Dolazak mitropolita Onufrija, „poglavara Ukrajinske pravoslavne crkve” Moskovke patrijaršije, bila je tema najnovije kolumne rektora cetinjske Bogoslovije, Gojka Perovića, objavljena juče (26. februara) u dnevnom listu Vijesti. Značaj te informacije ogleda se u tome što je otac Gojko najavio da će uvaženi gost, uz ostalo sveštenstvo, predvoditi Svetosimeonovsku litiju podgoričkim ulicama u subotu, 29. februara.

Analizirajući pomenuti sadržaj, uočili smo određene tvrdnje i rečenice koje ne odgovaraju činjeničnom stanju. U tekstu se kaže:

1. „U petak 28. februara, u posjetu Crnoj Gori dolazi poglavar Ukrajinske Pravoslavne Crkve Blaženjejši Mitropolit Kijevski i cijele Ukrajine g. Onufrije.“

Mitropolit Onufrije, kojeg SPC i u ovom slučaju Gojko Perović predstavljaju kao mitropolita kijevskog i cijele Ukrajine, od priznanja autokefalnosti Ukraijinske pravoslavne crkve od strane najveće instance u pravoslavlju – Vaseljenskog patrijarha Vartolomeja, zapravo nosi titulu mitropolita u Kijevu Moskovske patrijaršije. Gramatom Vaseljenskog patrijarha Vartolomeja I upućenom Onufriju, 12.oktobra 2018, on je obavješten da mu je Vaseljenska partrijaršija, koje je i teritorija Ukrajine sastavni dio, ukida sve titule i naznačenja, tako da je on od tada ruski mitropolit u Kijevu. Titula poglavara Ukrajinske pravoslavne crkve, mitropolita kijevskog i sve Ukrajine, takodje gramatom partrijarha Vartolomeja I, je data mitropolitu Epifaniju 15. decembra 2018. Stoga, čovjek koji dolazi u Crnu Goru je ruski mitropolit u Kijevu, a ne Mitropolit Kijevski i sve Ukrajine.

2. „On će, sjutradan, u pratnji nekoliko ukrajinskih arhijereja, zajedno sa vjernim narodom, sveštentsvom i monaštvom SPC u Crnoj Gori predvoditi Svetosimeonovsku litiju podgoričkim ulicama…“

U tekstu se navodi da će Onufrije, u pratnji nekoliko ukrajinskih arhijereja predvoditi  Svetosimeonovsku litiju, što zapravo nije slučaj.

Ne radi se o ukrajinskim arhijerejima, jer oni ne dolaze iz autokefalne i priznate Pravoslavne crkve u Ukrajini, već o vladikama Moskovske patrijršije u Ukrajini. Prema Šematizmu Pravoslavlja za 2020. (godišnja publikacija Vaseljenske partijaršije), njima su ukinute titule i naznačenja. U istoj publikaciji se gorepomenuti mitropolit Onufrije tretira samo kao mitropolit u Kijevu, jer prema pravoslavnim kanonima, u jednoj eparhiji može biti samo jedan vladika, a ne dva ili više, što je u ovom slučaju mitropolit Epifanije, Mitropolit Kijevski i cijele Ukrajine.

3. „Drugi značaj Onufrijeve posjete Crnoj Gori je svjedočanstvo nepobjedivosti blagoslovenog Božijeg poretka, u odnosu na sve zemaljske političke spletke.“

Otac Gojko autokefalnost PCU naziva zemaljskim političkim spletkama i time dovodi u pitanje poredak pravoslavnih crkava koji glasi: 1. Carigrad 2. Aleksandrija 3. Antiohija, 4. Jerusalim, 5. Moskva. 6. Beograd……..15. Kijev, kao i autoritet Vaseljenske patrijaršije, odnosno njeno hiljadugodišnje i ekskluzivno pravo da daje i uzima autokefalije. Isto pravo koje je SPC iskoristila kada je 1922. od Vaseljenske Patrijaršije dobila autokefalnost.

4.. „Pravoslavna Crkva u Ukrajini, nasljednica drevne Kijevske mitropolije, a potom i tzv. Kijevskog egzarhata RPC, postoji, kao sastavni dio Moskovske patrijaršije – pod ovim imenom Ukrajinska Pravoslavna Crkva – evo već tri decenije.“

Ukrajinska pravoslavna Crkva Moskovske Patrijaršije nije nasljednica drevne Kijevske mitropolije koja je od osnivanja do davanja autokefalije Kijevu bila sastavni deo Vaseljenske Patrijaršije. Godine 1686. ona je bila data na upravu Moskovskoj crkvi uz obavezu pominjanja Vaseljenskog Patrijarha kao Poglavara na svim liturgijama. Pored toga, Moskovska Patrijaršija nije mogla samostalno da bira Kijevskog mitropolita, već uz dozvolu Carigrada.

5. „Autonomija koju ona ima u odnosu na Moskvu, spada u primjere najšire moguće autonomije u cijelom pravoslavlju.“

Autonomija koju Ukrajinska Pravoslavna Crkva Moskovke Patrijaršije (UPC-MP) sada ima nije ista kao ona koju joj je 1990. godine dodijelio ruski patrijarh Aleksej II. Tadašnja autonomija joj je temeljno izmijenjena odlukama Svetog Arhijerejskog Sabora Ruske Pravoslavne Crkve o izmjenama i dopunama Povelje o Ruskoj pravoslavnoj crkvi i drugim dokumentima Ruske pravoslavne crkve, održanog od 29. novembra do 2. decembra 2017. godine.

Izmjene i dopune Povelje RPC, što je i bio prijedlog tadašnjeg Mitropolita Kijevskog i sve Ukrajine Onufrija, trebale su maksimalno skratile već postojeću autonomiju, a neke od izmjena su bile sljedeće: 1) na svim liturgijama, kao obaveza, pominje se ime ruskog patrijarha; 2) odluke o stvaranju i ukidanju eprahija UPC-MP se donose uz odobrenje Arhijerejskog Sabora Ruske Crkve; 3) sve odluke Arhijerejskog Sabora Ruske Crkve su obavezujuće za UPC-MP; 4) UPC-MP dobija sveto miro isključivo iz ruke Moskovskog patrijarha; 5) Arhijerejski sud Moskovske Patrijaršije je vrhovna crkvena sudska instanca UPC-MP.Suma summarum, od velike automije koju je imala, Ukrajinska Pravoslavna Crkva Moskovske Patrijaršije sada o svim bitnim odlukama dobija odobrenje i naloge iz Rusije.

