Prije tri dana je registrovan sajt izdaja.me (identitet zakupca domena zaštićen CloudFlare-om) na kom se targetiraju poslanici koalicije “Crno na bijelo” (CnB) i Socijalističke narodne partije (SNP). Domen je kupljen preko GoDaddy, hostovan 23. januara 2022. na beogradskom Beotelu, a zatim  narednog dana prebačen na Cloudflare. Zanimljivo je da je  na istoj IP adresi (195.252.110.241) dijeljen hosting sa zvaničnim sajtovima gradova u Srbiji.

Na sajtu su objavljene fotografije poslanika iz CnB i SNP i potpredsjednika Vlade, Dritana Abazovića uz neprimjerene natpise “Prodato”, “Izdaja”, “Spasi obraz”. Takođe, na sajtu stoji poziv na proteste koji će se prema najavama održavati svakog četvrtka i nedjelje u 19 časova.

Sadržaj i narativ o izdaji koji se nalaze na pomenutom sajtu, na društvenim mrežama organizovano promovišu lažni profili, stanice i grupe na Instagramu i Fejsbuku koje je DFC nedavno analizirao.

Od nastanka ti lažni profili koji su koristili ukradene fotografije stvarnih ženskih osoba iz Crne Gore, stranice i grupe pružaju kontinuiranu podršku premijeru Krivokapiću, ministrima Milatoviću, Spajiću, kao i ministarki Bratić, a targetiraju njihove oponente iz vlasti i opozicije. Jedini akteri koji su pošteđeni napada su članovi Prave Crne Gore i Demokratske Crne Gore.

Te stranice su dio onlajn propagandnog sistema koji je napravila grupa građana, pravih patriota koji su se samoinicijativno odlučili da se stave u odbranu onoga za koga smatraju da je oličenje promjena i svega onoga dobrog što tek treba da dođe u Crnoj Gori. Treba istaći da ministri Spajić i Milatović dijele na svojim profilima sadržaj sa pojedinih stranica iz tog umreženog sistema,  poput stranica fakt.me i Prof War Room.

Trend napada se posebno intezivirao od najave kreiranja manjinske vlade. Kulminacije te kampanje je kreiranje propagandnog sajta izdaja.me. Treba istaći i dolazak osnivača pokreta Otpor Predraga Lečića u kabinet premijera u ovom delikatnom  društveno-političkom momentu, sve u cilju pospješivanja aktuelnih protestnih aktivnosti.

Složena društveno-politička situacija i usljed toga povećan saobraćaj u onlajn prostoru u Crnoj Gori doprinijele su porastu govora mržnje na različitim platformama, koji je upućen svim kategorijama društva, a sve je veći broj onih koji postaju žrtve takvih aktivnosti. Mjesecima unazad brojni građani, aktivisti, predstavnici političkih partija, ali i najranjivije grupe, žene i djeca, izloženi su najbrutalnijim uvredama, prijetnjama i govoru mržnje, koji se zasnivaju na nacionalnoj, vjerskoj i političkoj osnovi. Takvi stavovi podstiču i opravdavaju netrpeljivosti u društvu, a u krajnjoj liniji i nasilje.

Usljed aktuelnih zaoštravanja na političkoj sceni, Digitalni forenzički centar (DFC) uradio je analizu komentara na portalima, kao i na društvenim mrežama, koji su se pokazali kao poligon za uvrede i govor mržnje, propagande, upućenih određenim političarima zbog podnošenja inicijativa za izglasavanje nepovjerenja aktuelnoj vladi i formiranje manjinske vlade.

Uprkos aktivnom sistemu predmoderacije koja od administratora zahtijeva da komentare prethodno pročita i utvrdi da li su u skladu sa pravilima portala, uočen je veliki broj slučajeva kršenja regula.

Na udaru brojnih uvredljivih i prijetećih komentara našli su se lider Građanskog pokreta URA i potpredsjednik Vlade Dritan Abazović, lideri Saveza građana CIVIS Srđa Pavićević i Socijalističke narodne partije (SNP) Vladimir Joković. Uvredljiv sadržaj upućivan je i predstavnicima opozicije sa posebnim akcentom na njihovu nacionalnu pripadnost.  

Nakon što su GP URA i CIVIS predložili formiranje manjinske vlade, njihovi lideri su postali žrtve uvredljivog sadržaja i prijetnji od strane nacionalističkih profila i stranica na društvenoj mreži Fejsbuk. Pored Fejsbuka, uvredljivi sadržaj primijećen je i u komentarima  medijskim člancima koji su za temu imali formiranje manjinske vlade.

Govor mržnje koji je njima upućen obuhvatao je vrijeđanja na vjerskoj i nacionalnoj osnovi, a sve to je praćeno prijetnjama i pozivima na fizički obračun. Prema članu 26 Zakona o medijima, osnivač internet publikacije dužan je da ukloni komentar koji predstavlja očigledno nezakonit sadržaj bez odlaganja, a najkasnije u roku od 60 minuta od saznanja ili od dobijanja prijave drugog lica da predstavlja nezakonit sadržaj. S  druge strane, objave i komentari na društvenim mrežama koji sadrže govor mržnje nijesu uklanjani, što ostavlja dodatni prostor za širenje netrpeljivosti, uvreda i dezinformacija. Društvene mreže, ipak, imaju svoja pravila za uklanjanje spornog sadržaja, ali su česte kritike zbog njihove neefikanosti, pogotovo izvan engleskog govornog područja.

Predsjedniku GP URA i potpredsjedniku Vlade Dritanu Abazoviću upućene su gnusne uvrede i prijetnje i sa Instagram naloga @crnogorskisurrealista koji je već prijavljen Upravi policije od strane građana koji su bili mete šovinističkih i mizoginih poruka, pored toga targetirajući i maloljetnu djecu. S druge strane, u komentarima na portalima predsjednik CIVIS-a Srđa Pavićević je nazivan fašistom i propalim doktorom koji podržava ideje da su šiptari, poturice i montenegrini nacije koje mogu da budu dio vlasti, a Srbi nikako. Kroz ove komentare su uočeni i narativi da su Srbi ugroženi i da se ponovo napada SPC, te da pravoslavni vjernici treba da je brane. Navedeni narativi već su u kontinuitetu prepoznati i u medijskom prostoru.

Na udaru su se našli i Vladimir Joković i njegova partija SNP, Miloš Konatar iz GP URA i Azra Jasavić iz nekadašnje političke partije Pozitivna CG, koja je kao i Dritan Abazović vrijeđana na nacionalnoj osnovi. Vladimir Joković je optužen da lažno zastupa srpske interese u Crnoj Gori uz mnogo uvredljivih komentara. Top fanovi na Fejsbuk stranici portala Borba poslanika GP URA Miloš Konatar označili su kao člana kriminalno-narkomanske internacionalne mafije koji je izdao narod, jer radi za interese Šiptara i Muslimana.

Analizom je utvrđeno i da је Fejsbuk profil Србски Свијет o kojem je DFC već pisao, a koji promoviše i pruža podršku premijeru Zdravku Krivokapiću i pojedinim članovima Vlade, takođe širio govor mržnje upućen GP URA i Dritanu Abazoviću. 

Ovo nijesu jedini primjeri. Tokom prošle godine bili smo svjedoci brojnih napada na žene, posebno iz javne sfere života. Uvredljivi i mizogini komentari koji su se širili na društvenim mrežama, ali i u oflajn prostoru imali su za cilj degradiranje i obeshrabrivanje žena i dalje produbljivanje podjela i nejednakosti u društvu.

I mediji su dali svoj doprinos u podizanju tenzija i produbljivanju podjela.  Tako je portal IN4S objavio da su smjenu Vlade inicirali Albanci, Bošnjaci i izopšteni iz pravoslavlja i u tom tekstu su analizirali vjersku strukturu potpisnika inicijative i ko se od njih potpisao ćirilicom. Portal Borba je objavio tekst pod naslovom RTCG saznaje: URA predlaže manjinsku Vladu da izbaci Srbe iz vlasti! kojim su u prvi plan istakli ugroženost Srba i dodatno podgrijali nacionalne tenzije. Ujedno ovaj tekst je predstavljao i plasiranje dezinformacije, jer RTCG nije objavio da URA predlaže manjinsku vladu da bi izbacila Srbe iz vlasti, već da bi se izašlo iz političke krize.

Takođe, nedavno je lider Srpske radikalne stranke (SRS) Vojislav Šešelj širio govor mržnje na račun Crnogoraca preko televizije Happy. Zbog tog slučaja, ali i drugih učestalih podsticanja na mržnju, netrpeljivost i diskriminaciju prema pripadnicima crnogorske nacije, koji su omogućeni na programskim sadržajima ove televizije, Agencija za elektronske medije Crne Gore (AEM) je odlučila da na period od šest mjeseci zabrani prikazivanje programskog sadržaja Dobro jutro Srbijo koji se emituje na pomenutoj televiziji.  Iako je emitovanje ovog programa zabranjeno na televiziji, emisije su dostupne na Jutjubu. Očigledno je da je potrebno uvesti dodatne mjere kako bi se zaštitili građani od neprimjerenog sadržaja, koji se osim na televiziji plasira i na onlajn platformama. Time se posebno targetiraju mlađi naraštaji koji u prosjeku provode više vremena na tim platformama.

Pored Happy TV i Pink TV emituje sporne sadržaje i omogućava medijski prostor Vojislavu Šešelju koji je sklon iznošenju uvreda na račun crnogorske nacije i širenju neprovjerenih informacija koje dodatno podižu tenzije na relaciji Beograd – Podgorica. Potrebno je da nadležni organi sankcionišu programski sadržaj Pink TV i stanu u zaštitu svih građana crnogorskog društva i time doprinesu očuvanju multietničkog sklada u zemlji.

Nepostojanje dovoljno razrađene samoregulacije i nedostatak medijske i digitalne pismenosti uzroci su rastućeg trenda govora mržnje u javnom prostoru. Širenje ovih negativnih trendova zbog javnog iznošenja stavova utiče na podjele i netpeljivosti u društvu, formiranje javnog mnjenja, kao i na urušavanje bezbjednosti. Stoga je potrebno da nadležni organi još aktivnije reaguju i rade na suzbijanju plasiranja uvredljivog govora i govora mržnje kako prema javnim ličnostima tako i prema svim građanima Crne Gore. Pored nadležnih organa potrebno je i da svi segmenti društva dopinesu sprečavanju pojava govora mržnje i smirivanju tenzija u kriznim političkim i društvenim momentima. Digitalni forenzički centar će nastaviti da u okviru svojih aktivnosti promoviše jačanje medijske pismenosti i ukazuje na posljedice govora mržnje.  

Novak Đoković je i zvanično prvi nosilac Australijan opena, ali da li će tako i ostati znaće se narednih dana, a najkasnije 17. januara kada počinje turnir.

U međuvremenu je australijski sud 10. januara presudio u korist Đokovića – poništivši odluku australijskih vlasti o ukidanju vize i zahtjev za deportaciju. Istog dana, on je nakon šest dana provedenih u imigracionom hotelu, zbog ukidanja vize koja je prvom reketu svijeta prethodno dodijeljena na osnovu medicinskog izuzeća i nakon što se njegov pravni tim žalio na tu odluku, izašao na teren u Melburnu.

Ipak, odluka nije konačna, jer australijski ministar za imigracije ima diskreciono pravo da preinači odluku suda. Osim toga, trenutno se preispituje Đokovićevo kretanje tokom karantina, zbog zaražavanja korona virusom prije polaska u Australiju.

Inače, poznato je da je stanovništvo Australije od početka pandemije suočeno sa izuzetno strogim epidemiološkim mjerama i čestim zaključavanjima gradova i država. U toj zemlji je čak 90% punoljetnih građana primilo dvije doze vakcine. Ipak, 6. januara je zabilježeno više od 70.000 novozaraženih korona virusom.

Da podsjetimo, početak 2022. godine obilježila je drama i medijska pompa nakon što su granične vlasti na aerodromu u Melburnu ukinule vizu Đokoviću. S obzirom na to da nije vakcinisan, Novak Đoković je morao da ispuni određene uslove za ulazak u Australiju i učestvovanje na turniru, a glavni uslov bio je da primi vakcinu ili pruži dokaz da je preležao korona virus. Novak je medicinsko izuzeće dobio na osnovu preležane COVID infekcije, na koju je bio pozitivan 16. decembra 2021. Međutim, u medijima su se pojavile informacije da je Đoković u tom periodu učestvovao na panelu Putem šampiona u organizaciji njegove Fondacije, a u ime Teniskog saveza Beograda uručio pehare i priznanja najboljim takmičarima u sezoni. Đoković je 18. decembra, kako je to i sam priznao, zaražen odradio intervju i foto sesiju za francuski L’equipe.

