnika ili Svetske zdravstvene organizacije. Iz TikToka, nove mreže veoma polularne među mlađom populacijom, saopštili su da uklanjaju dezinformacije vezano za koronu i vakcine, uključujući antivakserski sadržaj, i to preko korisnika koji im prijavljuju neprimeren sadržaj.

Prve vakcine u Crnoj Gori krajem januara

Prve vakcine u Crnoj Gori se očekuju krajem januara, izjavila je ministarka zdravlja Jelena Borovinić-Bojović na vanrednoj pres konferenciji 30. decembra 2020. Ona nije navela o kojoj vakcini i kojoj količini je riječ, ali je podsjetila da je Crna Gora ranije potpisala COVAX mehanizam za nabavku vakcina, koji je preporučen od Svjetske zdravstvene organizacije.

Ostaje nam da pratimo da li će medijski i internet prostor u Crnoj Gori biti aktivan u širenju obmanjujućeg sadržaja i dezinformacija uoči i tokom vakcinacije, te hoće li ovdašnji teoretičari zavjera kreirati nove sadržaje ili preuzimati postojeće i prilagođavati ih za domaće konzumente.

Studija Mapiranje lažnih vijesti i dezinformacija na Zapadnom Balkanu i identifikovanje načina za efikasnu borbu protiv njih, objavljena je 3. decembra na sajtu Evropskog parlamenta. Njeni autori bavili su se dešavanjima i dezinformacijama na prostoru Zapadnog Balkana u periodu 2018 – 2020. godine.

Nezavisni eksperti izradili su studiju za potrebe Spoljnopolitičkog odbora Evropskog parlamenta analizirajući informaciono okruženje u šest država Zapadnog Balkana: Albaniji, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Kosovu, Sjevernoj Makedoniji i Srbiji. Digitalni forenzički centar (DFC) bavio se iznesenim konstatacijama o Crnoj Gori. Uočeno je da studija obiluje šturim informacijama, jednostranim zaključcima i netačnim podacima u dijelu koji se tiče Crne Gore, a koji kao takvi mogu zamagliti sliku i razumijevanje informacionog okruženja u našoj zemlji.

Stoga se DFC obratio kancelariji delegacije Evropske unije u Crnoj Gori upitom za pojašnjenja o konkretnim djelovima navedenim u studiji. Dobili smo odgovor da oni nisu učestvovali u izradi studije, te da se obratimo Evropskom parlamentu. DFC je potom kontaktirao Evropski parlament koji nas je uputio na akademskog koordinatora studije. Njegov odgovor je da studija predstavlja akademski proizvod, te da ne oslikava zvaničan stav EU, što svakako ne umanjuje činjenicu da ista sadrži određene propuste.

S obzirom da su pojedini crnogorski mediji preuzeli izvorni Izvještaj sa sajta EP, zbog čega je stručnoj i laičkoj javnosti predstavljena neistinita slika o našoj zemlji, DFC je u cilju objektivnog informisanja uradio analizu spornih ključnih dijelova studije.

Sporne tačke u studiji

  • Informacije iz navedenih referenci izvučene iz konteksta
  • Informacije iznesene van okvira posmatranog perioda
  • Večernje Novosti i Kurir predstavljeni kao crnogorski mediji
  • Portal Danas predstavljen kao medij koji podržava koaliciju ZBCG
  • Fejsbuk nije značajno zastupljena mreža u Crnoj Gori
  • Vlada Crne Gore objavila imena prvih slučajeva korona virusa u Crnoj Gori
  • Većina dezinformacija u Crnoj Gori dolazi iznutra
  • U jeku predizborne kampanje, najveći broj dezinformacija se odnosio na druga pitanja, najviše na COVID-19

Netačni podaci o medijima i popularnosti Fejsbuka

U sklopu potpoglavlja Mapiranje dezinformacija na Zapadnom Balkanu, u dijelu koji se odnosi na Crnu Goru, navodi se da su Večernje Novosti i Kurir crnogorski mediji, što je netačno, jer je riječ o portalima i redakcijama sa sjedištem u Beogradu.

Navedeno je i da portal Danas, takođe iz Srbije, podržava koaliciju Za budućnost Crne Gore (ZBCG). Na osnovu analiza i monitoringa DFC-a, portal Danas je prepoznat kao nezavisan medij koji svojim izvještavanjem uoči i tokom posljednjih izbora u Crnoj Gori nije zagovarao ni jednu političku opciju. Dodatno je DFC kontaktirao redakciju Danasa, odakle nam je saopšteno da su informacije navedene u studiji netačne.   

S druge strane, interesantno je da se u analizi o dezinformacijama u Crnoj Gori ne pominju ni Borba ni IN4S, prosrpski mediji u Crnoj Gori, prepoznati po širenju obmanjujućeg sadržaja.

Jedan od zaključaka studije je i da mediji iz Srbije generalno podržavaju koaliciju ZBCG. Budući da tačan period analiziranja nije precizno naveden, a da je studija kompletirana 19. novembra 2020. ta tvrdnja je samo djelimično istinita. Tačno je da su mediji iz Srbije u predizbornom periodu u Crnoj Gori promovisali koaliciju ZBCG, ali je narativ promijenjen ubrzo nakon izbornog ishoda. Iako vodeće političke figure te koalicije, Milan Knežević i Andrija Mandić, i dalje imaju podršku medija iz Srbije, lider koalicije Zdravko Krivokapić je redovno na meti tamošnjih portala i tabloida, o čemu je DFC već pisao.