6. „Njene veze sa Ruskom pravoslavnom crkvom jesu čvrste i jasne, ali su, u administrativnom smislu, malobrojne.“

O tome koliko su zapravo veze između Ukrajinske Pravoslavne Crkve Moskovske Patrijaršije i Ruske Pravoslavne Crkve administrativne, odnosno malobrojne, govore opet odluke donesene na istom Svetom Arhijerejskom Saboru Ruske Pravoslavne Crkve 2017. godine. U Svetom Sinodu Ruske Pravoslavne Crkve, vladika Onufrije zauzima drugo mjesto, dok prvo pripada Ruskom Patrijarhu, sada Kirilu. Takođe, ruski Arhijerejski sud je vrhovni sud za Ukrajinsku Pravoslavna Crkvu Moskovke Patrijaršije, što opet pokazuje da ta crkva zapravo nema autonomiju, ili preciznije da joj je autonomija iz 1990. ukinuta.

7. „Zato, i međunarodnu pravoslavnu podršku, i odanost većinskog pravoslavnog življa u Ukrajini i dalje uživa Ukrajinska Pravoslavna Crkva Moskovskog patrijarhata, čiji nam predstojatelj Blaženjejši g. Onufrije, kroz dva dana dolazi u goste.“

Po istraživanju javnog mnjenja o odanosti većinskog pravoslavnog „življa“ u Ukrajini, situacija je sljedeća: 34% pravoslavnih podržava i identifikuje se sa PCU, 14% podržava Ukrajinsku Pravoslavnu Crkvu Moskovske Patrijaršije, dok 27,6% kaže da su pravoslavni hrišćani, ali da im je svejedno u koju crkvu idu.

8. „Jer – u njenom radu je sve bilo saobrazno državnim granicama; sve obučeno u ukrajinske državne simbole (maksimalno poštovanje zastave, himne i sl.); sve vrlo svedeno na domicilno sveštenstvo i upotrebu ukrajinskog jezika“

Ruska crkva u Ukrajini kao bogoslužbeni jezik ne koristi ukrajinski nego rusku redakciju crkveno-slovenskog jezika.

9. „Bilo kako bilo – Porošenkov crkveni eksperiment nije izašao dalje od laboratorije. Kanonska, i od svih drugih priznata, Ukrajinska Pravoslavna Crkva, sačuvala je, do danas, svoje unutrašnje jedinstvo sa preko 50 eparhija, preko 10.000 parohija i preko 200 manastira.“

Što se tiče značajnih ukrajinskih pravoslavnih manastira ili crkava, oni su vlasništvo ukrajinske države, koja ih ustupa na korištenje tamošnjim crkvama.

Tako i rezidencija vladike Onufrija  u Kijevu, slavna Kijevska Lavra, je vlasništvo države, koju koristi Moskovska patrijaršija.

10. „A da bude još veći – Crkva kojoj je na čelu mitropolit Onufrije zadržala je nacionalni naziv ”ukrajinska”, dok je novoformirana i novopocijepana ”PCU” izgubila takav naziv, jer je, Bože moj, trebala da ”pomiri pravoslavno biće Ukrajine.“

Pravoslavna Crkva Ukrajine se tako zove po odluci i tomosu Vasljenske Patrijaršije, a ne zbog navodnih političkih deklaracija i ciljeva. Treba istaći da Vaseljenska Patrijaršija ima jedina pravo da suvereno dodjeljuje autokefalije, kao što je bio slučaj i 1922. sa SPC, a nepriznavanje tog suverenog prava Vaseljenske Patrijaršije nosi u sebi konsekvence i za pitanje crkava na teritoriji Sjeverne Makedonije i Crne Gore.

Ovaj članak je dio dvodjelne publikacije Digitalnog forenzičkog centra Atlantskog saveza Crne Gore o događajima koji su oblikovali Crnu Goru kao državu, kao i o stranim uticajima sa kojima se danas suočava

Tokom prethodna dva mjeseca, državu na Balkanu, Crnu Goru, uzdrmao je niz protesta koje je prouzrokovalo usvajanje Zakona o slobodi vjeroispovjesti u decembru 2019. godine. Iako protesti datiraju odnedavno, oni su kulminacija duge i kompleksne crnogorske istorije u pogledu veza sa Srbijom i Rusijom. Država je prošla kroz mnogo oblika vladavine kroz vjekove; svaki od njih je značajno uticao na narod i državu, kao i na trenutno medijsko okruženje.

Pozicionirana na obali Jadranskog mora, Crna Gora ja bila dom brojnim slovenskim plemenima, više od hiljadu godina unazad. Krajem 15. vijeka, njen veći dio je bio pod vlašću Osmanskog carstva, iako je zadržala značajan dio autonomije. Nakon niza ratova u 19. vijeku sa Osmanlijama, Crna Gora je dobila nezavisnost 1878. Do početka 20. vijeka, kratko je bila nezavisna Kraljevina Crna Gora dok nije postala dio Kraljevine Jugoslavije. Kada su je okupirale Sile Osovine u Drugom svjetskom ratu, jugoslovenski partizani su oslobodili kraljevinu i po zavšetku rata, postala je dio Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije pod vođstvom Josipa Broza Tita.

Devedesetih godina prošloga vijeka, etničke tenzije i sve veće težnje ka nezavisnosti počele su da rasparčavaju Jugoslaviju, što je rezultiralo regionalnim konfliktom i ratom. Kada su se Bosna i Hercegovina, Hrvatska i Slovenija odvojile, Crna Gora je postala dio rekonstituisane Savezne Republike Jugoslavije, zajedno sa Srbijom. Ipak, ta veza nije dugo opstala: Nezadovoljstvo Crne Gore sistemom vladavine u Uniji i uvođenje eura kao jedinstvene valute u Crnoj Gori dovelo je do želje za još većom autonomijom.

U maju 2006. godine, želja Crne Gore da postane nezavisna država sa parlamentarnim političkim sistemom, ostvarila se nakon nacionalnog referenduma. Iako država ima dobre veze sa Srbijom u pogledu religije i kulture, brzo je postala međunarodno priznata i pridružila se Ujedinjenim Nacijama iste godine. Nakon toga je uslijedilo otvaranje pregovora sa Evropskom unijom 2007. godine i članstvo u NATO 2017. godine.

Uprkos svim postignućima u toku prethodnih 14 godina, Crna Gora je i dalje predmet stranog uticaja, naročito Srbije i Rusije. Iako je ovaj uticaj prisutan u brojnim oblicima, naročito je uočljiv u pogledu protoka informacija u Crnoj Gori

Internet i mediji

Na osnovu podataka Zavod za statistiku Crne Gore (MONSTAT), Crnogorci internet najviše koriste za upotrebu društvenih mreža (84.6 procenata), čitanje onlajn novina i magazina (75.7 procenata) i slanje i primanje mejlova (70.5 procenata). Dok podaci kompanije za internet analitiku SimilarWeb od januara 2020. pokazuju da šest od deset najpopularnijih medijskih platformi u državi – KurirBlicAloEspresoSrbija Danas, i Pink potiču iz Srbije dok samo četiri potiču iz Crne Gore:  VijestiCDMIN4S, i Umrli.me.