Dvije nezavisne komisije odobrile medicinsko izuzeće

Novak Đoković je 3. januara dobio medicinsko izuzeće od vakcinacije protiv korona virusa od strane dvije nezavisne komisije pri Teniskoj asocijaciji Australije i pri Vladi savezne države Viktorija i time ispunio uslov za mogućnost takmičenja. Medicinsko izuzeće za nevakcinisane u Australiji pojedinac može da dobije na osnovu dokaza o preležanoj COVID infekciji, ozbiljno teškog zdravstvenog stanja ili alergijske reakcije na vakcinu.

Ogromna medijska pažnja

Ukidanje vize i zahtjev za deportaciju Novaka Đokovića, te prebacivanje u imigracioni hotel izazvalo je ogromnu pažnju prije svega srpskih, ali i regionalnih i svjetskih medija, sportskih poslenika, te obožavalaca i ništa manje protivnika prvog reketa svijeta. Analizom je utvrđeno da je za period od 3. do 11. januara, kada je Đoković objavio da je dobio medicinsko izuzeće i da će učestvovati na turniru, bilo preko 460 hiljada objava koje su kao ključnu riječ imale Novak Đoković. Trend objavljivanja po danima prikazuje da je najviše objava bilo tokom 6. januara kada je Đoković zaustavljen na aerodromu u Melburnu, i 10. januara kada se isčekivala odluka  kada je sudija presudio u korist Đokovića.

 Izvještavanje srpskih medija o Novaku Đokoviću u toj mjeri ne bi bilo neobično da ne obiluje senzacionalističkim naslovima, narativima, dezinformacijama i lažnim vijestima usmjerenim ka najširoj publici. To ne bi bilo ni zabrinjavajuće da te objave ne plasiraju mediji koji su veoma popularni u Srbiji, a koji i u Crnoj Gori bilježe visoku čitanost.

Prikaz objava sa ključnom riječju Novak Đoković od 3. do 11. januara

Sport u drugom planu

Bilo kako bilo, Novak Đoković je, koristeći se pravom da se ne vakciniše, doprinio da bude (zlo)upotrijebljen na mnogo načina. Da li će to imati negativne konotacije po njega, ali i njegovu karijeru, upitno je.

Cijeli slučaj učinio je najboljeg tenisera svijeta simbolom antivakserskog pokreta i pokrenuo novi talas teorija zavjere i drugih manipulacija informacijama. Na Balkanu taj talas naravno vrlo lako dobija nacionalističku i političku konotaciju. Tome umnogome doprinose i mediji, širenjem neprovjerenih informacija i pristrasnim izvještavanjem. Umjesto da budu rješenje problema, pojedini mediji ga produbljuju. Sva dešavanja vezana za slučaj Novaka Đokovića pokazala su prijeku potrebu za razvoj medijske i digitalne pismenosti, posebno na prostoru Zapadnog Balkana.

U prvom planu narativ o ugroženosti Srba

Narativ o ugroženosti Srba, koji je u srpskim medijima dominantan posljednjih nekoliko godina i ovog puta je izbačen u prvi plan. Srpski mediji složni su u ocjeni da je Đokoviću nanijeta velika nepravda i da to predstavlja udar na srpski narod, nijednog trenutka ne spominjući vakcinaciju koja je obavezna za ulazak u Australiju. Senzacionalističkim naslovima se poručuje da su graničari mučili Novaka, da su htjeli da ga slome, da mu je advokat australijskih vlasti prijetio, da mu je i Vlada Australije prijetila da će ga strpati u pritvor.

Na meti srpskih tablioda našli su se svi koji su se usudili da kritikuju Đokovića. Tako su srpski mediji osudili Vljoru Čitaku (Vlora Çitaku) koja je vijest o Novaku Đokoviću podijelila uz citat Sve životinje su jednake samo su neke jednakije od drugih iz knjige Životinjska farma Džordža Orvela. To je u medijima predstavljeno kao neviđeni bezobrazluk, uz komentare da je Čitaku Đokovića nazvala životinjom i da ga je uporedila sa svinjama.

Mediji, kao i članovi porodice Đoković, odmah nakon ukidanja vize Novaku, plasirali su informaciju da je on uhapšen. Ipak, ispostavilo se da je to lažna vijest. Australijski mediji tvrdili su da to nije tačno pozivajući se na izjave članova Vlade Australije i na izvore Teniske asocijacije Australije. Potom se i Đoković oglasio putem Tviter naloga i objavio sliku sa terena, čime je potvrdio da nije uhapšen niti priveden, već da se slobodno kreće.

Dešavanja vezana za Novaka Đokovića slično su propratili i svi mediji u Crnoj Gori, ali su prosrpski portali IN4S i Borba tom slučaju posvetili posebnu pažnju. Veličajući dostignuća Đokovića i kritikujući australijske vlasti, izvještavanje ta dva portala nije odudaralo od srpskih tabloida.  

Kako su dani odmicali, a saga ili drama (kako je događaj predstavljan u medijima) se nastavljala, mediji su sve manje govorili o sportu i Đokovićevom učešću na takmičenju, a sve više o politici, ugroženosti Srba i vakcinama. Senzacionalizam, pristrasno izvještavanje i dezinformacije punile su stupce srpskih tablioda, kao i pojedinih medija u Crnoj Gori.

I društvene mreže preplavljene

Novak Đoković je bio tema broj jedan i na društvenim mrežama. On je u prethodnih 14 dana spomenut na Tviteru 3.84 miliona puta.

Đoković je bio glavna tema i u regionu. Najbolji teniser na svijetu je u prethodnih dvije sedmice spomenut 61.7 hiljada puta.

Novak Đoković je defintivno podijelio i korisnike društvenih mreža postajući zaštitno lice antivakserskog pokreta i protivnika COVID mjera. Sa druge strane, Novak Đoković je na udaru kritika jer nije vakcinisan, kao i zbog pojavljivanja u javnosti bez maske nakon što je dobio pozitivan test na COVID-19.

Đokovićem se bave regionali, ali i svjetski poltičari. Interesantno je pojavljivanje Najdžela Feraža, bivšeg desničarskog britanskog i evropskog parlamentarca i jednog od lidera kampanje za Brexit. Feraž je boravio sa porodicom Đoković u Beogradu, i konstantno davao podršku prvom reketu svijeta kritikujuću australijske vlasti. Interesantno je da je Feraž tokom kampanje za Brexit hvalio australijski konzervativni pristup za ulazak u tu zemlju. Takođe, jedna od glavnih ksenofobičnih poruka koje su se mogle čuti tokom Brexit kampanje jeste prijetnja od dolaska miliona Turaka, Albanaca, Srba i Crnogoraca.

Srpski političari su uglavnom stali na stranu Đokovića, a prednjačio je lider desničarskog pokreta Dveri Boško Obradović. On je isticao da je riječ o Covid dikaturi, te da se time krše ljudska prava. Obradović je takođe prisvojio pojedine narative iz popularnih teorija zavjere kazavši da se Đoković bori protiv duboke država.

Slučaj Đoković je donio i nove razmirice ambasadora Srbije i Kosova u Vašingtonu, Marka Đurića i Vljore Čitaku. Đurić je pokušao da doslovce interpretira citat iz Životnjske farme koji je objavila Čitaku, smatrajući da je riječ o dehumanizaciji i govoru mržnje upućenom prema Srbima.

Neki su, pak, iskoristili priliku da se malo i našale cijelom situacijom. Tako je jedan korisnik Tvitera američkom glumcu Stivu Karelu dodijelio ulogu australijskog brigadnog generala imena Mojt Egađo koji iz protesta zbog toga kako se vlada Australije odnosi prema Novaku daje ostavku. 

Australijski brigadni general Mojt Egađo dao je ostavku iz protesta zbog načina na koji se njegova vlada odnosi prema prvom reketu sveta. Bravo junače!, piše na profilu Dopisnik iz Srema, uz fotografiju Stiva Karela, a satiričan post dijelio se u tom kontekstu i na drugim društvenim mrežama.

Međutim, veliki broj ljudi je taj satirični post shvatio bukvalno, a koliko brzo se šire informacije govori činjenica da se otac Novaka Đokovića tokom protesta u Beogradu iskreno zahvalio nepostojećem generalu zbog podrške Novaku. To je još jedan pokazatelj veoma niskog stepena medijske i digitalne pismenosti u našem regionu.

Protesti podrške

Nakon što je događaj u Melburnu eskalirao, porodica Novaka Đokovića pozvala je na masovna okupljanja ispred Narodne skupštine Republike Srbije u znak protesta protiv postupanja australijskih vlasti, ali i na okupljanja širom svijeta. Sva okupljanja u Beogradu bila su medijski ispraćena, a porodica Đoković je organizovala i konferencije za medije.

Novakov otac Srđan u svojim obraćanjima stavljao je znak jednakosti između Novaka i srpskog naroda: Oni su hteli da ga bace na kolena. Ne samo njega, nego i našu zemlju. Našu prelepu Srbiju. Mi smo Srbi! Nikada nikoga nismo napadali, samo smo se branili. Uvek, kroz čitavu istoriju. To isto radi i sada naš ponos, naša dika, naš Srbin, izjavio je Srđan Đoković.

Na skupovima koji su održani u Beogradu od 6. do 9. januara, a kojima je prisustvovalo po stotinjak građana, stariji Đoković je govorio o pitanju opstanka srpskog naroda, pitajući se čime su Srbi kao stari evropski narod koji ima svoju istoriju to zaslužili. On (Novak) će izdržati, kao što smo i mi izdržali, jer su nas bombardovali, jer su nas ugnjetavali, jer su nas uništavali, rekao je. U svom obraćanju Srđan Đoković se doticao i pitanja Kosova i majke Rusije.

Za Novaka koji, kako je kazao, nije želio da bude dio tog imperijalnog svijeta, koristio je riječi poput Spartak novog doba, a poredio ga je i sa žrtvom Isusa Hrista. Učestvujući u lancu širenja lažne vijesti koja se pojavila na društvenim mrežama, Srđan Đoković je na jednom od skupova izjavio kako je australijski brigadni general u znak podrške Novaku Đokoviću podnio ostavku. Na okupljanjima u Beogradu su se čuli uzvici poput Ua masoni i Ua crno plemstvo, a poslate su i antivakserske poruke. Jednom od okupljanja prisustvovala je i ministarka u Vladi Republike Srbije Darija Kisić Tepavčević.

Skupovi podrške Novaku Đokoviću održani su 7. januara i u nekoliko crnogorskih gradova – Nikšiću, Budvi, Beranama. Osim nepoštovanja propisanih epidemioloških mjera za suzbijanje korona virusa, zajedničko im je da su skupove predvodili najviši funkcioneri tih opština. Prvi teniser svijeta od 2018. godine ima status počasnog građanina Budve, dok je u septembru 2021. godine proglašen i počasnim građaninom Nikšića.

U Budvi se okupljenima obratio gradonačelnik Marko Carević koji je kazao da građani Budve znaju ko je Novak Đoković, a da ga se u Australiji plaše upravo zato što je svoj.

Gradonačelnik Nikšiča Marko Kovačević je na skupu poručio da je nepravedno sve što se dešava Novaku Đokoviću ali mi nijesmo narod koji nije navikao na nepravde, na isti način kolektivizujući osjećaj viktimizacije. Osim Kovačevića, događaju je prisustvovao i dugogodišnji poslanik Demokratskog fronta, a sadašnji predsjednik Odbora direktora Elektroprivrede Crne Gore Milutin Đukanović.

I u Parizu su se čule riječi podrške za srpskog tenisera kada se protest oko 18.000 antivaksera zbog uvođenja vakcinalnih propusnica, obavezne vakcinacije i vakcinacije djece pretvorio u skup na kome je zahtijevana sloboda za Đokovića. Višednevni protesti Đokovićevih fanova održani su i u Melburnu, gdje su okupljeni slali antivakserske poruke.

Disinfo Brif je novi mjesečni proizvod DFC-a, koji pruža pregled ključnih dezinformacija, narativa i propagande koje smo razotkrili i istražili, u cilju podizanja svijesti o problemu i njegovom obimu.

Nakon 36 izdanja i brojnih aktuelnih tema koje smo obradili u DFC magazinu, odlučili smo da iz žurnalističke pređemo u jednu novu formu modernijeg i prijemčivijeg sagledavanja i proučavanja pojava/fenomena koji trasiraju crnogorsku društveno-političku zbilju.

Treći broj možete preuzeti putem OVOGA LINKA ili klikom na fotografiju ispod.