U studiji se takođe ističe da Fejsbuk nije naročito popularna društvena mreža u Crnoj Gori. Međutim, podaci DFC-a govore suprotno. Broj ljudi do kojih se može doći putem oglasa na Fejsbuku iznosi 400.000 za decembar ove godine. S obzirom da Crna Gora ima oko 630.000 stanovnika, taj podatak svjedoči o značajnoj aktivnosti na Fejsbuku.

Akteri bivše vlasti stavljeni u pogrešan kontekst

U studiji je navedeno da je predsjednik Crne Gore Milo Đukanović širio dezinformacije o aferi državni udar 2016. godine i time doprinio da se Milan Knežević i Andrija Mandić, bez konkretnih dokaza, nađu na listi osuđenika (proces još nije završen, čeka se odluka Apelacionog suda, op.a.). Kao referenca za tu konstataciju navedena je analiza pod nazivom Visiti o koncu: ruska strategija za destabilizaciju Crne Gore,koju je objavio Institut za istraživanje spoljnih politika. Međutim, uvidom u navedenu analizu ustanovljeno je da nigdje nije bilo riječi o tome da je predsjednik Đukanović širio dezinformacije oko državnog udara 2016. godine, niti se ta analiza bavi njegovom povezanošću sa optužbama Kneževića i Mandića.

U studiji je navedeno i da su iz Vlade Crne Gore procurile informacije o identitetu prvih slučajeva oboljelih od korona virusa u državi u martu 2020. godine. U članku sa portala Balkan Insight, koji je naveden kao referenca, istaknuto je da su identitet oboljelih osoba objelodanili korisnici društvenih mreža, a ne Vlada Crne Gore.

Iako su autori studije naveli da je Crna Gora predmet značajne spoljne dezinformacione aktivnosti (pokušaj državnog udara 2016, pristupanje NATO 2017 i u manjoj mjeri izbori 2020), ostaju pri stavu da dezinformacije u najvećoj mjeri dolaze iznutra i da predstavljaju značajnu alatku za unutrašnje političko nadmetanje. Ipak, budući da je poznato kolika je popularnost i čitanost medija iz Srbije u Crnoj Gori, a koji su prepoznati po plasiranju tendencioznih objava i dezinformacija, evidentno je da nam veliki broj takvih sadržaja dolazi spolja. 

Površno o izborima 2020.

Studija se bavila i avgustovskim parlamentarnim izborima u Crnoj Gori, ali nedostatak informisanosti o tom periodu je takođe vidljiv. Nedovoljno podataka u slučaju Crne Gore, kako su naveli, ih je spriječilo da pruže detaljnu analizu izbora, iako je DFC sproveo veliki broj analiza i istraživanja na tu temu.

Nelogično je i da su autori studije naveli da nisu mogli da iskoriste navedene alatke otvorenih izvora u slučaju Crne Gore, jer je upravo njih DFC, pored ostalih, iskoristio da bi pratili izbore i analizirali društvenu mrežu Fejsbuk i medijsku scenu. Time je mjeren porast aktivnosti stranica i grupa političkih partija koje su učestvovale na parlamentarnim izborima, kao i novac utrošen na reklame.

U studiji je obrađena i dezinformacija o piši-briši olovkama (u kontekstu izbora) kojom se bavio portal Raskrinkavanje.me, a koja je istrgnuta iz konteksta. Poruka koja je kružila društvenom mrežom Fejsbuk nije se odnosila na pokušaj zastrašivanja birača da ne izađu na birališta, kako je navedeno u studiji. Porukom su upozoravani građani o samom postojanju takvih olovki i mogućnosti da njihov glas bude obrisan i prepravljen, uz savjet da nose vlastite, kako do prepravljanja ne bi moglo doći. Činjenica je da su i mediji i političari i aktivisti podsticali građane da izađu na ovogodišnje izbore, čak i više nego tokom prethodnih izbornih ciklusa, sa jednim od osnovnih narativa da su ovogodišnji izbori borba za opstanak države.

Netačan je i zaključak autora da je najveći broj dezinformacija tokom avgustovskih izbora bio usmjeren pogotovo na korona virus. DFC je od sredine avgusta vodio blog posvećen izborima, odakle je vidljivo da dezinformacije oko korona virusa nisu bile prisutne u značajnoj mjeri. Dodatno, analize objava medija iz Srbije i Crne Gore tokom avgusta 2020, koje je sproveo DFC, ukazuju da su glavne teme tekstova bile: izbori, kriminal i korupcija, odbrana svetinja i turizam.

Dodatno, autori studije navode da je jako teško precizno utvrditi dezinformacije u Crnoj Gori, posebno zato što ne postoji obimna literatura. Međutim, Digitalni forenzički centar, čije su analize navedene u referencama studije, ali površno predstavljene, raspolaže zavidnim obimom analiza, tekstova i infografika koji predstavljaju kvalitetnu literaturu za istraživanje informacionog i dezinformacionog okruženja u Crnoj Gori.

Rezime Digitalnog forenzičkog centra je da se usljed nedorađenih informacija u studiji Mapiranje lažnih vijesti i dezinformacija na Zapadnom Balkanu i identifikovanje načina za efikasnu borbu protiv njih kreira pogrešna slika o informacionom i dezinformacionom okruženju u Crnoj Gori. Nedovoljno obrađena politička i društvena situacija u Crnoj Gori navodi na sveopšti utisak da autori nisu upoznati sa prilikama u našoj zemlji.