Kad je riječ o korišćenju društvenih mreža, podaci kompanije StatCounter pokazuju da je u posljednjih pet godina Fejsbuk postao glavna platforma u Crnoj Gori (90.1 procenata stanovništva ga koristi) dok Instagram (sa 5.71 procenata), Tviter (1.64 procenata) i Jutjub (0.6 procenata) značajno zaostaju.

Ruski uticaj u crnogorskim pitanjima

Ruski uticaj u Crnoj Gori ima duboke korijene, što uključuje zajedničku slovensku istoriju i afinitet prema pravoslavnoj crkvi. Danas Rusija koristi ove veze kako bi povećala svoj uticaj kroz manipulaciju crnogorskim i panslovenskim identitetom kao i kroz moć crkve i ekonomske veze.

Čak i prije crnogorske nezavisnosti, Rusija je počela da investira putem kompanija i pojedinaca u raznim sektorima, od industrije metala do turizma. Prema službenim registrima od crnogorske nezavisnosti 2006., Rusija je ostvarila 1.4 milijarde eura u direktnim investicijama.  Na osnovu zvaničnog zahtjeva za dobijanje informacija koji je Atlantski savez Crne Gore podnio MONSTAT-u i Ministarstvu unutrašnjih poslova, postoje 1,722 registrovane kompanije u Crnoj Gori na čijem čelu su ruski državljani pri čemu su Rusi vlasnici oko 3600 nekretnina uključujući i škole i vrtiće samo u Budvi. Podaci Ministarstva unutrašnjih poslova Crne Gore iz 2018.  takođe dobijeni na zahtjev pokazuju da oko 4500 državljana Ruske Federacije ima ili privremene ili stalne boravišne dozvole u Crnoj Gori.

Grafik koji pokazuje kolike su ruske insvesticije u milionima eura u Crnoj Gori između 2006. i 2019. godine (izvor: Atlantski savez Crne Gore; dobijeno od strane Centralne banke Crne Gore)

Pored gorepomenutih ekonomskih uticaja, Rusija se umiješala i u crnogorsku politiku. Najupečatljiviji primjer je bio pokušaj državnog udara  u oktobru 2016. godine, što je izgledalo kao djelo opozicije u Crnoj Gori (Demokratskog fronta) podržane od strane Rusije i GRU-a, prema analizi koju je sproveo Bellingcat  i Insajder. Na kraju je Viši sud Crne Gore proglasio dvojicu ruskih državljana, devetoricu srpskih državljana i tri političara iz Demokratskog fronta krivima za pokušaj terorizma.

Tokom procesa integracije Crne Gore u NATO, uticaj Rusije je uključivao diplomatske reakcije i napade medija na vladu, zabranu uvoza iz crnogorske vinarije Plantaže koja je u vlasništvu države i bojkot glasanja o ratifikaciji članstva u NATO u parlamentu 2017. godine od strane pro-ruskih opozicionih partija.

Ali to nije bio kraj. U martu 2017. godine, ruska državna medijska kuća Rossiya 1 objavila je kratak dokumentarac tvrdeći da je Crna Gora „opasna za ruske turiste i da postoji visok rizik od oboljenja od zaraznih bolesti“ ali i „da su plaže prljave, prisutna minska polja i politička nestabilnost kao i da se ruski državljani hapse iz nepoznatih razloga.“

Skrinšot negativnog izvještaja ruske televizije o Crnoj Gori (Izvor: Jutjub)

Mjesec dana kasnije, the Ministarstvo vanjskih poslova Ruske Federacije nastavilo je sa negativnom kampanjom, navevši da je “prisutan talas anti-ruske histerije u Crnoj Gori” i dodavši: “Primijetili smo rast negativnih stavova prema ruskom poslovanju i našim sunarodnicima. Ne isključujemo mogućnost provokacija, pritvaranja iz sumnjivih razloga, pokušaja izručivanja ruskih državljana trećim državama, pogotovo SAD-u  ”

Skrinšot saopštenja Ministarstva vanjskih poslova Ruske Federacije. (Izvor: Ministarstvo vanjskih poslova Ruske Federacije/arhiva)

Ruska federalna turistička agencija je koristila istu liniju napada kada je natjerala organizatore putovanja da informišu klijente o „nepovoljnoj situaciji“ za Ruse u Crnoj Gori. Uprkos ovim negativnim narativima Vlade Rusije, godina se završila sa više od tri miliona noćenja ruskih turista u Crnoj Gori.

Skrinšot saopštenja Ruske federalne turističke agencije (Izvor: Federalna turistička agencija/arhiva)

Miješanje Srbije

Nakon raspada Državne zajednice Srbije i Crne Gore nakon koje je uslijedila crnogorska nezvisnost, srpski uticaj postaje sve očigledniji. Za razliku od Rusije, Srbija nema finansijsku moć da bi uticala na ekonomiju Crne Gore. Umjesto toga, utiče na svoje medije da šire narative i dezinformacije, objavljujući bombastične naslove o razvoju Crne Gore kao države. Srbija takođe sprovodi svoj uticaj kroz crkvu u Crnoj Gori: Mitropoliju crnogorsko-primorsku, koja je najveća eparhija Srpske pravoslavne crkve. Izvan ovih okvira, veza između dvije države je generalno dobra, države sarađuju po brojnim pitanjima.

Kad je riječ o medijskom uticaju, proruska medijska kuća Sputnjik Srbija vrši značajan uticaj kako u Srbiji tako i u Crnoj Gori. Digitalni forenzički centar Atlantskog saveza Crne Gore istražio je narative Sputnjika Srbija u 2018. godini, kako bi se razumjele poruke ove medijske kuće koje targetiraju države Zapadnog Balkana, Evropsku uniju i NATO. Kad je riječ o Crnoj Gori, centar je identifikovao 554 članka, od kojih je fokus većine na etničkom porijeklu, istorijskom revizionizmu, antisrpskoj diskriminaciji, članstvu Crne Gore u NATO i putu države ka Evropskoj uniji. Neki od glavnih identifikovanih narativa su: „Crna Gora i ostale države Zapadnog Balkana predstavljaju teren za konflikte interesa Istoka i Zapada“ i „NATO je agresivan i podstiče na provokacije.“

Isto kao i ruski, i srpski turisti posjećuju Crnu Goru u velikom broju. Ljeta 2019. godine, više od 460000 srpskih turista posjetilo je državu. Zbog važnosti turizma kad je riječ o nacionalnom dohotku i velikog interesovanja od strane srpskih državljana za odmor u našoj državi, turizam se visoko kotira kao meta o kojoj Srbija širi dezinformacije , naročito pred ljetnju sezonu.

Veliki broj članaka srpskih medijskih kuća karakteriše Crnu Goru kao skupu i nedovoljno bezbjednu destinaciju sa prljavim plažama i agresivnim stanovništvom, objavljujući naslove poput: “Turisti masovno otkazuju letovanje u Crnoj Gori” i “Iz plićaka izašla i krenula ka ljudima; snimljena zmija na punoj plaži u Buljaricama.” Slična propaganda je zapažena i prethodnih godina, ali do sada nije uticala na broj srpskih posjetilaca ili na prihode.