Lokalni izbori u Crnoj Gori, održani u tri opštine – Cetinju, Mojkovcu i Petnjici 5. decembra 2021. godine, organizovani su u periodu političke, ali i institucionalne krize u državi. Nesuglasice između najvećeg dijela parlamentarne većine (Demokratskog fronta i Socijalističke narodne partije) i Vlade su nastavljene, a svi pokušaji njene rekonstrukcije bili su neuspješni. Demokratski front je dao rok do 10. decembra za novi dogovor konstituenata parlamentarne većine, a zatim predložio vraćanja mandata građanima i organizovanje novih izbora. U istom periodu opozicija je pokrenula pitanje povjerenja Vladi u parlamentu, potez koje je u međuvremenu povučen iz parlamentarne procedure. Kako do rekonstrukcije još uvijek nije došlo, premijer Zdravko Krivokapić će nastaviti da vodi izvršnu granu vlasti u narednom periodu.

Prilično konfuzna situacija na crnogorskoj političkoj sceni imala svoj uticaj i na lokalne izbore. Parlament je tek po završetku lokalnih izbora izabrao novog predsjednika Državne izborne komisije (prethodnog predsjednika DIK-a parlamentarna većina razriješila je u junu),  što nesumnjivo negativno utiče na demokratski karakter pomenutih izbora. Bez predsjednika DIK-a svaki eventualni proces izbornih žalbi u potpunosti je paralisan. Takođe, zbog nesloge unutar parlamentarne većine, pojedine nevladine organizacije zadužene za monitoring izbora u Crnoj Gori nijesu bile u mogućnosti da to urade i ovoga puta.

Iako su lokalni izbori na Cetinju, Mojkovcu i Petnjici održani u važnom političkom momentu za Crnu Goru, predizborna kampanja kao i sam izborni dan protekli su prilično mirno i bez tenzija. Takođe, izostala je snažna medijska kampanja, kao i kampanja na društvenim mrežama. Ipak, treba naglasiti da za ove izbore nije bilo vidnog stranog miješanja kojem smo svjedočili tokom parlamentarnih izbora 2020. godine i lokalnih izbora u Nikšiću 2021. godine.

Nezainteresovanost medija iz Srbije

Dok se za izbore u Nikšiću isticalo da su od istorijskog značaja, lokalni izbori na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici nijesu ni u danima prije niti nakon održavanja okarakterisani na sličan način. Štaviše, zastupljenost u medijima i na društvenim mrežama bila je mnogo manja nego u slučaju izbora u Nikšiću, u martu 2021. godine. U predizbornoj kampanji u Nikšiću prednjačili su srpski mediji. Naslovi na portalima su nerijetko imali tendencioznu notu, uz česte senzacionalističke objave, kao i lažne vijesti i dezinformacije. Ovoga puta, ni srpski mediji, ali ni dežurni aktivisti na društvenim mrežama nijesu značajnije marili. 

Prema podacima koje je Digitalni forenzički centar (DFC) objavio 14. februara pred lokalne izbore u Nikšiću, za samo nedjelju dana bilo je preko 1.000 objava koje su se ticale izbora. Dakle, skoro mjesec dana prije održavanja izbora mediji i korisnici društvenih mreža su na nedjeljnom nivou objavljivali preko 1.000 objava. Za izbore od 5. decembra, mjesec dana prije izbornog dana na nedjeljnom nivou je objavljeno oko 200 objava.

1.000 objava dostignuto je tek nedjelju dana pred održavanje izbora na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici, uključujući i dan izbora. Poređenja radi, sedmicu dana pred izbore u Nikšiću bilo je preko 4.000 objava koje su se odnosile direktno na izbore. Bitna razlika je i u činjenici da je uoči i tokom izbora u Nikšiću najviše objava bilo upravo iz Srbije, dok je za nedavne izbore u tri pomenute opštine najviše informacija bilo iz Crne Gore, što pokazuju grafici.  

Tokom izbornog dana portali Alo, Novosti i Srbija danas izvijestili su o nepravilnostima, senzacionalistički ističući da je razbijen neregularni štab Demokratske partije socijalista u Mojkovcu, kao i da su u tom gradu glasali navodni novi Mojkovčani, odnosno DPS aktivisti iz Kolašina. Te nepravilnosti nijesu prijavile opštinske izborne komisije.

Po zatvaranju izbornih mjesta i nakon proglašenja izbornih rezultata srpski mediji su izvijestili na njima svojstven, senzacionalistički, način. Ipak, ni njih nije bilo u velikoj mjeri. Analizom je utvrđeno da su u fokusu izvještavanja srpskih medija bili rezultati izbora u Mojkovcu, naglašavajući istorijsku pobjedu opozicionih političkih partija i Srba u toj opštini i veliki pad DPS-a nakon 16 godina. 

U predizbornoj kampanji u Nikšiću na TV Happy je emitovana specijalna emisijia pod nazivom Bitka za Nikšić. Skoro svake sedmice gosti emisije su bili političari i politički aktivisti iz Srbije i Crne Gore, koji su komentarisali aktuelna dešavanja u Nikšiću, dominantno pružajući podršku Demokratskom frontu. Pomenućemo samo neke: to su lider Srpske radikalne stranke Vojislav Šešelj, jedan od lidera Demokratskog fronta Andrija Mandić i funkcioner Demokratskog fronta Milutin Đukanović. U emisijama je plasiran sadržaj koji obiluje dezinformacijama, lažnim vijestima i uvredama. Osim toga, pojedini mediji iz Srbije imali su posebne rubrike posvećene izborima u Nikšiću, što je izostalo tokom decembarskih lokalnih izbora na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici. Pored evidentnog manjka interesovanja srpskih medija izostale su i koordinisane kampanje na društvenim mrežama. Analiza definiše koordinisane aktivnosti kao sinhronizovano dijeljenje linkova, objava, video sadržaja, fotografija u kratkom vremenskom periodu, najčešće do nekoliko minuta. Koordinisane aktivnosti podrazumijevaju sinhronizovano dijeljenje sadržaja od strane najmanje dva entiteta u kontinuiranom vremenskom periodu, odnosno po istoj matrici. Tokom preizborne kampanje za lokalne izbore na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici nije bilo sličnih aktivnosti. Jedina aktivnost na društvenim mrežama uočena je kod nedavno otkrivenih stranica, trol i lažnih naloga na Fejsbuku, koje otvoreno podržavaju premijera Zdravka Krivokapića. Ti nalozi i stranice su pružale podršku pokretu Ne damo Mojkovac.

Zašto nije bilo bitaka za Cetinje, Mojkovac i Petnjicu?

Više je razloga zašto se lokalni izbori na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici u velikoj mjeri razlikuju od izbora održanih u Nikšiću 14. marta ove godine. Prvi razlog jeste društveni ambijent. Nije bilo euforije koja je pratila nikšićke izbore, a koja je bila produkt izborne pobjede opozicije na parlamentarnim izborima i protesta Srpske pravoslavne crkve (SPC). Ovaj put SPC je ostala po strani. Za razliku od izbora u Nikšiću, crkveni velikodostojnici nijesu sugerisali građanima za koga da glasaju, što je doprinijelo smanjivanju tenzija i propagande.

Ne treba zanemariti ni demografsku strukturu glasača u tri opštine. Duel procrnogorskog i prosrpskog bloka jedino je bio izražen u Mojkovcu. Upravo su izbori u toj opštini najčešće pominjani u medijima iz Srbije. Međutim, zbog veličine opštine, ovi izbori nijesu zavrijedili dovoljno pažnje dežurnih propagandista, kao što je to bilo u slučaju izbora u Nikšiću.

Fokus na proteste u Srbiji i pitanje Republike Srpske

Odsustvo političke zainteresovanosti vrha srbijanske vlasti i predsjednika Aleksandra Vučića za lokalne izbore u tri crnogorske opštine 5. decembra možemo razumjeti i u kontekstu unutrašnjeg političkog i ukupnog društvenog ambijenta u Srbiji, kao i spoljašnjih pritisaka na tamošnje nosioce vlasti.

Četiri mjeseca do održavanja objedinjenih vanrednih parlamentarnih, te redovnih predsjedničkih i beogradskih izbora najavljenih za april 2022. godine, politički lideri u Srbiji suočavaju se sa izazovima vlastitoj politici. Usvajanje dva sporna zakona o eksproprijaciji i referendumu, u sjenci poslovanja metalurško-rudarske korporacije Rio Tinto, pokrenulo je krajem novembra masovne proteste nezadovoljnih građana i, posljedično, dodatno angažovalo raspoložive državne i partijske kapacitete.

Time se, za razliku od izbora u Nikšiću u martu 2021. godine, kada su prema pisanju medija članovi Glavnog odbora Srpske napredne stranke (SNS) Vladimir Mandić i Predrag Rajić pružali logističku podršku koaliciji Za budućnost Nikšića, može objasniti izostanak takvog političkog aktivizma uoči lokalnih izbora 5. decembra 2021. Mediji iz Srbije izvijestili su da je Mandić, koji inače važi za čovjeka od povjerenja predsjednika Vučića, tokom posljednjih protesta u Beogradu 4. decembra predvodio probijanje blokade na Brankovom mostu.

Iako predizborna kampanja u Srbiji još uvijek nije zvanično počela, pitanje eksploatacije resursa postalo je glavna tema koju i opozicija i aktuelna vlast koriste za ostvarivanje političkih interesa. Polarizacija javnog mnjenja i protivljenje stručne javnosti (uključujući i srpske akademike i univerzitetske profesore) trenutnoj politici u fokusu su vladajuće SNS i njenog predsjednika, koji se suočavaju sa rastućim potencijalom za slabljenje njihove političke pozicije na predstojećim izborima. Tome doprinosi i primjena represivnih mjera u suzbijanju protesta koje su premijerka Ana Brnabić i ministar u njenoj vladi Aleksandar Vulin nazvali fašizmom. Sa druge strane, predsjednik Aleksandar Vučić lično se angažovao na rješavanju problema obilazeći mještane u područjima predviđenim za eksploatisanje rude.

Drugi važan momenat koji je doprinio preusmjeravanju pažnje sa Crne Gore tiče se zabrinutosti predsjednika Srbije Aleksandra Vučića prema pitanju Republike Srpske u kontekstu uvođenja sankcija Sjedinjenih Američkih Država protiv pojedinaca koji ugrožavaju mir i stabilnost u regionu Zapadnog Balkana. Uvođenjem takvih sankcija bi pozicija Milorada Dodika kao Vučićevog glasnogovornika i važnog igrača, koji opstaje na političkoj sceni zahvaljujući secesionističkoj retorici, mogla biti značajno poljuljana. Stav da će se Srbija suprotstaviti sankcijama i da je potrebno voditi dijalog, Vučić je saopštio i tokom nedavnog susreta sa Miloradom Dodikom u Beogradu.

Disinfo Brif je novi mjesečni proizvod DFC-a, koji pruža pregled ključnih dezinformacija, narativa i propagande koje smo razotkrili i istražili, u cilju podizanja svijesti o problemu i njegovom obimu.

Nakon 36 izdanja i brojnih aktuelnih tema koje smo obradili u DFC magazinu, odlučili smo da iz žurnalističke pređemo u jednu novu formu modernijeg i prijemčivijeg sagledavanja i proučavanja pojava/fenomena koji trasiraju crnogorsku društveno-političku zbilju.

Drugom broju možete pristupiti putem OVOGA LINKA ili klikom na fotografiju ispod.

Vlada Crne Gore, predvođena Zdravkom Krivokapićem, od početka svog mandata nalazi se na klimavim nogama. Razlog tome jeste nedostatak podrške najbrojnijeg subjekta parlamentarne većine – Demokratskog fronta (DF). Poslanici DF-a su u više navrata saopštili da Zdravko Krivokapić nema njihovu podršku i da je neophodno sastaviti novu vladu, što je proizvelo veliku političku ali i institucionalnu krizu u državi. Kao jedno od rješenja koje se nudilo za prevazilaženje te krize bila je rekonstrukcija Vlade, tj. njeno proširenje koje bi omogućilo da predstavnici DF-a uđu u izvršnu vlast. Međutim, do dogovora nije došlo i DF se vratio na pređašnju poziciju, zahtijevajući formiranje nove vlade koja neće biti predvođena aktuelnim premijerom.

Sa druge strane Zdravko Krivokapić, u nedostatku podrške u parlamentu, često pronalazi legitimitet za opstanak ekspertske vlade kroz navodnu podršku naroda. Međutim, cijela situacija kao i jednogodišnji rad Vlade, u velikoj mjeri su ugrozili poziciju Zdravka Krivokapića koja se činila nedodirljivom, posebno nakon lokalnih izbora u Nikšiću, kada je koalicija sačinjena od Demokratske Crne Gore predsjednika Skupštine Alekse Bečića i pokreta Ne damo Nikšić koji je predvodila savjetnica premijera Krivokapića, ostvarila odličan rezultat. Očigledno je i Premijer svjestan trenutne situacije pa je nedavno najavio mogućnost formiranja sopstvene političke partije.