Sjednica Skupštine Crne Gore na kojoj će se glasati o izboru predsjednika i članova 42. Vlade počela je juče, 2. decembra, a diskusije su obojene uglavnom kritičkim tonovima i vlasti i  opozicije.

Karakteristično za pisanje medija iz Srbije je njihovo fokusiranje na prisustvo predsjednika Crne Gore Mila Đukanovića toj sjednici, koje je propraćeno senzacionalističkim naslovima: ŠOK U PODGORICI Krivokapić čita ekspoze, Milo zinuo u prvom redu!; RASPRAVA SA MILOVCIMA: Evo šta su poslanici DPS-a dobacivali Krivokapiću; “NIJE NAŠA VLADA” Haos u Podgorici, Milo Zdravku doveo žene pod prozor, deru se na sav glas! (VIDEO). Uz to, portal Pravda navodi da vlada opšte rasulo, jer je Crna Gora još uvijek bez Vlade.

Inače, prethodno je sjednica bila zakazana za 24. novembar, ali je zbog sumnji da nova vlast namjerava da bira novu Vladu na godišnjicu ukidanja državne samostalnosti Crne Gore –odgođena. Portali iz Srbije su razlog za odlaganje Skupštine predstavili senzacionalističkim naslovima: MILO NAŠAO RUPU U KALENDARU, DPS ima način da ostane na vlasti (Alo), KOMITE I MILO ODREĐUJU DATUM: Zbog pritiska crnogorskih nacionalista izbor nove vlade odložen za 2. decembar (Novosti).

I odluka Ministarstva spoljnih poslova da proglasi ambasadora Srbije u Crnoj Gori Vladimira Božovića za personu non grata iznjedrila je novi narativ. Portal Nacionalist je prenio izjavu Vladislava Jovanovića, nekadašnjeg ministra spoljnih poslova Savezne Republike Jugoslavije, da je protjerivanje ambasadora Božovića težnja odlazećeg režima da zakomplikuje situaciju novoj vlasti kako bi stvorila osnove za svoj mogući povratak.

Kritike na račun mandatara

Za razliku od predizbornih izvještavanja u kojima su mediji iz Srbije veličali nosioca liste Za budućnost Crne Gore Zdravka Krivokapića, retorika je nakon izbora promijenjena i on se našao na udaru brojnih portala. Tako tabloid Informer piše da tehnička Vlada Mila Đukanovića nastavlja da hapsi sveštenike Srpske pravoslavne crkve (SPC) u Crnoj Gori, ističući da je mandatar Zdravko Krivokapić prvobitno podržao hapšenje, dok se lider koalicije Crno na bijelo Dritan Abazović nije oglasio po tom pitanju. Informer taj postupak predstavlja kao strahovit pritisak na Srbe koji ne jenjava, kao i progon SPC. Kritiku Krivokapiću uputio je i portal Srbija danas navodeći da mandatar ima dvostruke aršine jer je osudio prijetnje upućene Abazoviću, a nije reagovao kada je pripremano ubistvo Milana Kneževića, jednog od lidera DF-a.

Portal Republika plasirao je narativ da je biznismen Miodrag Daka Davidović odlučio da osnuje novu partiju kako bi mandataru Zdravku Krivokapiću obezbijedio partijsku zaleđinu i infrastrukturu za buduće izborne izazove. Potez je protumačen kao zakulisne radnje budućeg premijera i biznismena u Crnoj Gori. Dodaju i da je, prema saznanjima Srpskog telegrafa, cilj marginalizacija Demokratskog fronta, koji je najveći zamajac u borbi protiv režima Mila Đukanovića.

Mandatar se našao na meti srbijanskih medija i zbog pitanja povlačenja priznanja nezavisnosti Kosova. Portali Novosti i Pravda pisali su da su poruke upućene uoči sahrane mitropolita Amfilohija jasan pokazatelj većinskog stava vjernika o pitanju Kosova, ali i razlika u stavovima o tom pitanju među novom političkom većinom predvođenom mandatarom Krivokapićem. U naslovu oba teksta navedeno je da je pitanje Kosova Amfilohijev test za Krivokapića i da je time otvoreno pitanje povlačenja priznanja lažne države.

Slične poruke uputio je i član glavnog odbora Srpske napredne stranke (SNS) Vladimir Đukanović. On je apelovao da svi koji su prilikom sahrane mitropolita Amfilohija u Podgorici uzvikivali Ne damo Kosovo odmah natjeraju budućeg premijera Zdravka Krivokapića da povuče priznanje nezavisnosti te države. Đukanović je kritikovao i prvobitne predloge mandatara Zdravka Krivokapića za sastav nove Vlade. Takođe je na svom Tviter nalogu problematizovao ekspertizu Dritana Abazovića, kao i crnogorski jezik kojim govori Nikola Terzić, prvobitno predložen za ministra unutrašnjih poslova. 

Krivokapić je kritikovan i zbog navodnog vođenja antisrpske politike. Portal Objektiv piše da je on zabio nož u leđa Srbima koji su ga doveli na vlast i izbacio ih iz sastava kabineta. U tekstu je istaknuto da je Krivokapić u više navrata okarakterisan kao kadar Mila Đukanovića, te se može postaviti pitanje da li je on njegov trojanski konj.

Kome će Krivokapić i Abazović prvo na poklonjenje?

Značajno zanimanje medija u Srbiji odnosilo se i na pozicioniranje lidera Građanskog pokreta URA Dritana Abazovića u novoj Vladi. Portal Novosti tvrdio je da Dritan dobija funkciju i da mu je sigurna fotelja, a nakon što je advokat Nikola Terzić povukao kandidaturu za mjesto ministra unutrašnjih poslova, Novosti su se zapitale da li će Abazoviću pripasti MUP. 