U nastavku

Sve ove prethodne kampanje nisu toliko bitne u poređenju sa kampanjom koja sada traje. Zakon o slobodi vjeroispovjesti, koji je usvojila Skupština Crne Gore krajem decembra 2019. godine, omogućio je brojnim srpskim medijima da šire različite narative protiv Crne Gore i njenih stanovnika. Po svoj prilici, cilj ovih kampanja je da se polarizuje društvo, stvore tenzije i na kraju destabilizuju nadolazeći izbori u državi.

U jeku dešavanja povodom usvojenog Zakona o slobodi vjeroispovijesti, sve intenzivnije se osjeća uticaj Rusije i njeno miješanje u politički, nacionalni i vjerski (su)život u Crnoj Gori.

Rusija se ponovo koristi prilikom da uplete prste u unutrašnje stvari Crne Gore snažnom i dinamičnom medijskom kampanjom. Usvojeni Zakon o slobodi vjeroispovijesti pokrenuo je lavinu komentara, kako u crnogorskim, tako i u srpskim medijima.

Portali Blic, Fakti, Novosti, Informer, Antena M, Borba, IN4S pokušavaju da naglase sentiment ruske podrške nezadovoljnom srpskom narodu u Crnoj Gori sljedećim naslovima: U borbi za pravoslavlje i SPC, Srbima u Crnoj Gori stigla podrška i iz Rusije: Braćo naša, molimo se za vas! Moskva mora da zaštiti imovinu koju je dala SPC u CG: Sergej Baburin se zalaže za povratak relikvija koje Podgorica hoće da uzurpira, Crna Gora: Rusija se ponovo meša u naše unutrašnje stvari, RUSKI PATRIJARH KI- RIL STAO UZ SRBE: Podrška za SPC u Crnoj Gori!

S. Baburin: Zahtjevati povrat relikvija sa Cetinja

Srpski portal Novosti je objavio tekst o dvojici Rusa koji su napravili snimak sa porukom Srbima u Crnoj Gori. Na kartonu koji drže u rukama piše: Rusija i Crna Gora braća zauvek. Vreme lopova Đukanovića će proći. Hristos po sredi nas. Oni su takođe prenijeli izjavu Sergeja Baburina (predsjednik partije Ruski opštenarodni savez) u kojoj ističe da Rusija treba da zaštiti ono što je u Crnoj Gori dala srpskim crkvama i manastirima, te da Rusija treba od Podgorice da zahtijeva povratak relikvija koje se nalaze na Cetinju – desnice Sv. Jovana Krstitelja i čestice Krsta Gospodnjeg, koje se tamo nalaze nezakonito, posle njihove privremene evakuacije 1918. iz Petrograda. Kontinuirana angažovanost ruskih medija oko spornog crnogorskog pitanja ne jenjava. Tako je ruski vjerski portal Credo objavio rang listu najvažnijih događaja u sferi religije za 2019, obuhvatajući zbivanja u Ruskoj Federaciji i svijetu. Rang lista obuhvata ukupno 30 najvažnijih događaja u protekloj godini. Na osmom mjestu se našlo donošenje novog zakona o slobodi vjeroispovijesti u Crnoj Gori i masovni protesti sljedbenika SPC. To nam govori koliko je trenutna situacija u Crnoj Gori od značaja za Rusiju. Prije toga su masovni protesti u Jekaterinburgu, progoni i mučenja Jehovi- nih svjedoka u raznim regionima RF, otvoreno pismo klirika Ruske crkve u znak podrške političkim zatvorenicima i ostalo. Na tom portalu se redovno objavljuju izjave mitropolita Amfilohija, srpskog patrijarha Irineja, kao i nastupi raznih klirika Ruske crkve na čelu sa patrijarhom Moskovskim i cijele Rusije, Kirilom. On je pozvao sveštenstvo i monarhe Ruske pravoslavne crkve da pruže podršku Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Crnoj Gori.

Objava na portalu Credo

TV kanali Россия 24 i Религия сегодня, kao i portal РИА Новости se mahom bave  kritikom  vlasti u Crnoj Gori. Akcentira se narativ kojim se sugeriše da predsjednik Crne Gore, Milo Đukanović, pokušava da ponovi ukrajinski scenario uspostavljanjem autokefalne crnogorske crkve. Pri tom izno- se predviđanja da će Đukanović završiti kao bivši lider Ukrajine, Petar Porošenko.

Podrška Srbima u Crnoj Gori u odbrani svetinja stigla je i od predsjednika Sveruskog moto kluba Noćni vukovi Aleksandra Zaldostanova. On je pokazujući tri prsta na snimku iz Rusije poručio Ne damo svetinje, što je slogan SPC. Snimak je objavio lider Prave Crne Gore, Marko Milačić, na svom Fejsbuk profilu.

Ministarstvo vanjskih poslova Rusije objavilo je saopštenje u kom se ističe da se pitanje Zakona o vjeroispovijesti izdiže na međunarodni nivo i da u Crnoj Gori jača pritisak na SPC kako bi se ona u potpunosti istisnula. Ministarstvo vanjskih poslova Crne Gore reagovalo je na saopštenje iz Moskve, ocjenjujući da se Rusija na neprihvatljiv način miješa u unutrašnje stvari naše zemlje.

Zakonskim uređenjem religijskog života u Crnoj Gori, javna debata se uglavnom vrti oko Srpske pravoslavne crkve.

Mitropolija crnogorsko-primorska je institucija u koju, po brojnim istraživanjima javnog mnijenja, građani Crne Gore imaju najveće povjerenje. Iz tog razloga, pažnja javnosti uslovljena je pažnjom političkih partija, koje su svjesne da je veliki dio biračkog dijela upravo među vjernicima SPC u Crnoj Gori.

PRVI NARATIV

Vlada i vladajuće partije predstavnici su prvog narativa koji se kreće u dva smjera zasnovana na dva argumenta. Prvi je pravni i govori o regulisanju imovinskih, ali i drugih odnosa sa vjerskim zajednicama. Drugi argument je politički i on je doživio vrhunac u toku rasprave u parlamentu, kada se više razgovaralo o identitetskim pitanjima, nego o samoj suštini zakona.

DPS je u svojim saopštenjima čvrsto branio donošenje Zakona, a podršku Zakonu dali su i neki crnogorski nacionalistički krugovi bliski jednom dijelu vlasti, ali i opozicije, poput SDP-a. Oni su imali prostor u medijima bliskim vlastima. Možda je najekstremniji primjer tog narativa bio autorski tekst Milorada Pustahije u formi otvorenog pisma premijeru Markoviću. On je napravio analogiju sa Krvavom litijom iz Beograda prije drugog svjetskog rata, kada je policija pretukla sveštenike koji su protesotvali protiv Konkordata između Vatikana i Kraljevine Jugoslavije. Ipak, najvidljivija artikulacija nezadovoljstva ukupnom atmosferom koju su izazvale litije bila je šetnja na Cetinju, na kojoj je pjevana pjesma u kojoj se slave kvislinške formacije iz drugog svjetskog rata. Vladajuća struktura u Crnoj Gori u ovoj situaciji pažnju usmjerava na djelovanje spolja, od kojeg je najvidljivije ono iz Srbije. Stoga se većina reakcija ne odnosi na ljude koji protestuju u Crnoj Gori, već na destruktivnu ulogu prvenstveno zvanične Srbije, kao i njene nacionalističke opozicije.