Sukob između Krivokapića i DF-a odvija se i na društvenim mrežama. U kontekstu svih ovih dešavanja Digitalni forenzički centar (DFC) je odradio analizu pojedinih stranica, grupa i profila koji su postali veoma aktivni i vidljvi na tim platformama, a koji pružaju podršku i promovišu Zdravka Krivokapića i pojedine ministre u Vladi.  

Fejsbuk armija

U posljednja tri mjeseca na društvenoj mreži Fejsbuk pojavilo se nekoliko umreženih stranica koje u kontinuitetu promovišu i pružaju podršku Zdravku Krivokapiću, pojedinim članovima njegove Vlade, Marku Milačiću i Srpskoj pravoslavnoj crkvi (SPC), a istovremeno targetiraju druge političke subjekte. Kada su u pitanju negativne objave česta meta su članovi DF-a, DPS-a, SDP-a, Dritan Abazović, ministar unutrašnjih poslova Sergej Sekulović i direktor Uprave policije Zoran Brđanin, Crnogorska pravoslavna crkva (CPC), odnosno pojedinci i partije sa kojima je Premijer često u političkom sukobu.

Ove stranice dijele sadržaje koji su ili identični ili se preklapaju u narativima koji se plasiraju, dok su profili koj prate i dijele saržaje sa ovih stranica najčešće lažni profili i trolovi.  

Fejsbuk stranice o kojima će biti riječi u posljednja tri mjeseca sakupile su gotovo 14 hiljada interakcija i preko 400 objava na Fejsbuku.

Fakt, Alapača i Ljepši su se kopali

Početkom septembra, uoči i nakon protesta održanih na Cetinju povodom ustoličenja mitropolita Joanikija, posebno su se istakle tri Fejsbuk stranice: Fakt.me koji se predstavlja  kao medijska organizacija i dvije mim stranice Alapača i Ljepsi su se kopali. Sve tri stranice su napravljene istog dana, 26. avgusta 2021. godine. Takođe, one su u početku djelovale kao mim stranice i dijelile isti sadržaj, da bi nakon određenog vremena Fakt.me više djelovao kao nezvanično glasilo Zdravka Krivokapića i njemu bliskih ministara.

Pomenute stranice posebno su bile aktivne nakon protesta na Cetinju kada su targetirale ministra unutrašnjih poslova Sergeja Sekulovića i direktora Uprave policije Zorana Brđanina.

Stranice Alapača i Ljepsi su se kopali međusobno su preuzimale i dijelile sadržaj. Analizom je utvrđeno da je profil pod imenom Jovana Radovanovic podijelio objavu sa stranice Alapača na čak šest grupa (Ne Damo Svetinje (Svi Zajedno), Murino moj rode, Манастир Морача (Наша светиња, наш идентитет, наш највећи монументал.), ЈОШ МАЈКЕ ОБИЛИЋЕ РАЂАЈУ, Никшић град мириса тамјана, DRUSTVO ZAVICAJACA MOJKOVCA ) i to u isti minut.

Neke od grupa na kojima su dijeljeni postovi o direktoru Uprave policije Brđaninu:

Interesantno je da je ova objava podijeljena sa nekolika profila na različitim stranicama u razmaku od po minut, dva (10:15, 10:16, 10:19):

Nakon Brđanina i Sekulovića mete ovih stranica su se smjenjivale. Česte mete su im bili lideri DF-a, Raško Konjević, Dritan Abazović i članovi DPS-a.  Stranica Fakt.me je i dalje veoma aktivna, dok su posljednje objave na druge dvije stranice bile 14, odnosno 25. oktobra. Fakt.me trenutno ima 2408 pratilaca, Alapača 2252, a Ljepši su se kopali 681. Ova stranica sa posebnim akcentnom afirmiše djelovanje ministra Milojka Spajića. Stranica takođe afirmiše i stavove Marka Milačića, jedinog člana parlamenta sa izborne liste DF-a koji podržava  Zdravka Krivokapića i njegovu Vladu.

Prof War Room i Srbski svijet

Sredinom oktobra i početkom novembra nikle su nove stranice i grupe koje djeluju po istoj ili sličnoj matrici kao Stranice Alapača, Ljepsi su se kopali i Fakt.me.

Prof War Room je jedna od novih stranica koja otvoreno promoviše Zdravka Krivokapića i rad pojedinih ministara. Stranica je napravljena 15. oktobra 2021. godine i ima 740 pratilaca. Kreatori stranice su se opisali kao grupa građana, pravih patriota koji su se samoinicijativno odlučili da se stave u odbranu onoga za koga smatraju da je oličenje promjena i svega onoga dobrog što tek treba da dođe u Crnoj Gori.

Ova stranica je 5. novembra objavila dezinformaciju da je Džo Bajden pozvao jedino Crnu Goru iz regiona na samit o demokratiji. U pitanju je dezinfromacija jer osim Crne Gore na samit su pozvane i zemlje iz regiona: Hrvatska, Albanija i Sjeverna Makedonija.

Problem predstavlja i činjenica da je ova objava bila sponzorisana i dostigla preko 430 reakcija, 100 komentara i 15 dijeljenja, a i dalje kao takva stoji na Fejsbuku.

Stranica Prof War Room je povezana i sa grupom Догодине на Ловћену. Admin te grupe svakodnevno dijeli sadržaj koji veliča rad i djelo Zdravka Krivokapića, Milojka Spajića, Jakova Milatovića, Vesne Bratić i Marka Milačića. Takođe, na grupi se često dijeli sadržaj koji napada DF i lidere tog saveza.

Druga stranica koja se ističe je Srbski_svijet, napravljena 6. novembra 2021. godine, a nastala kao dodatak za istoimeni Fejsbuk profil.  Kao i kod prethodnih stranica, ista matrica je uočena i kod ovog profila. Identičan sadržaj i identični narativi koji se plasiraju na stranicama kao što su Alapača, Fakt.me, Prof War Room se mogu naći i na ovom profilu i stranici. Takođe je kreirana i grupa na Fejsbuku Srbski Svijet koja broji 63 člana gdje se plasira isti sadržaj.

Profil Србски Свијет takođe je i promovisao stranicu Prof War Room. Međutim, za razliku od te stranice koja veliča Zdravka Krivokapića i njemu bliske saradnike, profil Србски Свијет je više fokusiran na političke oponente. Glavna meta u posljednje vrijeme ove stranice je Demokratski front. Potencijalni cilj ove stranice je alijenacija biračkog tijela DF-a od te koalicije i osnaživanje Vlade u društvu usljed nedostatka podrške u parlamentu.  Osim Demokratskog fronta koji je u posljednje vrijeme česta meta, zbog ponovnog sukoba između tog političkog subjekta sa Zdravkom Krivokapićem, ova stranica često targetira opoziciju kao i Crnogorsku pravoslavnu crkvu.

Instagram

Pored pomenutih Fejsbuk stranica, identifikovano je koordinisano ponašanje istih i po sadržaju srodnih Instagram profila. Promovisanje vjerske doktrine Srpske pravoslavne crkve, njenih zagovornika i političkih sljedbenika, desničarskih ideja, kultova i istorijskih mitova, uz nerijetko targetiranje političkih neistomišljenika, poveznice su koje karakterišu propagandnu mrežu naloga na ovoj društvenoj platformi. Tako se umreženost i sinhronizovano dijeljenje ideološki i politički pristrasnih objava moglo uočiti na primjeru 10 najčešće pojavljivanih naloga od kojih pojedini imaju značajan domet u pogledu broja pratilaca.

U posljednja tri mjeseca ti nalozi ostvarili su preko 760.000 interakcija i napravili preko 1.200 objava na Instagramu.

Profili Црна Гора (@pravoslavna_crna_gora_1), Srbski svijet (@srbski_svijet) i Fakt.me (@fakt_me) aktivirali su se u razmaku od 10 dana (15, 24. i 25. avgust 2021. godine) i takođe se nalaze u mreži naloga koji djeluju po ustaljenoj matrici otvoreno podržavajući rad Zdravka Krivokapića i članova njegove vlade (Fakt.me) kao i predsjednika Prave Crne Gore i poslanika Marka Milačića, dok sa druge strane napadaju DF, URA-u i opozicione političke subjekte (Црна Гора i Srbski Svijet). Ovi nalozi nemaju veliki broj pratilaca (Fakti.me 978, Srbski svijet broji 122 pratioca, dok ih Црна Гора u trenutku analize ima 82).  Stranica Alapača kreirana je 26. avgusta i ima 103 pratioca, dok je stranica Prof War Room  napravljena u septembru i ima 157 pratilaca.

Interesantno je da se na profilu @pravoslavna_crna_gora_1 mogu pronaći objave u kojima se pruža podrška grupi građana Ne damo Mojkovac koja je predala izbornu listu za učešće na predstojećim lokalnim izborima u Mojkovcu, pod nazivom Konkretno i realno, a takođe su promovisani proizvodi brenda Srbski svijet.

Fakti.me i nalog Prof War Room u posljednje vrijeme služe kao nezvanična politička glasila Vlade predvođene Zdravkom Krivokapićem i povezane su sa ostalim, prethodno pomenutim nalozima. Činjenica da se radi o umreženim stranicama pokazuje međusobno praćenje, tagovanje na objavljeni sadržaj, kao i zajednički lažni i trol profili koji povećavaju broj interakcija na njihovim objavama.

Revolt Crna Gora, Amanet, Njegoševa Crna Gora, Iskonska Crna Gora i ISKONSKA CRNA GORA

Stranice koje se mogu tretirati kao dio ove mreže su Revolt Crna Gora, Amanet, Njegoševa Crna Gora, Iskonska Crna Gora. I ove stranice često su tagovane na objavama stranica Srbski Svijet i Pravoslavna Crna Gora.

Sudeći po datumima objava, Instagram nalozi Револт Црна Гора (@cg_revolt) i Аманет (@amanet_cg) nastali su početkom 2020. godine (19. i 23. januar), u toku protestnih litija protiv Zakona o slobodi vjeroispovijesti. Oba naloga (pri čemu @cg_revolt postoji i u rezervnoj verziji i broji 3.4K pratilaca) sakupila su veliki broj pratilaca (10.9k, odnosno 17.3k), a zajedničko im je i da se često pojavljuju kao tagovani nalozi na objavama drugih ili zajedno sa drugim, srodnim profilima (Исконска Црна Гора, ИСКОНСКА ЦРНА ГОРА, Његошева Црна Гора, Црна Гора, Srbski Svijet, Fakt.me, Prof War Room, Ne damo Mojkovac). To je naročito primjetno kada je u pitanju dijeljenje sadržaja koji za cilj ima promovisanje stavova i politike koju sprovodi Vlada Zdravka Krivokapića, kao i podrška Premijeru lično. Takođe, primjetno je i objavljivanje identičnog sadržaja na nekoliko profila. Simptomatična je zajednička karakteristika da su mete kritike predstavnici dijela parlamentarne većine iz redova Demokratskog fronta, Građanskog pokreta URA, kao i predsjednik Republike Srbije Aleksandar Vučić.

Na profilu @amanet_cg promovisana je i humanitarna organizacija Čojstvo iz Berana, koja je blisko povezana sa Srpskom pravoslavnom crkvom.

Profil Његошева Црна Гора (@njegosevacrnagora) aktiviran je nešto kasnije, u februaru 2020. godine i do sada je sakupio 2.1K pratilaca. Nalozi Исконска Црна Гора (@iskonskacrnagora) i ИСКОНСКА ЦРНА ГОРА (@iskonska_crna_gora) prve sadržaje na društvenoj mreži Instagram objavili su 3. marta, odnosno 29. aprila 2020. godine. I u ovom slučaju, riječ je o ideološki i politički jasno profilisanim akterima u čijim se objavama mogu prepoznati narativi o ugroženosti srpskog naroda. Osim afirmisanja politike Zdravka Krivokapića i Vlade Crne Gore na čijem čelu se nalazi, interesantno je da je moguće pronaći i dokaze političke podrške partiji Prava Crna Gora. Naime, o doprinosu i podršci Instagram profila Исконска Црна Гора (@iskonskacrnagora) toj partiji u predizbornoj kampanji na lokalnim izborima u Herceg Novom u maju 2021. godine, svjedoči fotografija koju je na svom profilu na toj mreži objavio predsjednik Prave Crne Gore Marko Milačić.

Sporni profili

DFC je takođe analizrao Fejsbuk i Instagram naloge koji prate ove grupe, lajkuju i amplifikuju vidljivost sadržaja koji se plasira na ovim stranicama. Uočen je određeni broj lažnih i trol profila kojima je jedini cilj povećati vidiljvost sadržaja sa analiziranih grupa.