Informaciju da će prva zvanična posjeta budućih premijera i zamjenika premijera biti Brisel, koju je saopštio lider URA nakon radnog doručka sa šeficom Delegacije Evropske unije u Crnoj Gori Oanom Kristinom Popa, portal Alo je prenio uz senzacionalistički naslov: ZNA SE KOME SE  IDE NA POKLONJENJE Evo gde će Krivokapić i Abazović prvo otići u posetu.

Šta priprema odlazeća vlast?

Pored mandatara Krivokapića, mediji iz Srbije su targetirali i odlazeću vlast, predsjednika Crne Gore Mila Đukanovića i njegovu Demokratsku partiju socijalista (DPS). Ponavlja se narativ o podjelama u Đukanovićevom DPS, te o raspadu te partije uz senzacionalističke naslove: Milu gori pod nogama, DPS na rubu propasti! (Alo), DPS NA RUBU PROPASTI: Teška previranja i podjele u nekada najjačoj partiji Crne Gore (Srbija danas).

Akcentiran je i narativ da režim neće mirno predati vlast i da će probati na sve načine da to spriječi. Portali Informer i Srbija danas prenose izjave analitičara Boška Vukićevića da odlazeća vlast pokušava da osujeti uspostavljanje nove vlasti i to kroz odobravanje značajnih projekata u koje su uključeni njima bliski biznismeni. Vukićevićevo viđenje situacije pratili su naslovi: MILOV REŽIM DOTAKAO DNO! Analitičar otkrio poslednji podmukli plan ODLAZEĆE VLASTI (Srbija danas), MILO DELI NARODNE PARE SVOJIM BIZNISMENIMA, POSLEDNJI PODMUKLI PLAN ODLAZEĆE VLASTI! Krivokapić i ekipa moraju hitno da reaguju, svaki sat je ključan! (Informer).

Analizirajući sadržaje srpskih medija o događajima u Crnoj Gori u postoizbornom periodu DFC uočava da su oni manje više prenosili zvanična saopštenja političara ili institucija, uz kreiranje tendencioznih naslova sa ciljem plasiranja odgovarajućih narativa.

Prvi zvanično zabilježeni slučaj korona virusa registrovan je u Vuhanu u Kini prije nepunih godinu dana, a taj relativno kratak period obilježen je brojnim događajima i promjenama na globalnom nivou. Od uvođenja restriktivnih mjera u cilju suzbijanja širenja virusa i protesta protiv istih, svojevrsnih igara moći svjetskih sila, trke za pronalaskom vakcine protiv Covid-19, svijet se suočava sa širenjem brojnih teorija zavjere i narativa koji dosežu neslućenu popularnost.

Nakon kraće pauze, a usljed aktuelnih dešavanja – izbori i promjena vlasti u Crnoj Gori i SAD, evidentno je da se veliki broj portala iz Srbije ponovo okreće teorijama zavjere o korona virusu, nastavljajući da širi već poznate narative, ali i stvara nove sadržaje.

Još jedna teorija nakon izbora u SAD

Ubrzo nakon pobjede Džozefa Bajdena, kandidata Demokrata na izborima u SAD, iz kompanije Fajzer su saopštili da je prema prvim rezultatima testiranja u trećoj, posljednjoj, fazi vakcina protiv korona virusa efikasna 90 odsto. Ta podudarnost iskorištena je za plasiranje teorije zavjere da je virus proizveden kako bi odlazeći predsjednik Tramp bio skinut sa vlasti. Teoriju je među prvima proširio portal Republika (Srbija) u tekstu pod naslovom KRAJ KORONE! Pandemija napravljena da SRUŠI TRAMPA!

U tekstu se navodi da nije isključivi cilj stvaranja korona virusa rušenje Trampa, nego da se uspostavi svjetska vlada koja će diktirati politiku drugim državama. Odlazeći predsjednik SAD je predstavljen kao pokretač pozitivnih promjena u SAD i svijetu i zato je, prema pisanju tog portala, bio meta kako bi Amerika ostala zla imperija, a ne postala dio nekog novog sistema. Teoriju o korona virusu i rušenju Trampa proširio je i jedan od lidera DF-a Nebojša Medojević na svom Tviter nalogu, što su prenijeli brojni portali iz Srbije.

Pravoslavlje ponovo na tapetu

Prema pisanju portala Pravda, korona virus predstavlja biološki otrov i rat protiv pravoslavlja. Analitičar Saša Borojević smatra da je čudno što u posljednje vrijeme od korone umire veliki broj sveštenika Srpske pravoslavne crkve (SPC), te da je u toku genocid duhovnih pravoslavnih vođa. Ističe da su svi sveštenici SPC (koji su zaraženi korona virusom ili preminuli od posljedica te infekcije) imali slične stavove po brojnim pitanjima – protivili su se nezavisnosti Kosova, podržavali su pokojnog mitropolita Amfilohija u borbi protiv tadašnjeg režima i slično. Borojević zaključuje da je neobično to što se nijedan biskup, katolički sveštenik, pa na kraju i sam papa nije zarazio. Pritom, on zanemaruje činjenicu da se veliki broj sveštenika SPC zarazio upravo nakon sahrane mitropolita Amfilohija u Podgorici, tokom koje je došlo do masovnog kršenja epidemioloških mjera.