DRUGI NARATIV

Ovaj narativ takođe ima dva smjera argumentacije – pravni i politički. Prvi ističe nepravednost zakona kojim se narušava Ustav, jer se, po tom narativu, upravni postupak uvodi kao zamjena za redovni sudski postupak. Ta linija argumentacije imala je odjeka u međunarodnoj javnosti, a posebno na Zapadu, jer tamo nisu imuni na temu nacionalizacije privatne svojine, kako su podržavaoci crkve predstavljali donošenje zakona. Politička argumentacija predstavlja kulminaciju otvorenog pitanja crnogorskog identiteta i politčke podijeljenosti većinske pravoslavne zajednice u Crnoj Gori.

Ugroženost srpskog naroda. Srpski nacionalni interes. Izdajnička priroda režima u Crnoj Gori. To su glavne poruke Crkve i njihove političke logistike iz Demokratskog Fronta i iz Srbije. Taj narativ podržavaju mediji poput IN4S i Borbe, kao i skoro sve dnevne novine u Srbiji, na čijim naslovnim stranama dominira crkveno pitanje u Crnoj Gori. Protestne šetnje u formi vjerskih litija održavaju se svakih nekoliko dana.

Na litijama se pored vjerskih obilježja i obrednih i drugih religijskih pjesama mogu čuti i razne parole, najčešća je Milo lopove ne damo ti svetinje, koja je obišla svijet kao masovna internet akcija. Tako internetom kruži snimak na kojem je u jednoj kineskoj školi profesor iz Srbije izmanipulisao djecu da uzvikuju pomenutu parolu. Koriste se i Milo šiptare (uvrjedljiv naziv za Albance) ne damo ti svetinje i samo sloga svetinje spasava, kao svojevrsna parafraza čuvene naci- onalističke krilatice. Taj narativ prati jasna negacija crnogorske nacije, kroz poruke da je Crna Gora srpska Sparta, kruna srpstva itd… Društvene mreže preplavljene su grupama sa nazivima Srpska stvar, Crnogorski vremeplov, kao i postovima aktivista Marka Milačića i Vladislava Dajkovića, koji imaju veću podršku i praćenost u Srbiji nego u Crnoj Gori. Do posebnog izražaja došle su njihove veze i saradnja sa popularnim srpskim desničarskim aktivistima koji organizuju proteste širom regiona. Iako se radi o politički marginalnim subjektima u Crnoj Gori, oni uspjevaju da mobilišu određeni broj građana na akciju. Tako je i flešmob akcija crtanja trobojki po Crnoj Gori, koji su oni inicirali, imala velikog odjeka

TREĆI NARATIV

Treći narativ prikazuje aktuelnu situaciju kao savršenu oluju kreiranu od strane srpske i crnogorske vlasti u svrhu izborne kampanje. Njega podražava dio crnogorske opozicije (Demokrate i URA) i dio nezavisnih medija u Crnoj Gori.

Treći narativ dobio je nenadanu podršku dijela MCP usljed postojećih političkih podijela unutar Srbije i srpske crkve, proizašlih iz različitih pristupa rješavanju kosovskog pitanja. Dio crkve na čelu sa mitropolitom Amfilohijem glasno se protivi bilo kakvom dijalogu sa Kosovom koje može dovesti do priznanja nezavisnosti od strane Srbije. Sukob se prelio i na situaciju u Crnoj Gori kada su Mitropolit i ljudi bliskih njemu osujetili plan predsjednika Srbije da na Badnje veče posjeti vjernike i protestante u Crnoj Gori.To je izrodilo narativ u dijelu javnosti u Srbiji koji mitropolita Amfilohija optužuje za zakulisne pregovore sa crnogorskom vlašću o svojevrsnoj puzajućoj nezavisnosti i autokefaliji.

Treći narativ pokušava pokret litija prikazati kao pokret bunta koji nema etnički predznak. Ističu se neki crnogorski simboli, a srpski simboli se pokušavaju predstaviti kao crnogorski. Taj narativ personalizuje otac Gojko Perović, rektor cetinjske Bogoslovije.

Tokom 2019. godine zapažen je, ali i razotkriven znatan broj tekstova kojima su crnogorski mediji željeli da diskredituju crnogorske institucije. Najčešće je riječ o onim od vitalne važnosti, koje se tiču odbrane i bezbjednosti i koje predstavljaju stub zaštite i sigurnosti jedne države i društva. Napadi na te institucije bilježe periodičnu učestalost, koja uglavnom zavisi od aktuelnosti teme.

Ipak, crnogorska Agencija za nacionalnu bezbjednost, koja već zbog svog naziva izaziva interesovanje i pojedinca i društva generalno, bilježi zapaženu učestalost objava u medijima, bez obzira da li se pominje direktno ili indirektno. Opsjednutost službama bezbjednosti i konstantnim teorijama zavjere primjetna je naročito kod pripadnika jednog dijela političkog spektra. U svom javnom, a i političkom diskursu, oni često prozivaju svoje neistomišljenike da sarađuju sa Agencijom, uz neizostavne pogrdne nazive poput udbaš i špijun

Zašto bezbjednosna agencija, koja treba da bude štit crnogorskog društva i prva linija odbrane, u toj mjeri intrigira javnost i medije, uglavnom portale IN4S i Borba, koji dalje prenose srpski mediji poput Informera, Srbije danas, Večernjih novosti, Alo, Kurira, itd? Infromacije koje su plasirali, s jedne strane poslanici Demokratskog fronta, a s druge  neimenovani, dobroobaviješteni i visokopozicionirani krugovi i insajderi tih medija, pretakale su se u tekstove koji nisu štedili crnogorsku bezbjednosnu službu. Bilo da se radi o poslovanju unutar ili izvan te institucije, ANB je uvijek bila na tapetu, naročito kada se nije imalo šta loše pisati o drugim crnogorskim institucijama ili vlasti. Odgovor bi, sudeći po tome, bio da je ANB uvijek dobra tema!

ANB – pune ruke posla

Istraživanjem i analizom tih objava moglo bi se zaključiti da je Agencija tokom ove godine imala pune ruke posla, budući da se moglo čitati o smjenama unutar organizacije, krticama i tajnim saradnjama, učešću u brojnim nacionalnim događanjima, te vezama sa kriminalnim klanovima i organizacijama.