Većina pronađenih lažnih profila predstavljaju se kao ženske osobe koristeći različite fotografije nekoliko stvarnih ženskih osoba. Posebno se ističu profili Ana Paraca, Draga Rodic, Senka Kovacevic, Lidija Marovic, Dragan Malisic. Takođe, ovi profili međusobno lajkuju i komentarišu objave i fotografije.

U velikom broju slučajeva česta je i upotreba fotografija istih osoba na različitim profilima.

Takođe, dešavaju se i nepoklapanja imena profila sa korisničkim imenom na Fejsbuku, što sugeriše da su lažni profili mijenjali ime tokom vremena, ali ne i username na toj društvenoj mreži.

Profil Ana Paraca objavio je post na kome poziva da se zaprati profil Србски Свијет koji predstavlja blog njene drugarice. Isti nalog je 1. septembra kreirao grupu NASA CRNA GORA-НАША ЦРНА ГОРА, koja prema riječima kreatora predstavljaprvu grupa u Crnoj Gori, koja će se baviti isključivo boljim životom građana. Grupa ima 123 člana a gorenavedeni lažni profili isključivo dijele sadržaj sa stranica Srbski Svijet, Alapača, Fakt.me, kao i zvanične objave ministra Milojka Spajića.

Instagram nalog Ivana Paraca, koji prati i lajkuje sve analizirane stranice na toj društvenoj mreži takođe je lažni porfil. Instagram slike ovog naloga mogu se naći na više drugih lažnih Fejsbuk profila poput Senke Kovacevic i Draga Rodic.

Disinfo Brif je novi mjesečni proizvod DFC-a, koji pruža pregled ključnih dezinformacija, narativa i propagande koje smo razotkrili i istražili, u cilju podizanja svijesti o problemu i njegovom obimu.

Nakon 36 izdanja i brojnih aktuelnih tema koje smo obradili u DFC magazinu, odlučili smo da iz žurnalističke pređemo u jednu novu formu modernijeg i prijemčivijeg sagledavanja i proučavanja pojava/fenomena koji trasiraju crnogorsku društveno-političku zbilju.

Prvom broju možete pristupiti putem OVOGA LINKA ili klikom na fotografiju ispod.

Ovaj izvještaj je zasnovan na analizi jednogodišnjeg monitoringa koji je sproveo Digitalni forenzički centar u periodu od 01. oktobra 2020. do 30. septembra 2021. godine. Fokus je bio na srbijanskim medijma koji imaju visoku čitanost u Crnoj Gori.

Izvještaj nastoji da identifikuje primarne narative o Crnoj Gori koje su širili srbijanski mediji. Analiza obuhvata 15,825 članaka koji sadrže Crna Gora kao ključnu riječ i pruža uvid u narative i mjeru u kojoj su ih širili najčitaniji srbijanski portali u Crnoj Gori.

Analiza je pokazala da su portali Alo, Espreso, Blic, Srbija danas, Kurir i Informer bili najčitaniji srbijanski mediji u Crnoj Gori tokom prethodnih 12 mjeseci i da su istovremeno najčešće širili sadržaj upitnog kvaliteta.

Dnevno izvještavanje srbijanskih medija o Crnoj Gori ne bi uopšte bilo posebno da ne obiluje senzacionalističkim naslovima i narativima usmjerenim ka široj publici. Mjesečni medijski izvještaji pokazuju da su srbijanski mediji veoma čitani u Crnoj Gori što još više povećava zabrinutost zbog mogućnosti manipulisanja crnogorskom javnošću.

Izvještaj objašnjava glavne narative koji su identifikovani kao dio istraživačkog projekta, uz analizu domena kojima pripadaju, povezanost sa ključnim društvenim i političkim događajima, ključne riječi i način na koji je publika percipirala brojne narative.

Izvještaj možete preuzeti putem ovog linka ili klikom na fotografiju ispod.

Strukturalno preoblikovanje međunarodnog poretka po završetku Hladnog rata uslovilo je redefinisanje političke pozicije Ruske Federacije u novoj konstelaciji snaga i dugoročno revidiralo državni pristup konceptu ruske spoljne politike. Osjećaj istorijskog poniženja događajima s kraja XX vijeka, osjećaj ugroženosti usljed širenja zone NATO-a prema Istoku kao i isključivanje iz posthladnoratovske evropske bezbjednosne arhitekture, opredijelili su rusko rukovodstvo da umjesto politike miroljubive koegzistencije pribjegne otvorenoj konfrontaciji sa (pro)zapadnim državama.

Takav pristup spoljnoj politici zahtijevao je definisanje nove strategije hibridnog djelovanja (rata), u kojoj su linije između nivoa rata postale zamagljene. Njeni nosioci su, međutim, ostali nepromijenjeni – ruske obavještajne službe.

Obavještajni sistem Ruske Federacije, velikim dijelom naslijeđen od prethodne državne tvorevine i opterećen složenim organizacionim reformama, uspio je da se konsoliduje i izraste u snažan sistem koji će, uz RPC, ruske medije i organizacije, postati jedan od glavnih stubova savremene ruske politike prema inostranstvu. 

Tokom godina Rusija se nije ustezala da koristi obavještajne agencije kao važan alat spoljne politike i hibridnog djelovanja, afirmišući subverzivne akcije kao sredstvo za postizanje geopolitičkih ciljeva. Stoga, obavještajnim službama Ruske Federacije nesumnjivo pripada važna uloga u obnovi globalnog ruskog uticaja i jačanju ruske države. Tome svjedoči veliki broj političkih imenovanja iz reda bivših pripadnika obavještajno-bezbjednosnog sistema.

Od aneksije Krima 2014. godine, tema ruskih obavještajnih službi čije je djelovanje usmjereno ka inostranstvu postala je globalna. U tome se naročito ističe rad dvije ustanove – Spoljne obavještajne službe i Vojne obavještajne službe.

Spoljna obavještajna služba ili SVR (Служба внашней разведки – СВР) osnovana je Ukazom ruskog predsjednika 1991. godine kao jedan od sukcesora sovjetskog KGB-a. Pravnu osnovu rada SVR čine Ustav Ruske Federacije, federalni i drugi zakonski akti kojima se reguliše rad federalnih službi. Ciljevi obavještajne djelatnosti ove, kao i drugih službi utvrđeni su Federalnim zakonom o spoljnim obavještajnim aktivnostima iz 1995. godine (Федеральный закон “О внешней разведке”).Prema Zakonu, SVR prikuplja i obrađuje obavještajne informacije o ugrožavanju vitalnih interesa Ruske Federacije (od strane država, organizacija i pojedinaca). Glavne oblasti djelatnosti službe su politička, ekonomska, vojno-strategijska, naučno-tehnološka i ekološka, pri čemu je najveći dio resursa angažovan na poslovima spoljnog političkog obavještajnog rada. Služba predstavlja i procjenjivačko-političku snagu koja doprinosi kreiranju ruske spoljne politike. Sjedište SVR se nalazi u Moskvi, dok su njene rezidenture locirane pri ruskim diplomatsko-konzularnim i trgovinskim predstavništvima širom svijeta.

Vojna obavještajna služba ili GRU (Гла́вное разве́дывательное управле́ниеГРУ, odnosno Гла́вное управле́ние – ГУ) osnovana je 1921. godine i predstavlja snažnu profesionalnu vojnu obavještajnu organizaciju koja djeluje u okviru Generalštaba Oružanih snaga Ruske Federacije. Pravni osnov za njen rad takođe čine Ustav, Zakon o spoljnim obavještajnim aktivnostima, drugi zakonski i strateški dokumenti Ruske Federacije. GRU je odgovorna za prikupljanje obavještajnih podataka koji se odnose na strane vojne potencijale i vojne planove stranih država prema RF. Prikupljanje obavještajnih podataka vrši se primjenom elektronskih sistema, osmatranjem i izviđanjem aktivnosti oružanih snaga zemalja iz neposrednog okruženja, osmatračkih satelitskih sistema, primjenom agenturnog metoda. Uopšteno, aktivnosti i zadaci ove službe se mogu svrstati u dvije osnovne grupe: protivterorističke aktivnosti i špijunaža. Glavno područje djelovanja GRU je prostor Centralne i Istočne Evrope.

Federalna služba bezbjednosti ili FSB, (Федеральная служба безопасности Российской Федерации), ranije (1994–95) Federalna kontraobaveštajna služba, je ruska služba za unutrašnju bezbjednost i kontraobaveštajne poslove, osnovana 1994. godine kao jedna od nasljednica KGB-a iz sovjetske ere. Odgovorna je za kontraobavještajne poslove, antiterorizam i nadzor vojske. FSB zauzima nekadašnje sjedište KGB-a na trgu Lubjanka u centru Moskve. Boris Jeljcin je 1998. imenovao za direktora FSB Vladimira Putina, veterana KGB-a, koji je kasnije nasledio Jeljcina na mjestu saveznog predsjednika. Jeljcin je takođe naredio FSB-u da proširi svoje operacije protiv sindikata u Sibiru i da se obračuna sa desničarskim disidentima. Kao predsjednik, Putin je povećao ovlašćenja FSB-a tako što je uključio suprotstavljanje stranim obavještajnim operacijama, borbu protiv organizovanog kriminala i suzbijanje čečenskih separatista. FSB je najveća bezbjednosna služba u Evropi i izuzetno je efikasna u kontraobavještajnim poslovima. Iako su postavljena određena ograničenja nad aktivnostima FSB-a nad domaćim nadzorom – na primjer, smanjeno je špijuniranje vjerskih institucija i dobrotvornih organizacija FSB, kao i druge ruske obavještajne službe, podložan je maloj zakonodavnoj ili sudskoj kontroli.

Djelovanje službi kao alata spoljne politike

Doktrina savremenog ruskog ponašanja pripisuje se načelniku Generalštaba Oružanih snaga Ruske Federacije, generalu Valeriju Gerasimovu koji je u februaru 2013. godine objavio članak pod nazivom Vrijednost nauke je u predviđanju, koji se smatra najkorisnijom artikulacijom moderne ruske strategije. U članku je izložena nova teorija modernog ratovanja koja predstavlja kombinaciju sovjetske psihološke taktike i strateških vojnih razmišljanja o totalnom ratu, podsjećajući više na hakovanje neprijateljskih država nego na otvoreni, frontalni napad (upotreba hakera, instrumentalizacija medija, kreiranje lažnih vijesti, curenje informacija, prisustvo biznismena, uz konvencionalna i asimetrična vojna sredstva). U članku se navodi sljedeće: Sama pravila rata su se promijenila. Uloga nevojnih sredstava u postizanju političkih i strateških ciljeva je porasla i, u mnogim slučajevima, premašila snagu sile oružja. (…) Sve je to dopunjeno vojnim sredstvima skrivenog karaktera.

Gerasimov je u martu 2016. godine izjavio da svako vladino ministarstvo, ne samo Ministarstvo odbrane, mora biti u stanju da podrži hibridni rat, kao i da falsifikovanje događaja i ograničavanje aktivnosti masovnih medija može biti uporedivo sa rezultatima velike upotrebe trupa i snaga.

Primjena Gerasimovljeve doktrine najbolje se može analizirati na primjerima evropskih država, od kojih su pojedine članice NATO-a. Samo u nekoliko mjeseci 2021. godine bilo je više nego jasno da Moskva ne miruje. U tom periodu, razotkrivene su četiri akcije GRU-a na evropskom tlu i zemljama NATO-a: u Bugarskoj, Češkoj, Italiji i Njemačkoj. Godinama unazad, Rusija je posredstvom službi i organizacija pod kontrolom Kremlja preduzimala akcije protiv Sjedinjenih Država i njihovih partnera i saveznika – primjeri uključuju vojnu podršku separatističkim republikama na istoku Ukrajine, pokušaj puča i operacije u sajber prostoru u Crnoj Gori i uticajne kampanje u SAD tokom predsjedničkih izbora 2016. i 2020. godine. Umiješanost u izbore u Francuskoj 2017. godine, trovanje dvostrukog rusko-britanskog agenta Sergeja Skripalja u Velikoj Britaniji 2018, pokušaj hakovanja Organizacije za zabranu hemijskog oružja (OPCW) u Hagu takođe 2018. kao i više pokušaja direktnog miješanja u izborne procese u drugim zemljama jasno ukazuju na domete ruske spoljne politike sprovođene posredstvom tajnih službi.

Odgovor na takva djelovanja uglavnom se svodio na protjerivanje ruskih diplomata i uvođenje ekonomskih sankcija, što je dodatno obesmišljeno nedostatkom kontinuiteta i kohezije među zapadnim državama i saveznicima.