Istovremeno portal Nacionalist aktuelizuje poznati narativ o hajki na sveto pričešće usljed pandemije korona virusa. U tekstu je prenesen dio iz knjige episkopa bačkog dr Irineja Bulovića Sveto Pričešće: izvor zdravlja ili izvor bolesti. Naglašava se da je mišljenje o pričešćivanju iz jedne kašičice kao opasnom i zaraznom procesu potpuno deplasirano i besmisleno, jer je pričešće lijek besmrtnosti i kao takvo ne može biti izvor ili uzrok bolesti, zaraze i smrti. Episkop Bulović takođe tvrdi da iza lažne brige zbog navodnog širenje zaraze putem pričešća zapravo stoji težnja pojednih da se pričešće samo po sebi zabrani, što predstavlja i ukidanje ljudskih prava za koja se ti isti neumorno zalažu.

U istom kontekstu je bitno spomenuti izjavu mandatara za sastav nove crnogorske Vlade, Zdravka Krivokapića. On je gostujući u emisiji Načisto istakao da je pričešće poseban trenutak kod svakog vjernika i da se onaj ko ima vjeru neće zaraziti pričešćem.

Još jedan primjer poznatog narativa o progonu crkve u doba korone uslijedio je nakon saslušanja episkopa Kirila Bojovića, sveštenika Dalibora Milakovića i paroha Branka Vujačića zbog liturgije i sedmodnevnog pomena mitropolitu Amfilohiju 8. novembra u Sabornom hramu Hristovog vaskrsenja u Podgorici. Činjenica je da su sveštena lica saslušana zbog procjene da tokom liturgije i pomena nisu ispoštovane mjere Nacionalnog koordinacionog tijela. Međutim, srpski mediji su taj čin okarakterisali kao progon Crkve od strane Milove administracije, novi udar na SPC u Crnoj Gori i nastavak Milove hajke na crkvu.

Srbin.info lider u teorijama zavjere

I portal Srbin.info ponovo plasira narativ o korona virusu kao najvećoj podvali u istoriji, prenoseći riječi kanadskog patologa Rodžera Hodkinsona, da je nečuveno zatvarati čitavo društvo zbog samo još jednog težeg gripa. Hodkinson dodaje i da je držanje distance jednako beskorisno kao što su i maske, jer ne postoji dokaz za njihovu djelotvornost, dok je PCR testove ocijenio nepouzdanim.

Narativ da će usljed pandemije naš život u ogromnoj mjeri kontrolisati tehnologija, Srbin.info objavljuje u tekstu Da li će nam život biti pod kontrolom aplikacija Rokfeler & Klinton fondacije, navodeći da će tri različite aplikacije za pametne telefone kontrolisati svaki aspekt ljudskog života nakon pandemije. Nekoliko dana kasnije objavili su prevod intervjua Olge Četverikove, direktorke Centra za geopolitiku, za rusku Slobodnu štampu u kojem ona ističe da svijet očekuje digitalni koncentracioni logor.

Srbin.info je poznat po svom antivakserskom narativu pa je tema o vakcini protiv korona virusa često zastupljena na tom portalu. Tako u jednom od tekstova književnik Vladimir Dimitrijević piše da farmakomafija nudi megamoćne vakcine protiv korone, te da je planirana infodemija ogromnih razmjera upravo da bi milijarde ljudi bile primorane da se vakcinišu. S druge strane, dr Alek Račić smatra da je nemoguće napraviti vakcinu protiv korona virusa upravo zato što nije u pitanju samo jedan virus (op.a. već ogroman broj mutacija).

Pobjedu na američkim predsjedničkim izborima odnio je Džo Bajden, ali eho tih izbora ne jenjava ni dvadesetak dana nakon zatvaranja glasačkih mjesta. Proglašenje pobjednika se čekalo neobično dugo, jer je prebrojavanje dodatno usporeno zbog velikog broja glasova putem pisma. Uz to, čekao se i epilog sudskih postupaka koje je pokrenuo izborni štab aktuelnog predsjednika, Donalda Trampa.

Džo Bajden i Kamala Haris proglasili su pobjedu 10. novembra. To su uradili i američki mejnstrim mediji, uključujući i republikancima blizak Foks njuz. Svjetski lideri su čestitali novoizabranom predsjedniku, a među njima su bili i lideri iz regiona Zapadnog Balkana.

Uprkos tome, Donald Tramp se duži period nije mirio sa porazom. U prvom obraćanju nakon zatvaranja biračkih mjesta izjavio je da je on pobjednik izbora, a potom da su izbori pokradeni, te da će pravdu tražiti na sudu. Njegove obajve na društvenim mrežama su redovno bile označene kao netačne i neprovjerene informacije. 

Za Trampa i njegov izborni štab sporni su bili glasovi putem pošte. Smatrali su da većina tih glasova u državama gdje je Tramp izgubio treba da se poništi. Isti narativ o krađi izbora Tramp je koristio i tokom predizborne kamapnje na ovim, ali i na prethodnim predsjedničkim izborima, o čemu je DFC već pisao. Problem za Trampa predstavljalo je to što su republikanski zvaničnici iz Arizone, Pensilvanije, Džordžije, Mičigena – država u kojima je po Trampu bio sporan rezultat – tvrdili da neregularnosti nije bilo. Takođe, sudovi u Pensilvaniji, Mičigenu i Arizoni su odbili veliki broj slučajeva koje je pokrenuo njegov pravni tim.