Neizostavni su i tekstovi o saradnji crnogorske službe sa NATO ili britanskom obavještajnom službom (pogotovo nedavno lansirani tekstovi o dolasku kontrahibridnog tima NATO u Crnu Goru), te  dezinformacije o tajnim paktovima i dogovorima bez konkretnih dokaza, često potkrijepljeni izvorima iz visokih krugova Agencije.

Takvi sadržaji, međutim, nisu bili isključivo za strane službe. I crnogorska vlast je, prema izvorima tih portala (opet neimenovanih funkcionera službe), često bila u tajnim dogovorima sa ANB. To je dovelo do stvaranja brojnih teorija zavjere, od špijuniranja pojedinaca na društvenim mrežama do stvaranja opozicionih stranki zbog pobjede na predstojećim izborima.

Te objave su nerijetko pratili senzacionalistički naslovi poput: Borba saznaje: Na spisku za prisluškivanje MI6 poslanici, profesori i sveštenici SPC!, Isplivavaju tajne sa dvora: Đukanović otjerao Vučinića iz ANB-a jer mu je sa Amerikancima radio o glavi!, Otkrivamo: Šef BIA i pet operativaca u tajnoj posjeti Podgorici!, Opsadno stanje u službi: ANB na nogama, traži se krtica koja odaje informacije!, ANB targetirao blizu 100 osoba na Fejsbuku: Agenti prate kritičare režima!, Amerikanci i Britanci nezadovoljni: NATO agenti traže krtice u ANB-u!, NATO dao zeleno svjetlo – uređuju nam bezbjednosne strukture: Bošković šef ANB, jer „sluša“ dobro.

Iako se po količini i sadržini naslova/objava čini da portalima IN4S i Borba nije nedostajalo inspiracije, riječ je o dezinformacijama sažetim u svega nekoliko narativa, fabrikovanih kroz oko 240 tekstova. Njima se zagovaraju nestabilnost unutar same institucije i aktivnosti protiv crnogorske države i društva. 

Donekle je razumljivo zašto je atak na crnogorsku bezbjednosnu agenciju učestao jer tajnost službe, koja se po difoltu podrazumjeva, razbuktava ljudsku maštu. Opštepoznato je da je zanimljivo i privlačno sve što je misteriozno i nedokučivo. Ipak, tolika hajka protiv ANB je zabrinjavajuća jer takvi narativi i poruke teže da uruše kredibilitet bezbjednosne agencije s ciljem da kod čitalaca izazovu osjećanje bespomoćnosti i nesigurnosti u jednu od najznačajnijih crnogorskih institucija.

Decembarska kampanja dezinformisanja

Najsvježiji primjeri izvještavanja, odnosno dezinformisanja čitalaca portala Borba, su tekstovi objavljeni u decembru o tajnim planovima crnogorske Agencije za nacionalu bezbjednost, dobijeni od neimenovanih, ali visokopozicioniranih izvora.

Tako portal Borba, u tekstu od 17. decembra, pod naslovom: ANB kreće u akciju: U izbornoj kampanji će blokirati profile na Fejsbuku koje ne mogu da kontrolišu!, sugeriše da će Agencija za nacionalnu bezbjednost tokom izborne kampanje blokirati sve Fejsbuk profile za koje procijeni da ih ne može kontrolisati, a koji mogu nanijeti štetu vladajućem režimu. Tom objavom portal Borba je već pokrenuo kampanju dezinformisanja u susret parlamentarnim izborima u 2020. godini.

U tekstu ističu da je već sačinjen spisak profila, za sada ih je oko 100, te da će oni preko Fejsbuk administratora biti blokirani zbog navodnog vrijeđanja na vjerskoj i nacionalnoj osnovi, ali i zbog širenja mržnje. Navode i da je tim koji se bavi prikupljanjem podataka i sortiranjem naloga, tačnije razvrstavanjem koji su profili pravi a koji lažni, došao do cifre od blizu 100 lica koji su aktivni na toj društvenoj mreži, a koji su prepoznati kao kritičari vlasti. Prate se sve njihove objave koje se ažuriraju u posebne foldere, navodno je Borbi potvrdio visokopozicionirani izvor iz ANB-a.

Šta je sporno?

  • Nema izvora informacije. Portal Borba gotovo nikad ne navodi izvor informacija koje plasira.
  • Gašenje, brisanje ili privremeno suspendovanje profila je u isključivoj nadležnosti Fejsbuka, a ne naše ili bilo koje drugo agencije ili tijela.
  • U tekstu se navodi da će identifikovani Fejsbuk profili preko Fejsbuk administratora biti blokirani zbog navodnog vrijeđanja na vjerskoj, nacionalnoj ili bilo kojoj drugoj osnovi i zbog širenja mržnje.Iako je uvidom u uslove korišćenja te platofrme jasno da su vrijeđanje i govor mržnje dovoljan razlog, makar za privremenu suspenziju naloga, nalog neće i ne može biti eliminisan, a da prethodno Fejsbuk (po podnesenoj prijavi) ne provjeri da li je stvarno došlo do kršenja uslova.

Destabilizacija srpskog korpusa u Crnoj Gori

U jeku dešavanja oko Prijedloga Zakona o slobodi vjeroispovijesti, izvještavanje svojstveno portalu Borba ne bi bilo potpuno ukoliko se, pored crnogorske Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB), ne uključi i NATO. Tako Borba 24. decembra ekskluzivno objavljuje nove tajne dogovore pod naslovom: Akcija NATO-a i ANB-a: Lažnim informacijama i spinovima unose razdor među srpski korpus u Crnoj Gori. U kratkom i bombastično naslovljenom tekstu, autor članka (opet od neimenovanog izvora iz krugova DPS) saznaje da vladajuća stranka i ANB kreću sa medijskim aktivnostima na zbunjivanju srpskog korpusa u Crnoj Gori, kroz spinovane tekstove i plasiranje lažnih informacija. Idejni tvorac aktivnosti su navodno agenti NATO, čiji je štab u Podgorici, a čije akcije imaju cilj da zbune srpsko biračko tijelo pred medijski napad DPS na imovinu SPC, izbore i popis stanovništva, uz upozorenje da je to početak destabilizacije srpskog korpusa u Crnoj Gori koji sprovode NATO i ANB.

I premda takve objave portala Borba ne počivaju na kredibilnim izvorima, i premda se njima šire određene teorije zavjere o tajnim dogovorima i skrivenim planovima bez pružanja konkretnih dokaza, jasno je da ih dio, rekli bismo, lakovjerne javnosti percipira kao istinite. To se najbolje može zaključiti po komentarima ispod objava na samom portalu, ali i na njihovoj Fejsbuk stranici. Ako posmatrano šire od toga, takvim sadržajima šalje se poruka potencijalne ugroženosti, čime se javnost dodatno uznemirava, što i jeste cilj takvih tendencioznih a neutemeljenih narativa.

DFC magazin broj 15

Glasovima vladajuće većine i SDP-a usvojen je u Skupštini Crne Gore Prijedlog Zakona o slobodi vjeroispovijesti ili uvjerenja i pravnom položaju vjerskih zajednica.