Godišnji izvještaji Stejt departmenta, EU i nevladinih organizacija širom Evrope pokazuju širok spektar tehnika koje Rusija, kroz svoje poluge moći (uključujući SVR i GRU), koristi za politički uticaj, i daju određene detalje o sprovođenju takvih aktivnosti za koje se vjeruje da imaju za cilj promjenu u evropskoj politici i donošenju odluka, a samim tim i slabljenje NATO-a i EU.

Područje koje je iz mnoštvo pomenutih razloga podgodno za primjenu ruske strategije je Zapadni Balkan, kao veoma važan zbog svoje geografske pozicije. 

Službe na terenu

U regionu se ruske obavještajne službe već duži period bave lokalnim propagandnim ofanzivama  u medijima, na internetu i društvenim  mrežama, ali i na terenu, sve sa ciljem jačanja ruskog prestiža i uticaja, ali i potkopavanja kredibiliteta državnih institucija. Operacije koje se sprovode na ovom uvijek turbulentnom području osmišljene su tako da privlače euroskeptične, antiamerički nastrojene i ultrakonzervativne društvene subjekte i pojedince, kojima se Rusija predstavlja kao branilac tradicionalnih vrijednosti i pravoslavlja.

Moskva je u više navrata otvoreno prijetila i Crnoj Gori i NATO-u. U decembru 2015. godine portparol Kremlja Dmitrij Peskov zaprijetio je da će Rusija znati kako da uzvrati u slučaju da Crna Gora pristupi NATO-u, a ruski parlament zaprijetio zamrzavanjem svih projekata saradnje sa Crnom Gorom. Ignorišući ta ruska upozorenja, tadašanji premijer Crne Gore Milo Đukanović je u maju 2016. godine potpisao pristupni protokol sa NATO-om, trajno lišavajući Rusiju jedinog potencijalnog saveznika sa pomorskim pristupom Mediteranu. U junu 2016. godine potparolka Ministarstva vanjskih poslova Marija Zaharova je izjavila da će tadašnja crnogorska vlast snositi punu odgovornost za antiruski stav koji je navodno zauzimala.

Pokušaj prevrata za cilj je imao da prvenstveno zaustavi ulazak Crne Gore u NATO Alijansu, ali i da instalira novu vlast na čelo države, koja bi bila predvođena proruski orijentisanim Demokratskim frontom. U maju 2019. godine, Viši sud u Podgorici je osudio dva ruska državljanina Eduarda Šismakova i Vladimira Popova na 15 i 12 godina zatvora. Lideri opozicionog Demokratskog fronta Andrija Mandić i Milan Knežević su osuđeni na po pet godina zatvora, a penzionisani general srpske policije Bratislav Dikić na osam godina zatvora. Predrag Bogićević i Nemanja Ristić, pripadnici ekstremno desnih organizacija iz Srbije, koji su bili nedostupni crnogorskom pravosuđu osuđeni su na po sedam godina zatvora. Vozač Demokratskog fronta Mihajlo Čađenović je osuđen na jednu godinu i šest mjeseci zatvora, Branka Milić, državljanka Srbije, koja je pred sam kraj suđenja pobjegla u Ambasadu Srbije u Podgorici, osuđena je na tri godine zatvora, državljanin Srbije Milan Dušić je osuđen na godinu i po zatvora, Dragan Maksić na godinu i devet mjeseci, Srboljub Đorđević na godinu i po, a Kristina Hristić na uslovnu kaznu zatvora.

Apelacioni sud je u februaru 2021. godine ukinuo prvostepenu presudu jer su tokom postupka počinjene povrede odredaba krivičnog postupka. Ponovno suđenje za pokušaj terorizma na dan parlamentarnih izbora 2016. godine u Crnoj Gori, koje je trebalo da počne 31. maja odgođeno je za 19. oktobar zbog štrajka crnogorskih advokata.

Eduard Šišmakov putovao je u Srbiju sa ruskim pasošem pod imenom Eduard Širokov, a to je bilo ime pod kojim je Crna Gora preko Interpola izdala crvenu potjernicu 19. februara 2017. godine. Crnogorski specijalni tužilac Milivoje Katnić objavio je da je Širokovu pravo ime Šismakov, što je otkriveno putem dojave dobijene od poljskih partnerskih službi.

Pasoši ruskog obavještajca osumnjičenog za učešće
u pokušaju terorizma 2016. godine

Od 2013. godine Šišmakov je služio kao pomorski vojni ataše u ruskoj Ambasadi u Varšavi. Kako otkriva najpoznatiji istraživački medij Belingket (Bellingcat), Šišmakov je 24. januara 2014. godine učestvovao na sastanku na visokom nivou bezbjednosti sa poljskim Savjetom bezbjednosti. Na ruskoj strani, sastanku je prisustvovao i zamjenik sekretara ruskog Savjeta bezbjednosti Jevgenij Lukjanov (zamjenik Nikolaja Patruševa), kao i direktor odbrambenih istraživanja Ruskog instituta za strateške studije Kremlja Grigorij Tiščenko. U novembru 2014. poljski mediji izvijestili su da je ruski diplomata proglašen persona non grata i protjeran. U martu 2017. poljske vlasti su Skaj Njuzu (Sky News) potvrdile da je taj diplomata Eduard Šišmakov. On ima navedenu adresu stanovanja u Sankt Peterburgu, a prema navodima Belingketa ta adresa pripada korporativnom stambenom kompleksu u vlasništvu GRU-a.

Stambeni kompleks GRU-a gdje Šišmakov zvanično
ima prebivalište

Vladimir Popov je drugi operativac GRU-a koji je bio prvostepeno osuđen na 12 godina zatvora. Belingket i Insajder (Insider) su uspjeli da razotkriju stvarni identitet Popova – Vladimir Nikolaevič Moisejev. Moisejev, koji je potpukovnik ili pukovnik (Belingket nije mogao sa sigurnošću utvrditi) u ruskoj vojnoj obavještajnoj službi, rođen je 29. juna 1980, istog datuma kao i izmišljeni Popov. Belingket navodi da je 2009. godine Moisejevom izdat novi identitet pod imenom Vladimir Popov.

Ruski obavještajac na Interpolovoj potjernici

Poput svojih kolega iz GRU-a Čepige i Miškina koji se sumjniče za trovanje dvostrukog rusko-britanskog agenta Sergeja Skripalja i njegove ćerke u Velikoj Britaniji nervnim gasom, Moisejev postoji u ruskim bazama podataka sa dva paralelna identiteta – kao Vladimir Moisejev i kao Vladimir Popov. Takođe, u martu 2015. godine, Moisejev je dobio stan u istoj stambenoj zgradi u kojoj je i  Miškin dobio stan nekoliko mjeseci ranije. Kao i u slučaju Miškina, stan je registrovan na ime Moisejevove supruge i djece, a službenik GRU-a nije naveden u dokumentu o nekretninama. Pod novim identitetom Popov je bio zaposlen kao foto dopisnik i novinar koji je radio za  časopis Morsko osiguranje (Morskoie Strakhovanie) i koristio je ovaj identitet za putovanje širom Evrope u periodu 2012 – 2016. Predstavljajući se kao novinar časopisa Morskoe Strahovanie, Popov je otputovao u Srbiju u oktobru 2016. Nekoliko dana prije parlamentarnih izbora u Crnoj Gori, Popov i Šišmakov su se sastali u Beogradu, što se vidi sa snimka nadzornih kamera.

Eduard Šišmakov i Vladimir Moisejev u Beogradu

Sekretar Savjeta bezbjednosti Rusije Nikolaj Patrušev 26. oktobra 2016. godine otputovao je u Beograd u ranije zakazanu posjetu. Početkom novembra, Gardijan (The Guardian) je citirao izvor blizak srpskoj vladi koji je rekao da se Patrušev izvinio srpskim vlastima zbog, kako je opisao, neodobrene operacije. Te tvrdnje je Rusija kasnije javno porekla i nazvala provokacijom.

Patrušev ima značajnu ulogu u kreireanju ruske politike prema Balkanu. Moskvi je u periodu do 2015. godine nedostajala centralna figura sa autoritetom koja bi zančajno doprinijela ostvarivanju ruskih ciljeva na Balkanu. Patrušev, bivši šef Federalne službe bezbjednosti (FSB), blizak Putinov saveznik, i čovjek poznat po svojim agresivnim i oštrim stavovima, je bio idealna osoba da preuzme tu ulogu. Kao rezultat toga, Putin ga je krajem 2015. ili 2016. godine (u zavisnosti od izvora) postavio za ključnog čovjeka Kremlja zaduženog za Balkan. Patruševu se pripisuje u učešće u organizovanju državnog udara u Crnoj Gori. Pored toga, snažno se zalagao za izgradnju Srpsko-ruskog humanitarnog centra u Nišu, koji se smatra paravnom za sprovođenje vojno-obavještajnih operacija u Srbiji i regionu. Ono što je posebno podstaklo tvrdnje da se radi o centru iz kog djeluju ruske obavještajne službe jeste činjenica da je zvanična Moskva u više navrata tražila od Srbije da ruskom osoblju zaposlenom u Centru dodijeli specijalni status kroz sporazum o uslovima boravka, privilegijama i imunitetu osoblja. Prvi obavještajac Rusije, direktor Spoljnoobaveštajne službe Sergej Nariškin u intervjuu za RTS je kazao da davanje diplomatskog statusa Srpsko-ruskom humanitarnom centru u Nišu nije zahtjev, već molba za Srbiju, ali da to do sada nije urađeno zbog pritiska pojedinih zapadnih zemalja.

Sajber prostor

Ruske aktivnosti u sajber prostoru predstavljaju integralni dio sveobuhvatnog okvira hibridnog rata, koji je izveden iz ruskog razumijevanja meke moći i odnosa između država, tačnije igre nulte sume velikih sila za uticaj u svijetu. Kao i ostale aspekte ruske meke moći, Kremlj sajber prostor doživljava u geopolitičkom smislu.

Ruski koncept informacionog ratovanja i uloga sajber prostora u njemu izložena je u strateškim dokumentima politike, kao što su Strategija nacionalne bezbjednosti (2015. i 2021), Koncept spoljne politike (2016), Doktrina bezbjednosti informacija (2016), Vojna doktrina (2014), kao i radovi i publikacije ruskih vojnih stratega.

Miješanje u američke predsjedničke izbore 2016. godine je najdokumentovaniji slučaj koji pokazuje ruski modus operandi. Ovo miješanje uključivalo je napade na američku izbornu infrastrukturu, prikupljanje i namjerno curenje podataka Demokratskog kongresnog odbora za kampanju (Democratic Congressional Campaign Committee) i Demokratskog nacionalnog odbora ( Democratic National Committee), uključujući mejlove Hilari Klinton, zajedno sa opsežnom informacionom kampanjom koju su sproveli ruska trol fabruka (Агентство интернет-исследований) i ruski povezani mediji.

Akteri koji učestvuju u ruskim sajber aktivnostima uključuju kako državne aktere, sa značajnom ulogom obavještajne zajednice, tako i nedržavne proksije. Pored GRU jedinica 74455 i 54777, iz ugla Crne Gore najbliža nam je Jedinica 26165, koja stoji iza aktivnosti grupe APT28 (Advanced Persistent Threat 28, poznata kao Fensi Ber (Fancy Bear). Istraga američkog specijalnog tužioca Roberta Mulera o eventualnoj koordinaciji između Rusije i predsjedničke kampanje Donalda Trampa, kao i zvaničnici EU identifikuju APT28 kao jedinicu GRU 26165. APT28 koristi sofisticirane alate širom svijeta, ciljajući protivnike Kremlja. Iako bezbjednosne kompanije, poput ESET i FireEye identifikuju aktivnosti te grupe još od 2004. godine, ovi napadi postaju intenzivniji od 2014.

Do danas, ruske aktivnosti u Ukrajini su i dalje najsloženiji i najjasniji primjer ruskih sredstava i metoda. Još od Majdana 2013. i aneksije Krima naredne godine, Ukrajina je poslužila kao testni poligon za mnoge ruske sajber mogućnosti. Ukrajina je takođe bila žrtva ometajućih sajber napada na njenu elektroenergetsku infrastrukturu, što je prouzrokovalo nestanke struje za veliki dio stanovništva 2015. i 2016. godine. Još jedan napad na ukrajinsku infrastrukturu dogodio se u junu 2017. kada je  poremećen ukrajinski finansijski sistem, izbrisani su podaci sa računara banaka, energetskih firmi, visokih državnih zvaničnika i aerodroma.