Trampov PR tim iz Srbije

Ko će boraviti u Bijeloj kući naredne četiri godine od velikog je značaja za cijeli svijet, uključujući i Zapadni Balkan. To je jedan od razloga zašto su i mediji iz regiona pomno pratili i izvještavali o postizbornim dešavanjima u Americi.

Donald Tramp je možda izgubio beskompormisnu podršku Foks njuza, ali može se reći da još uvijek uživa jaku podršku medijskog korpusa iz Srbije. I dok se može razumjeti to što su dešavanja u Americi bila jedna od glavnih tema u medijima iz Srbije, manje je razumljivo zašto je većina njih objeručke prihvatila Trampove tvrdnje da je pokraden i stala mu u odbranu.

Osim ključnog narativa da su izbori pokradeni, mediji su pisali i o nemirima u Americi, krahu američke demokratije, kao i o grupama i ličnostima koje stoje iza izborne krađe. Takođe, jedan dio medija direktno je napadao Bajdena pokušavajući da ga predstavi kao prijetnju ne samo za Srbiju, već i za cijeli svijet. Analiza sadržaja srpskih medija vezanog za američke izbore pokazuje jasnu gradaciju senzacionalizma. Sumnjiva dešavanja na dan izbora su kroz nedelju dana prerasla u epsku krađu iza koje stoje duboka država, mejnstrim mediji i Džordž Soroš.

Drugi američki građanski rat i krah demokratije

Nakon Trampove izjave da će ići na sud, pristalice oba kandidata počele su da se okupljaju u više američkih gradova. Predsjednikove pristalice su se okupile oko biračkih mjesta tražeći da se prebrojavanje zaustavi, dok su Bjadenove pristalice slavile i tražile da svi glasovi budu prebrojani. Protesti su uglavnom bili mirni sa manje izolovanih incidenata. Međutim Alo, Sputnjik Srbija, Pravda.rs, su u svojim naslovima predstavili dešavanja u Americi kao početak novog građanskog rata i time pokušali da prikažu Sjedinjene Države kao zemlju koja se nalazi u blokadi. Interesantno je da je Sputnjik Srbija u tekstu o nemirima nakon predsjedničkih izbora  postavio snimak iz Mineapolisa sa protesta Black Lives Matters (Životi Crnaca su važni) iz maja ove godine. 

Polovina objava Donalda Trampa na društvenim mrežama je označena lažnim ili nepotpunim informacijama, a prenos njegovog obraćanja iz Bijele kuće televizije ABC, CBS, NBC su prekinule su iz istih razloga. Republika, Informer, Spurnjik Srbija i Srbin.info su odmah stali u Trampovu odbranu zanemarajući neistine i optužbe koje je iznio odlazeći predsjednik Amerike bez ikakvih dokaza. Za njih su ta dešavanja u Americi bila opstrukcija, cenzura i kraj slobode govora, skandal i novi totalitarizam. Glavna poruka tih medija bila je da su moćni mejnstrim mediji na Zapadu i vlasnici društvenih mreža urušili demokratiju i ukinuli slobodu govora, te da je njihova jedina misija da sruše Donalda Trampa.

Bajden, neprijatelj srpskog naroda, će destabilizovati svijet

Još od predsjedničkih izbora 2016. godine, Donald Tramp je u većini medija iz Srbije okraktetisan kao prijatelj srpskog naroda, dok njegov protivkandidat dobija ulogu negativca. Narativ da je Džo Bajden jedan od najvećih neprijatelja Srba, koji je prisutan na društvenim mrežama i u medijma u Srbiji više od deceniju, ponovo je aktuelizovan prije, tokom i nakon  novembraskih izbora. Pozivajući se na komentare novinara i političkog komentatora Milana Jovanovića, portali Kurir, Srbija Danas, Nacionalist i Pravda.rs su bez konkretnih dokaza aludirali da Bajden već duži niz godina prima finansijsu podršku od albanskog lobija u Americi.

Još jedan od narativa koji su se mogli pročitati u medijima iz Srbije predstavlja Bajdena kao osobu koja će započeti nove vojne sukobe. Kako je njegova izborna pobjeda postajala sve izvjesnija, portali Sputnjik Srbija i Novi Standard su, pozivajući se na izjave ruskog senatora Alekseja Puškova i bivšeg potpredsjednika OEBS-a Vili Vimera, najavili novi hladni rat i povratak Amerike agresivnoj ratnoj politici. Nakon što je prva zvanična institucija, the General Service Administration (Uprava za opšte poslove), proglasila Bajdenovu pobjedu, generalni sekretar NATO-a Jens Stoltenberg je razgovarao sa novoizabranim predjsednikom i čestitao mu. Tabloid Alo je tu vijest naslovio sa POČELO JE! Bajden se sastao sa generalom, planiraju nove udare!, a tekstualni sadržaj objave apsolutno nije odgovarao naslovu.

Izborna krađa, duboka država i Soroš

Trampove tvrdnje o navodnoj izbornoj krađi koja se desila na američkim izborima je najzastupljeniji narativ u medjima u Srbiji. Informer je već prvog dana izbora objavio da se u ključnim državama dešava nešto sumnjivo, a u danima koji su slijedili sumnjiva dešavanja su prerasla u najveću izbornu krađu i državni udar. Izborna krađa o kojoj su brujali tabloidi i portali iz Srbije vremenom je dobila svoju pozadinu. Razne teorije zavjere su se pojavljivale na medijskoj sceni, a centralnu ulogu u većini njih imali su Džordž Soroš i duboka država. Pritom, ti mediji su uvijek koristili izjave pojedinaca i sveukupna dešavanja u Americi da bi ih kasnije nadograđivali svojim interpretacijama. Recimo, nakon što su sudovi odbacili veliki broj tužbi koje je podnio pravni tim Donalda Trampa, srpski Sputnjik je nekoliko dana kasnije obajvio vijest da Džordž Soroš godinama kupuje američko pravosuđe.