Prijedlog Zakona o slobodi vjeroispovijesti ili uvjerenja i pravnom položaju vjerskih zajednica koji će, između ostalog, urediti i imovinsko-pravne odnose između vjerskih zajednica i države, usvojen je glasovima vladajuće većine i SDP-a u noći između 26. i 27. decembra. Najoštriji sukobi i podijele u javnosti tiču se odredbi kojima će vjerski objekti i zemljište koje koriste vjerske zajednice na teritoriji Crne Gore, izgrađeni ili pribavljeni iz javnih prihoda države ili su bili u državnoj svojini do 1. decembra 1918. godine, postati državna svojina ako ne postoje dokazi o pravu svojine vjerskih zajednica nad tim objektima.

Događaj je, osim crnogorskih, izazvao i veliko interesovanje regionalnih medija. I dok su jedni objavljivali tačne informacije o dešavanjima u Crnoj Gori, drugi su tendenciozno širili dezinformacije. Spinovanje, plasiranje lažnih vijesti i pozivi na proteste u organizaciji Mitropolije crnogorsko-primorske počeli su i prije najave održavanja Sabora u Nikšiću, 21. decembra.

Papina poruka – dijalog i dogovor!

Tako su na srpskim portalima osvanuli naslovi poput Papa i tajnim kanalima brani SPC od Podgorice, Papa tajnim kanalima udara na Mila: Vatikan stao na stranu Srpske crkve, jasno izneli stav o otimačini svetinja. Sadržinu tih članaka čini izjava visokopozicioniranog sveštenika iz Vatikana koju je dao za Novosti, no, u njoj nema ništa iz čega se mogu izvuči pomenuti senzacionalistički naslovi. Visokopozicionirano svešteno lice je naglasilo da je stav Pape jasan, a to znači da do rješenja treba doći dijalogom i dogovorom.

I društvene mreže, prije svega Fesjbuk, upotrijebljene su kao sredstvo mobilizijacije i poziva da se prisustvuje Saboru u Nikšiću, ali i protestima koji su uslijedili. Analizom tih objava uočeno je da su brojni pojedinci i stranice povezani sa Srbijom ili se vode iz Srbije (kao što su: Srbi u Crnoj Gori, Nikšić Ponosni Srpski Grad, NSPM, Istorija Srba, Pravoslavie.rs, Srbsko Rusko prijateljstvo, Srpske internet novine, SRBI i Srbija, Savez Srba iz Crne Gore, Srbska stvar, Srbi za Srbe, Istorija Crne Gore, Borbeni Efektivi) dijelile poziv za događaj.

Pozivi na proteste preko Fejsbuka

Kako se približavao datum glasanja o Prijedlogu Zakona o slobodi vjeroispovijesti u Skupštini Crne Gore, intenzivirano je učešće mim stranica sa Fejsbuka, koje su pozivale na proteste, ali i agresivnom retorikom podstrekivale incidente. Takva događanja su evidentna i u danima nakon usvajanja Zakona, protesti su organizovani širom Crne Gore, ali i regiona. U jednom od incidenata došlo je i do paljenja crnogorske zastave ispred crnogorske ambasade u Beogradu i skidanja table sa zgrade ambasade Crne Gore u Ljubljani.

Za to vrijeme mediji u Srbiji i Republici Srpskoj nastavljaju sa senzacionalističkim izvještavanjem podgrijavajući atmosferu u Crnoj Gori: Veliko zlo se sprema: Crna Gora na ivici verskog rata, Milo Đukanović ne odustaje od usvajanja spornog zakona, ako ga Skupština potvrdi, vlast će moći da otima hramove, i da natera SPC da se registruje kao da postoji tek od 2020.godine, Narod ustao, brani svetinje, Milo poslao policiju na narod, Kaos u Crnoj Gori: Srbi prijete nasiljem zbog zakona o Crkvi, blokirane ceste… samo su neki od naslova.

Informerorkestrirane laži

Iz redakcije Informera plasirana je i dezinformacija da je premijer Duško Marković ubrzo nakon završenog sastanaka sa mitropolitom Amfilohijem dobio šamar. Kako navode u tekstu pod nazivom PREMIJER DUŠKO MARKOVIĆ DOBIO ŠAMAR ZBOG SASTANKA S AMFILOHIJEM! fizički nasrtaj na premijera izvršio je Zoran Lazović, pomoćnik direktora Uprave policije Crne Gore.

Premijer Marković je istupio pred poslanicima kako bi ih informisao o ishodu razgovora sa mitropolitom Amfilohijem i demantovao dezinformaciju nazivajući je pokušajem manipulacije. S druge strane, nas takvi narativi redakcije Informera ne iznenađuju. Nije slučajno da je baš Informer dobitnik Zlatnog Pinokia za 2019. godinu za najviše objavljenog lažnog sadržaja.

Iako je evidentno da je litijama širom Crne Gore prisustvovao značajan broj građana, cifre od 100 pa i 120 hiljada, koje se pominju u medijima, daleko su od istine. Takvim dezinformacijama daje se podstrek onima koji pozivaju na radikalizaciju okupljanja, kao što je Srbska čast, koja se predstavlja kao humanitarna a poziva na oružje.

Objavljivanjem dezinformacije na portalu FOS media da će se pripadnici ROSU staviti na raspolaganje Crnoj Gori na Badnji dan izazvalo je brojne negativne komentare, ali i žustru reakciju tužilaštva i policije.

U nadi da će tenzije povodom izglasanog Zakona o slobodi vjeroispovjesti postepeno jenjavati, te da će u vremenu pred nama te nesuglasice i sporenja prevazilaziti razumom i dijalogom, ostaje apel nadležnima da se crnogorsko društvo zajedno sa medijskom zajednicom i obrazovnim institucijama mora truditi da stane na put globalno izraženom fenomenu širenja dezinformacija.

Zablude oko članova 62 – 64

Šta u stvarnosti znače članovi 62 do 64 Zakona o slobodi vjeroispovijesti u kojima se govori o uknjižbi crkvene imovine na državu Crnu Goru i da li je riječ o otimanju sakralnih objekata MCP i njenih vjernika ili se njene pristalice tendenciozno dovode u zabludu?

Čudno je da se tolike mase regrutuju na protestima protiv otimanja, prenamjene itd, kako ih predstavlja pravoslavno sveštenstvo u Crnoj Gori i šire, ako se zna da će u te iste manastire i dalje pohoditi vjernici, često pripadnici svih konfesija, pa i ateisti.

Treba li Mitropolija crnogorsko-primorska da brine? Možda, ako je taj žagor usmjeren s ciljem da skrene pažnju sa drugih, bitnih regionalnih pitanja. Previše je tu, rekli bismo, uplitanja raznih faktora.