Uloga ruskih obavještajnih službi u sajber
operacijama

Gruzija je jedan od prvih primjera gdje su vojne i sajber operacije i napadi korišćeni u tandemu, kada je u ratu 2008. izgubila gotovo jednu petinu teritorije. Noviji primer je masovni sajber napad na Gruziju u oktobru 2019. godine, koji ilustruje sofisticiranost u pristupu Rusije. Napad je oštetio servere u kancelariji gruzijskog predsjednika, pravosudni sistem, vladine opštine i nevladine organizacije, blokirao sajtove i poremetio emitovanje TV stanica. Na Zapadnom Balkanu, ruske sajber operacije korišćene su kao integralni dio većih kampanja za ometanje procesa proširenja NATO alijanse.

Otkriveno je da je APT28 takođe odgovorna za napade na njemački Bundestag 2015. godine, francusku televiziju TV5 Monde, pokušaj napada na Organizaciju za zabranu hemijskog oružja (OP-CW), Zimske olimpijske igre u Pjongjangu 2018. godine i Rumuniju 2017. godine, kao i za brojne operacije u Crnoj Gori još od 2016. godine. 

Ruske sajber operacije u Crnoj Gori

Osim Sjeverne Makedonije, Crna Gora je bila najznačajnija meta sajber napada i špijunaže sa ruskim pečatom. Takve aktivnosti su naročito došle do izražaja tokom 2016. i 2017. godine.

U periodu finalizacije pristupanja NATO-u, koji se preklopio sa parlamentarnim izborima u oktobru 2016. godine, Rusija se značajno aktivirala i intenzivirala svoje prisustvo putem dezinformacionih kampanja ruskih medija, embarga na vina Plantaža i druge proizvode, pokušaj puča, kao i sajber napada GRU-a odnosno njihove ATP28 grupe.

Na dan parlamentarnih izbora 16. oktobra 2016. godine, Crna Gora se suočila sa učestalim DDoS napadima, koji su ciljali sajtove državnih institucija, stranice pro-NATO i pro-EU političkih partija, veb stranice civilnog društva i posmatrače izbora. Tim naporima, došlo je do obaranja sajotva portala CdM, Antena M i Demokratske partije socijalista, između ostalog. Sajt Centar za demokratsku tranziciju, koji je nadzirao izbore, takođe je postao nedostupan.

Osim DDoS napada, istog dana građani su bili spamovani velikim brojem antivladinih poruka, koje su stizale sa nepoznatih brojeva preko Vajbera, Fejsbuka i Vocapa. Agencija za elektronske komunikacije i poštansku djelatnost naložila je zabranu korišćenja tih aplikacija i sličnih komunikacionih servisa, koja je tokom dana upućena svim telekomunikacionim operatorima u Crnoj Gori. Operatori su bili dužni da sprovedu tu mjeru u skladu sa Zakonom o elektronskim komunikacijama, koji predviđa da je komunikacija za potrebe direktnog marketinga dozvoljena samo uz prethodno pribavljenu saglasnost korisnika. Višesatno blokiranje tih platformi naišlo je na osude javnosti, brojnih domaćih i međunarodnih organizacija, uključujući i Reportere bez granica.

Kako je saopšteno iz Fejsbuka, ta kompanija je upoznata sa poremećajem koji je uticao na pristup Fejsbuku u Crnoj Gori koji se desio tokom oktobra 2016. godine za vrijeme izbora. Četiri dana nakon izbora, 20. oktobra 2016. godine, pokrenut je još jedan fišing (phishing) napad na parlament Crne Gore, najverovatnije ponovo grupa Fensi Ber.

Intenzivniji DDos napadi od napada na izbore dogodili su se u januaru, februaru i junu 2017. godine, ugrožavajući veb servise Vlade i državnih institucija, kao i neke provladine medije. Crnogorsko Ministarstvo odbrane takođe je izvijestilo da je meta fišing napada, putem mejlova koji  su naizgled stizali iz EU i NATO-a sa prilozima (attachments), a omogućavali su hakerima da instaliraju malver Gejmfiš (Gamefish) na računare Ministarstva odbrane, što je metoda koju koristi APT28. Gejmfiš je trojanac koji hakeru nudi širok pristup ciljanom računaru, uključujući eksfiltraciju podataka, pristup logovima i druge mogućnosti nadzora.

Iz Vlade je tada rečeno da obim i raznolikost napada, ali i činjenica da se oni preduzimaju na profesionalnom nivou ukazuju na sinhronizovanu akciju. Tri kompanije za sajber bezbjednost – FireEye, Trend Micro i ESET – zaključile su da su napadi došli  iz APT28. Američki obavještajni podaci dodatno ukazuju na to da je ta grupa povezana sa ruskom vojnom obavještajnom službom GRU i finansirana od strane Kremlja. Nakon niza napada početkom 2017. godine, Crna Gora je potražila pomoć NATO-a i Velike Britanije, što je pomoglo da se  uspješno odbiju dva napada krajem iste godine. 

Analiza sajber prijetnji po Crnu Goru Ministarstva javne uprave, predstavljena u  Strategiji sajber bezbjednosti Crne Gore 2018 – 2021, ukazala je da je broj hakerskih napada skočio u 2017. godini, odnosno da se poklopio sa konačnom fazom pristupanja Crne Gore NATO-u, što svakako ne podrazumjeva da su svi stizali iz Rusije. U prvih 9 mjeseci 2017. godine bilo je 385 prijavljenih incidenata, od kojih su se 335 ticali malvera i napada na sajtove i državne ustanove. Radi poređenja, 2013. godine bila su samo 22 napada.

Otkako su učestali napadi, Crna Gora je pooštrila mjere odbrane i formirala 31 lokalni tim koji je zadužen za saradnju sa članovima nacionalnog CIRT-a (Computer Incident Response Team) vezano za pitanja zaštite od računarskih bezbjednosnih incidenata na internetu.

Iz CIRT-a je za DFC rečeno da je povećan broj napada u odnosu na 2017. godinu, ali da su napadi sve sofisticiraniji pa je veoma teško ući u trag počiniocima. CIRT je radio na istrazi o DDoS napadima koji su se dogodili 2016. i 2017. godine, međutim nije se mogla sa sigurnošću utvrditi odgovornost nijedne grupe hakera (za razliku od pomenutih kompanija za sajber sigurnost), tokom i neposredno nakon napada, jer su napadi bili veoma složeni za razliku od uobičajenih  DDoS napada.

Zbog prethodnih dešavanja, početkom oktobra 2019, pripadnici američke Sajber komande stigli su u Podgoricu na poziv Vlade Crne Gore, sa ciljem da se istraže znaci ruskog prodiranja u mreže crnogorske vlade, ali i da se stvori uvid u protivničke sajber prijetnje u susret tada predstojećim američkim i crnogorskim izborima 2020 godine.

GRU onlajn operacije u Crnoj Gori

Onlajn operacijeusredsrijeđene na stvaranje lažnih sajtova medija, bot naloga i distribuciju propagandnog sadržaja usklađenog sa zvaničnim državnim narativom i ciljevima  predstavljaju par ekselans primjer ruskog djelovanja.

Među podacima koje je Fejsbuk dostavio na uvid Odboru za obavještajni rad Senata Sjedinjenih Država (SSCI) 2019. godine, nalaze se jasni i precizni indikatori i dokazi o načinima na koje je GRU i njihov APT28 u periodu od 2014. do 2019. godine kreirao tink tenkove, alternativne medije i avatar naloge na raznim mrežama u više država svijeta, među kojima se nalazila Crna Gora, što je pokazalo da je Rusija aktivno bila uključena u crnogorske izbore 2016. godine i pokušaj njihove sabotaže.

Način djelovanja je bio jednostavan: anti-NATO i antizapadni sadržaj sa alternativnih medija koje je načinio GRU, trebalo je proširiti što je više moguće putem lažnih naloga na Fejsbuku, Tviteru (Twitter), pa čak i mreži Medijum, uz korišćenje adekvatnih heštegova vezanih za crnoorske izbore i ulazak u NATO poput #NeUNato #STOPMILO, itd.

Crna Gora News Agency

Od 33 Fejsbuk stranice (sve su izbrisane 2018. shodno politici Fejsbuka o neautentičnim aktivnostima) koje su dostavljene američkom Odboru, posebno se ističe ona lažnog medija Crna Gora News Agency (Novinska agencija Crne Gore). Fejsbuk stranica CGNA sadržala je 1.530 objava. Stranica je dijelila sadržaj na crnogorskom (otprilike 90% postova) i engleskom (oko 10%) sa tri povezana sajta – cgna.info (ne postoji), crnagoranevs.vordpress.com (ne postoji) i cgna.me (u trenutku pisanja teksta – porno sajt). Članci su uglavnom imali za cilj da diskredituju predsjednika Mila Đukanovića i NATO i predstavljali su još jedan stepenik u ruskoj agresivnoj medijskoj kampanji.

Naslovna strana Crna Gora Novinska Agencija

Ruski i bugarski proruski mediji su često preuzimali tekstove CGNA, poput lažne vijesti o bojazni Evropske komisije da će se u Crnoj Gori pokrasti izbori 2016. godine, što je još jedan pokušaj diskreditacije.

Ruski medij koristi CGNA kao izvor

Osim pomenutih tema, putem tog lažnog ruskog medija i Fejsbuk stranice, dijelile su se priče o Siriji, sa blagonaklonim tonom ka Asadu, što se poklapa i sa ruskim zvaničnim stavom, zatim anti-Hilari tekstovi i brojne teorije zavjere.

Na arhiviranoj verziji CGNA sajta navodi se da je Crna Gora Novinska Agencija  prvi sindicirani novinski servis multimedija u Crnoj Gori i nastoji da bude jedan izvor kontinenta pouzdane i kredibilne vijesti na vlasti, politike, ekonomije, tržišta, poslovne, sportske i način življenja. Iz nejasne i jezički sporne formulacije i rečenice, evidentno je da osobe, koje su uređivale sadržaj portala, ne dolaze sa domaćeg govornog područja.

Avatar nalozi

Osim stranica, kreirani su i lažni nalozi nepostojećih osoba s ciljem kreiranja dodatnog sadržaja i  distribucije postojećeg na društvenim mrežama.

Svi lažni nalozi imali su oređene sličnosti: svi su tvrdili da su nezavisni slobodni novinari ili su studenti postdiplomskih studija i objavljivali su članke u desno orijentisanim blogovima/medijima, koji danas ne postoje, poput Inside Siria Media Center (ISMC), The Informer i Novinska agencija Crna Gora (CGNA). Takođe, mnogi su objavljivali samo o jednoj temi i  imaju samo jednu fotografiju, ukradenu sa ruske VKontakt mreže.

Jedan od naloga značajan iz ugla Crne Gore je Milko Pejović, koji je bio jedan od rijetkih koji je dijelio sadržaj sa CGNA, a jedan je od pet osoba koje su pratile CGNA Medium stranicu. Na njegovoj stranici Medium stoji da je navodno studirao na Fakultetu političkih nauka u Podgorici. Takođe je objavljivao članke o Crnoj Gori na proruskom sajtu Globalresearch.

Medijum nalog Milka Pejovića
Uklonjen nalog Milka Pejovića sa Medijuma

Jelena Rakočević je još jedna od rijetkih osoba koja je dijelila objave sa CGNA i pisala tekstove za alternatvine medije koji danas ne postoje, a pritom je koristila ukradenu fotografiju stvarne osobe sa VK mreže. U septembru i oktobru 2016. godine, bila je izrazito aktivna na sajtu Forum-CG sa ruskim domenom (http://www.forum-cg.ru/=), gdje je isključivo dijelila sadržaj sa CGNA, uz heštegove #STOPMILO, #NEURAT i #STOPNATO, nakon čega u potpunosti prestaje sa objavama.

Fotografija Jelene Rakočević preuzeta sa VK

Takođe, postojali su Tviter nalozi koji su promovisali CGNA i anti-NATO sadržaj, kreirani 2016. godine, a dva Tviter naloga @lekovic_mont i @MilkoPejovic su se posebno istakla.

Uklonjeni Tviter nalog @lekovic_mont
Uklonjeni Tviter nalog Milka Pejovića

Milko Pejović je dijelio linkove za votemontenegro.eu platformu koju je kreirao Pokret za neutralnost Marka Milačića, gdje su građani mogli glasati onlajn koristeći svoje Fejsbuk profile.  Indikativno u tom slučaju jeste da to da je Njuzfront, FSB medij, dijelio objave i informacije o referendumu, pritom predstavljajući Marka Milačića kao odvažnog i hrabrog momka, koji uživa povjerenje birača.

Dijeljenje votemontenegro.eu platforme

Drugi profil često objavljivao #NEUNATO #ANTINATO i #STOPMILO objave. Nakon što je Fejsbuk prepoznao neautentičnu aktivnost na njihovim profilima na toj platformi, oni su obrisani, a Tviter je ubrzo uradio isto.