Pravni tim Donalda Trampa na čelu sa Rudijem Đulijanijem,19. novembra, je povukao tužbe koje su podnijete sudu u Mičigenu. Istog dana, Đulijani je na pres konferenciji iznio teoriju zavjere da iza izborne krađe stoje Džordž Soros i preminuli predsjednik Venecuele Hugo Čavez. Srpski Spunjtik, Alo, Informer i Espreso su tu vijest prenijeli bez njenog problematizovanja ili dovođenja u pitanje Đulijanijevih pretpostavki.

Prosprski mediji i portali u Crnoj Gori

Prosrpski mediji i portali u Crnoj Gori su takođe pomno pratili dešavanja nakon američkih izbora sa sličnim ili gotovo identičnim narativima kao u medjima iz Srbije. Iako je u objavama IN4S, Borbe i Pogleda primjetna manja doza senzacionalizma, njihovi tekstovi su bili gotovo identični tekstovima u srbijanskim medijima i uglavnom su preuzimani sa srpskog Sputnjika.

Od pomenutih medija, američkim izborima se najviše bavio IN4S. Analitičar Igor Damjanović je za IN4S govorio o državnom udaru u Americi i uticaju duboke države na američke izbore. Danilo Tvrdišić, novinar u publicista, gostujući u emisji Srpski Svijet na IN4S Nacionalnoj TV je govorio o krađi izbora i raznim teorijama zavjere. Tvrdišić je u toj emsiji objedinio sve narative vezane za američke izbore koji su isticani u medijima u Srbiji i na društvenim mrežama.

Dva događaja, od koji se jedan desio a drugi nam tek predstoji, ponovo oživljavaju narativ o negiranju državnosti Crne Gore i crnogorskog identiteta. Prvi su izbori (održani 30. avgusta) na kojima su do tada opozicione partije odnijele pobjedu, što je značilo preuzimanje vlasti, a drugi je popis stanovništva planiran za 2021. godinu.

U postizbornim mjesecima, koji su donijeli preokret na političkoj sceni Crne Gore, u medijima su sve prisutniji akteri koji od Crne Gore žele da stvaraju drugu srpsku državu, negiraju temeljne vrijednosti crnogorskog antifašizma i ruše sekularni karakter države. Osmišljena kampanja negiranja identitetskih vrijednosti crnogorskog društva je vrlo intenzivna.

Savezna država Srbija, Crna Gora i Republika Srpska

Najistaknutiji zagovornik spajanja Crne Gore sa Srbijom i Republikom Srpskom u jednu saveznu državu svakako je Aleksandar Raković, srpski istoričar i ideolog velikosrpskog projekta Srpski svet. On je u intervjuu za Novosti ocijenio da nakon promjene vlasti u Crnoj Gori budućnost odnosa Crne Gore i Srbije leži u ujedinjenju Beograda, Podgorice i Banjaluke u jednu saveznu državu. Objašnjavajući svoju ideju, rekao je da su Srbija i Crna Gora istorijske države srpskog naroda jer je, kako navodi, u oba slučaja riječ o srpskoj državnosti.

Raković je u oktobru ove godine na konferenciji Položaj Srba u Crnoj Gori nakon pada režima Mila Đukanovića otkrio novu strategiju Srpskog sveta prema Crnoj Gori. Njom se predviđa da Srbi u Crnoj Gori postanu relativna većina na popisu, a potom da se pitanje ujedinjenja svih srpskih država na Zapadnom Balkanu postavi kao legitimna inicijativa. On je tokom tog istupa kazao da su srpsku nacionalnu ideju ubacili u glavni tok, u politiku Crne Gore i ujedinjenje ne može biti tabu tema. To je sasvim legitimna i legalna ideja. Ujedinjenje svih srpskih država na prostoru bivše SFRJ je potpuno legalna ideja, rekao je Raković.

O Srpskom svetu, ujedinjenju svih Srba pod patronatom predsjednika Srbije Aleksandra Vučića, pozitivan stav ima i Aleksandar Vulin, ministar unutrašnjih poslova Srbije. Posljednja optužba u bošnjačkim i montenegrinskim medijima je da Vučić stvara ‘Srpski svet’. Vjerujem i nadam se da je optužba istinita, Vučić treba da stvara Srpski svet. Beograd mora da u sebi i oko sebe okupi sve Srbe, a predsjednik Srbije je predsjednik svih Srba, izjavio je u septembru ministar Vulin. 

Negiranje crnogorskog identiteta

Sve dominantniji postaje i narativ kojim se negira postojanje crnogorskog identiteta. Tako je dr Radmilo Marojević, nekadašnji dekan Filološkog fakulteta u Beogradu, na tribini održanoj u Srpskoj kući saopštio da se Crnogorci, Bošnjaci i Hrvati koji žive u Crnoj Gori lažno predstavljaju tim nacionalnim imenima, koristeći lokalnu geografsku ili uvezenu identitetsku odrednicu. Za dr Marojevića nacionalno opredijeljeni su Srbi i Šiptari. Crnogorci u etničkom smislu niti su kad postojali niti danas postoje niti mogu postojati, može se pomoću te floskule samo uništavati Crna Gora kao istorijska realnost i naravno onaj matični narod u Crnoj Gori, riječi su dr Marojevića.