Još neki od uklonjenih profila iz mreže lažnih naloga

Crna Gora News Agency i pridružena mreža lažnih naloga pružaju još jedan pogled na to kako Rusija ažurira i koristi svoje mehanizme uticaja u digitalnom dobu. Ti podaci otkrivaju  pokušaje GRU-a da umetne ruske narative u crnogorsko medijsko okruženje, iako su dometi bili krajnje ograničeni.

Etablirani ruski mediji u službi službi

Jedan od kanala putem kojeg se projektuje ruski uticaj jesu mediji koji djeluju u sinergiji sa službama. Ruske službe bezbjednosti aktivno djeluju putem medija, a nije im strano ni kreiranje medijskih ispostava u cilju širenja ruskih narativa. FSB, GRU i SVR upravljaju mrežom medija, koji su svoj put trasirali i do Crne Gore.

Lajfnjuz i FSB

Lajfnjuz (LifeNews) je prokremaljska medijska organizacija pokrenuta 2009. godine koja je blisko povezana sa Federalnom službom bezbjednosti (FSB). Koristi se u sve vrste svrha, kao što su blaćenje protivnika Kremlja i podmetanje dezinformacija. Na čelu ovog medija nalazi se Aram Gabreljanov za kojeg medij Lenta piše da je čovjek koji se strmoglavo popeo od provincijskog izdavača tabloida do jednog od najuticajnijih ruskih medijskih mogula. Gabreljanov je tokom 2011. godine bio i predsjednik Odbora direktora lista Izvestia. On predsjednika Rusije javno naziva ocem nacije, a Putin je u maju 2014. godine prepoznao njegov doprinos ruskoj propagandi u Ukrajini i odlikovao ga Ordenom časti za objektivnost i profesionalnost u izvještavanju o događajima u Republici Krim.

Ruski dezinformacioni i propagandni ekosistem

U kontekstu Crne Gore ovaj medij je zanimljiv jer je upravo na Lajfnjuz televiziji gostovao lider Prave Crne Gore Marko Milačić još 21. maja 2016. godine povodom obilježavanja Dana nezavisnosti Crne Gore, koji je žestoko kritikovao tadašnju crnogorsku vlast. Pored toga, Lajfnjuz je objavljivao i tekstove o kampanji Demokratskog fronta protiv ulaska Crne Gore u NATO i njihovo reagovanje povodom pokušaja državnog udara i obraćanje Sergeju Lavrovom.

Katehon i Geopolitika

Katehon, tink tenk organizacija i portal sa sjedištem u Moskvi, zaduženi su za širenje antizapadnih dezinformacija i propagande, a vode ih pojedinci povezani sa ruskim obavještajnim sužbama.  Bord direktora čine: Sergej Glazjev, bivši ekonomski savjetnik predsjednika Vladimira Putina, Andrej Klimov, zamjenik Savjeta Ruske Federacije za vanjske poslove, Leonid Rešetnjikov, penzionisani general, potpukovnik ruske Spoljne obavještajne službe (SVR) i Aleksandar Makarov, penzionisani general, potpukovnik ruske Federalne službe bezbjednosti (FSB).

Tokom 2015. godine Katehon je objavljivao brojne članke i pokušao da sprovede kampanju protiv učlanjenja Crne Gore u NATO. Analizom je utvrđena i poveznica između proruskog portala IN4S i Katehona. Na portalu IN4S mogu se pronaći članci preuzeti sa Katehona u kojima je najčešće meta NATO koji je okarakterisan kao privatni klub ratnih zločinaca, a tokom 2016. godine IN4S je dva puta preuzimao i Katehonovu nedjeljnu geopolitičku prognozu.

Isto tako, Katehon je oktobru 2016. godine preuzeo intervju sa generalom Leonidom Ivašovim koji je u Moskvi uradio Igor Damjanović za portal IN4S. Katehon se zahvalio Damjanoviću i portalu IN4S na ustupljenom materijalu. Taj intervju prenio je i portal Geopolitica.ru koji je takođe prepoznat kao platforma za širenje dezinformacija, propagande i ideja ultranacionalističkog ruskog filozofa Aleksandra Dugina.

Ipak intervju sa Ivašovim nije jedini doprinos Igora Damjanovića portalima Katehonu i Geopolitika. Na ovim portalima objavljeni su i njegovi tekstovi u kojima navodi da mediji u Crnoj Gori blate Rusiju, da Crnogorci neće dozvoliti učlanjenje u antiruski savez i da partija Mila Đukanovića falsifikuje izbore. Katehon, IN4S i Geopolitika označeni su u izvještaju američkog Stejt departmenta kao dio takozvanog propagandnog ekosistema ruske kampanje dezinformacija.

Sautfront (SouthFront)

U kontekstu ruskih medija koji su povezani sa ruskim bezbjednosnim sektorom, a koji su izvor dezinformacija važno je spomenuti i portal Sautfront (Southfront) koji se fokusira na vojna i bezbjednosna pitanja. Sautfront je sajt za širenje dezinformacija, registrovan u Rusiji koji prima zadatke od FSB-a. Sautfront pokušava da utiče na vojne entuzijaste, veterane i teoretičare zavjere, dok se trudi da sakrije svoje veze sa ruskom obavještajnom službom. Iako na sve načine pokušavaju da prikriju svoje ruske korijene, taj portal je registrovan u Moskvi i njihova Pejpal (PayPal) adresa ima ruski domen. Takođe nema javno poznatog vlasnika ili osnivača ovog medija, ali se u upravljačkom komitetu navodi ime oficira Viktora Stoilova, bugarskog marketinškog stručnjaka koji vodi marketinšku kompaniju u Sofiji.

No, pored Sautfronta ime Stoilova se može pronaći i na portalima Katehon i Geopolitika za koje takođe piše svoje analize. Indikativno je i da su se proruski portal IN4S vodio kao partner medijske mreže Sautfronta, što je uklonjeno sa sajta tog medija u periodu između 31. oktobra i 6. novembra 2018. godine. Ipak, ono što nije uklonjeno sa portala su članci koji su preuzeti sa IN4S.

InfoRos

Pored već pomenutih portala uočena je i povezanost IN4S sa portalom InfoRos za koji se smatra da je pokrenut od strane 72. glavnog obavještajnog informativnog centra GRU-a (GRITs), koji je prepoznat i kao Jedinica 54777. GRITs je jedinica u sastavu ruskih trupa za informacione operacije, koja je identifikovana kao ruska vojna sila za obavljanje sajber špijunaže, uticaja i ofanzivnih sajber operacija.

Vašington Post (The Washington Post) je 2018. godine označio InfoRos i Institut ruske dijaspore kao najznačajnije organizacije koje djeluju u sklopu jedinice 54777, koja je opisana kao centar sposobnosti psihološke borbe ruske vojske. InfoRos je koristio mrežu veb sajtova, uključujući nominalno nezavisne veb lokacije za širenje lažnih narativa o zavjerama i dezinformacija koje su promovisali zvaničnici GRU.

U julu 2020. godine zvaničnici Sjedinjenih Američkih Država identifikovali su InfoRos kao platformu, koja uz upravljanje veb stranicama InfoRos.ru, Infobrics.org i OneWorld.press, širi dezinformacije o pandemiji izazvanoj korona virusom. Identifikovani su Denis Valerjevič Tjurin i Aleksandr Genadjevič Starunski kao pojedinci na visokim položajima u InfoRos-u, a koji su ranije bili u službi GRU-a. A prema navodima zvaničnika SAD-a sa jedinicom GRU, u kojoj su služili kao specijalni vojni psihološki obavještajci, i dalje imaju bliske veze.

EU DisinfoLab je u svom izvještaju iz juna 2020. godine ispitivao veze InfoRos-a, One World-a i Observateur Continental sa ruskom vojnom obavještajnom službom – GRU. U izvještaju se navodi da se InfoRos razvija iz sjenke u sivoj zoni, gdje se redovne informacione aktivnosti miješaju sa kontroverznijim radnjama koje bi se mogle potpuno povezati s informacionim operacijama ruske države.

EU DisinfoLab je prikazala kako je InfoRos tajno vezana sa veb stranicom Observateur Continental koja u Francuskoj širi dezinformacije i proruske narative, ali i sa One World koja je izvještavala o parlamentarnim izborima u Crnoj Gori 2020. godine. Upravo je portal InfoRos, prenio vijest objavljenu na portalu IN4S koja se odnosila na brojnost na jednoj od protestnih litija tokom 2020. godine, a još 2015. godine objavili su tekst Igora Damjanovića pod naslovom Strah od nekontrolisane narodne pobune – Pristupanje Crne Gore NATO-u stavlja tačku na ekonomski razvoj.

Fond strateške kulture

Fond strateške kulture je medij i tink tenk registrovan u Rusiji 2005. godine i, prema izvještaju Stejt departmenta, Stubovi ruskih dezinformacija i propagandnog ekosistema  nalazi se pod upravom ruske Spoljne obavještajne službe (SVR) i blisko je povezan sa Ministarstvom spoljnih poslova Ruske Federacije. Osnovna taktika ovog medija je objavljivanje izjava zapadnih mislilaca i teoretičara zavjere pokušavajući da na taj način prikriju rusko porijeklo, ali i da dosegnu ciljnu publiku sa Zapada. Generalni direktor Fonda za stratešku kulturu je Vladimir Makimenko koji je bio direktor Fondacije Rusko jedinstvo koja je imala za cilj promociju pozitivnog imidža Rusije i ruske kulture u inostranstvu, a posebno među takozvanim ruskim sunarodnicima. Predsjednik Fonda je Juri Prokofjev, koji je bio šef Moskovske partije od 1989. do 1991. godine i član sovjetskog Politbiroa, ali i jedan od osnivača Ruske organizacije za pomoć posebnim službama i organima za sprovođenje zakona (ROSSPO). ROSSPO blisko sarađuje sa ruskim službama bezbjednosti sa ciljem podrške politikama ruske države, olakšavanja saradnje između državnih institucija i civilnog društva i obezbjeđivanja socijalne zaštite zaposlenih u obavještajnim službama i organima za sprovođenje zakona. Engleska verzija medija fokusira se na svjetsku politiku i bezbjednosna pitanja, ali se nigdje ne navodi da je portal registrovan i da se vodi iz Rusije. Očigledno je da se ruski korijeni i povezanost za službama bezbjednosti pokušavaju sakriti, ali ih odaju ruski narativi o temama koje su od ruskog interesa kao što su: Slučaj Skripalj je NATO operacija pod lažnom zastavom, Evropsku uniju su stvorili nacisti, Rusi imaju odlično oružje i slično.

Indikativno je i da ovaj medij na ruskom izvještava o važnim društveno-političkim dešavanjima u Crnoj Gori, kao što su učlanjenje u NATO, litije i izbori. Po dobro oprobanom receptu, zastupljeni su narativi da je nakon učlanjenja u NATO Crnoj Gori došao kraj, da je Zakon o slobodi vjeroispovijesti iz decembra 2020. godine bio anticrkven, da se crkva u Crnoj Gori progoni i da ateista Milo Đukanović po ukrajinskom scenariju stvara svoju crkvu, da Crna Gora pokušava da se oslobodi kriminalnog režima i da je mafija garant evroatlantskih integracija. Ovaj portal je 2019. godine prenio i vijest da je lider Prave Crne Gore Marko Milačić zapalio NATO zastavu u znak protesta protiv kolonijalne politike Alijanse. Svoju filijalu Fond strateške kulture imao je i u Srbiji, ali je nakon sedam godina od formiranja sajta prestao sa radom u decembru 2017. godine. Portal IN4S je intenzivno prenosio pisanja Fonda strateške kulture, a u tekstovima se najčešće veličala Rusija, isticao značaj odnosa Rusije i Srbije, a NATO se predstavljao kao faktor nestabilnosti na Balkanu koji planira da čitav Balkan stavi u džep i onda krene na Rusiju. Fond strateške kulture je 2015. godine uradio i intervju sa tadašnjim episkopom budimljansko-nikšićkim Jonikijem, a tema je bila situacija u Crnoj Gori. Na konferenciji pod nazivom Bilans zapadnog uvoza demokratije na prostor SFRJ od 1990. do danas u organizaciji Fonda strateške kulture 2016. godine govorio je i tadašnji urednik portala Princip i bivši saradnik u Ministarstvu prosvjete, nauke, kulture i sporta Crne GoreVladimir Vuković, o kojem je već bilo riječi u analizi. On je tom prilikom istakao da je Crna Gora na prostoru bivše Jugoslavije najbolji primjer kako izgleda država nastala na šablonu zapadne demokratije, da građani Crne Gore koji žive u eri totalitarne demokratije još uvijek čekaju obećane plodove nezavisnosti, dok se tradicija nemilosrdno gazi, a istorijske veze sa Rusijom izbrišu.