Negaciju crnogorske nacije Vladimir Đukanović, član glavnog odbora Srpske napredne stranke (SNS), je iskazao izjednačavajući Crnogorce i Srbe kao jedan narod. Đukanović je gostujući u emisiji Srpski svijet na nacionalnoj televiziji IN4S i komentarišući djelo pokojnog mitropolita Amfilohija kazao da je on oživio živi srpski organizami Crnogorce, ističući da kada kaže Crnogorci najprije misli na Srbe. Kako bi potvrdio svoje izlaganje, citirao je pokojnog protojereja savrofora Lazara Milinog, koji je kazao da Crnogorac koji nije Srbin nije ni Crnogorac.

Popis stanovništva uzburkao javnost

Planirani popis u Crnoj Gori predstavlja se kao pitanje opstanka države i naroda. I dok je u svijetu popis označen kao prikupljanje statističkih podataka, u Crnoj Gori je politička stvar oko koje se bore i jedni i drugi.

Tema popisa stanovništva u Crnoj Gori sve učestalije popunjava i stupce medija u Srbiji, iako ne u mjeri u kojoj su bili prisutni tekstovi o formiranju nove crnogorske Vlade. Dominantan narativ je da Crnogorci strahuju od popisa zbog izvjesnog povećanja broja Srba, te je zbog toga predloženo da se popis odloži. Alo navodi da odlazeća vlast i njoj blizak Centar za demokratsku tranziciju (CDT) već nedjeljama panično vode kampanju ne bi li se redovni popis na svaki način odložio. Sputnjik Srbija, između ostalog, piše da zahtjev za odlaganje popisa predstavlja ponižavanje etničkih Crnogoraca i da su se usljed vladavine odlazećeg režima izgubili jasni kriterijumi šta znači biti Crnogorac.

Pored medija, stav o popisu u Crnoj Gori iznose i političari i aktivisti. Gradonačelnik Budve Marko Bato Carević objasnio je da sa te pozicije namjerava da pomogne da srpski narod u Crnoj Gori bude ravnopravan. To, kako kaže, očekuje nakon redovnog popisa stanovništva naredne godine. Ljudi nisu do sada imali slobodu da iskažu šta zaista misle i kako se osjećaju. Moj cilj je da se to prvi put dogodi na ovom popisu, kako bismo dobili realnu sliku u našem društvu, poručio je gradonačelnik Budve i funkcioner DF-a.

Plan za popis ima i Čedomir Antić, srpski istoričar i još jedan od zastupnika velikosrpskog projekta Srpski svet. On je ocijenio da bi na predstojećem popisu u Crnoj Gori Srbi trebalo da budu većina, dok bi broj Crnogoraca trebalo da bude oko 25%. Vjeruje da će Crna Gora ostati i nezavisna i multietnička ukoliko srpski narod dobije mogućnost da se razvije slobodno u demokratiji i ravnopravnosti. Srbi će pritom činiti oko 50 odsto stanovništva, a Crnogorci oko 25 odsto. To je istina i realnost; ona nema veze s tim ko je na vlasti, već da li je zemlja slobodna i demokratska, kazao je Antić.

Srpski svet – iluzija

Gostujući u Drugačijoj radio vezi, Sonja Biserko, predsjednica Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji, je na pitanje da li će pobjeda Bajdena razbiti projekat Srpskog sveta, odgovorila da taj projekat realno nema neku šansu. Da je ima, vjerovatno bi imao i veću podršku međunarodnih aktera. I zbog međunarodnog konteksta koji je još fluidan, a međunarodni poredak nije konsolidovan, srpski nacionalisti smatraju da pitanje granica nije riješeno, te da treba samo čekati zgodan trenutak. To je jedna iluzija kojoj će se stati na kraj, ali Srbija, opstajući na tom projektu, gubi dragocjeno istorijsko vrijeme, kazala je Biserko.

Analiza jednogodišnjeg istraživanja Digitalnog forenzičkog centra (DFC), kojim je obuhvaćeno 11.104 teksta sa ključnom riječju Crna Gora daje uvid koji su to narativi i u kojoj mjeri plasirani putem najčitanijih srbijanskih portala u Crnoj Gori.

Istraživanje je pokazalo da su u periodu od 1.10.2019. do 30.09.2020. portali Alo, Espreso, Blic, Srbija danas, Kurir, Informer i Novosti u kontinuitetu bili najčitaniji srbijanski mediji u Crnoj Gori, ali u isto vrijeme oni koji su širili sadržaj upitnog kvaliteta.

Ova kvantitativna i kvalitativna analiza pisanja srbijanskih medija na temu Crna Gora ukazuje na nastojanja da se prave činjenice ukombinuju sa lažima, pretjerivanjima ili izvlačenjem činjenica iz konteksta kako bi se oblikovalo javno mnjenje.

Takvo izvještavanje dovodi do ozbiljnih predrasuda o Crnoj Gori, njenim građanima i institucijama među velikim brojem građana Srbije, ali i Crne Gore kada se uzme u obzir da je čitalačka publika ovih portala velika i u našoj državi. Iz navedenog je očigledno da su srbijanski mediji posvetili veliku pažnju Crnoj Gori naročito od početka litija, ali na ekstremno senzacionalistički i zapaljiv način, vrlo često izvlačeći informacije iz konteksta, kršeći novinarsku etiku i moralni kodeks.

Analizu možete preuzeti klikom na link ili fotografiju ispod.