Saopštenje Vijeća za nacionalnu bezbjednost Vlade Crne Gore

Organizaciju i same protestne šetnje pratile su snažna i negativna politička, i neprimjerna i agresivna medijska kampanja uz veliki broj dezinformacija i lažnih vijesti – sa ciljem uznemiravanja javnosti i građana, i podsticanja nereda i nestabilnosti. Nosioci takvih aktivnosti bili su iz zemlje, ali i iz našeg neposrednog okruženja – sa jasnom namjerom dezinformisanja građana, a posebno vjernika o navonom scenariju upada u vjerske objekte Srpske pravoslavne crkve; protjerivanju sveštenika; i pritiscima na srpsku zajednicu u Crnoj Gori.

DFC magazin broj 15

Objavljivanje plaćenih promo sadržaja na koje redakcije nemaju uticaj dugo se praktikuje kao jedan od načina povećanja prihoda medijskih kuća.

U uslovima skučenog crnogorskog tržišta mnogi mediji, koji se ne dotiraju iz državne kase, teško postižu finansijsku samoodrživost. Stoga  se upravljačke strukture medijskih kuća opredjeljuju ili za komercijalizaciju kroz populističko podilaženje čitaocima i tabloidizaciju ili se drže profesionalnih načela.

U Crnoj Gori su se tokom posljednje dvije decenije razvila dva respektabilna nezavisna medija u privatnom vlasništvu. Iako su u periodu osnivanja, a posebno pred referendum o crnogorskoj nezavisnosti, DAN i Vijesti uživali institucionalnu i logističku podršku zvaničnih Beograda, odnosno Podgorice, za te medije se danas sa sigurnošću može reći da imaju nezavisnu uređivačku politiku.

Ipak, takav pristup i opredjeljenje pomenutih medija nosili su i određenu cijenu. Iako se DAN i dalje fokusira na svoje štampano izdanje i u tome vidi finansijsku opravdanost, Vijesti su danas sa oko 75.000 dnevnih pregleda najčitaniji internetski medij u zemlji. Takva situacija značajno je smanjila tiraž štampanom izdanju, pa je ta medijska kuća prije nekoliko godina pokušala da uvede mjesečnu onlajn pretplatu. Ispostavilo se da digitalne navike Crnogoraca nisu razvijene u toj mjeri da bi se dovoljan broj čitalaca odlučio za pretplatu.

Zloupotreba plaćenog novinskog prostora

U nezavidnoj finansijskoj situaciji, koja ćesto podrazumijeva i otpuštanje novinara, Vijesti (i Dan u manjoj mjeri) su se odlučili za uvođenje rubrike promo sadržaja. Nakon što je DFC tim uočio pravilnost da određene kompanije i političke partije zloupotrijebljavaju plaćeni novinski prostor da bi obmanjivali javnost koristeći uticaj tih medija kako bi i njihova poruka dobila na vjerodostojnosti, urađena je analiza promo sadržaja u Vijestima online.

Od ukupno 357 članka, koliko ih je bilo u analiziranom periodu od 18. decembra 2018. do 10. decembra 2019, portal Vijesti je imao ukupno 45 promotivnih političkih sadržaja. Najviše tekstova su objavile Demokrate (27), dok su po nekoliko imale ostale opozicione partije i strukture (URA, DF, koalicija Da svako ima, organizacija KOD, Albanski forum, opština Budva i opština Herceg Novi).

Demokrate su najčešće koristile usluge promo sadržaja za promociju njihovih stavova. Osim plasiranja dezinformacija, često koriste i klikbejtove svojstvene tabloidnim izdanjima. U jednom prilogu, koji se može okarakterisati kao seksistički, Demokrate objavljuju fotografiju atraktivne sportistkinje u šorcu uz sugestivan naslov Ona je i dalje najatraktivnija, a evo i zašto. Ispostavilo se da su fotografija i naslov samo mamac da čitaoci pročitaju tekst a sadržaj se u stvari  odnosio na (navodne) uspjehe opštinske administracije Budve.

Primjer nedosljednosti uređivačke politike i konflikta interesa

S druge strane, tipičan primjer nedosljednosti uređivačke politike je promo sadržaj restorana Verige65 (u Bokokotorskom zalivu). Novinari Vijesti i njihovi sagovornicisudugo vremena vodili kampanju protiv izgradnje tog objekta, tvrdeći da se radi o nezakonitom poslu i devastaciji prostora. Nakon plaćenog prostora, naslov u Vijestima je glasio: Verige65 – spoj moderne arhitekture i dubokog poštovanja prema prirodi. Takvim neprincipijelnim pristupom ta medijska kuća pokazuje da je u sukobu interesa jer uređivačku politiku prilagođava zahtjevu tržišta.

Problem sa tim i sličnim objavama u Vijestima je skoro nevidljiva naznaka da se radi o promo sadržaju, kao i opcija zabrane komentarisanja, čime se na mala vrata uvodi cenzura zbog nemogućnosti suprotstavljanja mišljenja, što je osnovni demokratski princip.

Praksa isticanja prirode teksta u Vijestima možda donosi unaprijeđenje i dozu transparentnosti u odnosu na druge medije koji ne označavaju promotivne sadržaje. Ipak, to svakako jeste zloupotreba brenda Vijesti koji uživa povjerenje najvećeg broja čitalaca i koji zbog svog profesionalnog odnosa ima i podršku međunarodnih neprofitnih institucija. Ukoliko Vijesti u skorije vrijeme jasno ne odvoje promo sadržaj od profesionalnog izvještavanja, biće to ozbiljna prijetnja naporima zajednice za poboljšanje medijske pismenosti u Crnoj Gori.

DFC magazin broj 15

Zbog otvorene uređivačke politike, činjenice da članak može napisati bilo ko a ne nužno stručnjak, informacije koje se nalaze na sajtu ne smiju se koristiti u naučnim istraživanjima.

Prema posljednjim službenim podacima, Vikipedija postoji na preko 300 različitih jezika, sa oko 43 miliona članaka kojima se svakog mjeseca pristupa sa 1,4 milijarde jedinstvenih uređaja, dok preko 200.000 urednika patrolira tom ogromnom bazom podataka. Sve je započelo 2. januara 2001. u Kaliforniji, u razgovoru između Larija Sengera, jednog od osnivača Nupedije i programera Bena Kovica. Kovic je objasnio Sengeru ideju vikija (veb sajta, dizajniranog tako da omogući bilo kome ko pristupi da doprinese i uređuje sadržaj koji se tu nalazi), koji je odmah shvatio da bi viki format odlično pristajao enciklopediji.

Senger je potom nagovorio šefa Nupedije (tadašnja slobodna enciklopedija na engleskom jeziku, koju su pisali eksperti) da napravi viki sajt od Nupedije, te je prva verzija bila postavljena već 10. januara iste godine. Kako mnogi korisnici Nupedije nisu željeli da ona bude tog karaktera, tako se 15. januara na sopstvenoj stranici www.wikipedia.org rodila Vikipedija.

Pet stubova Vikipedije

  1. Vikipedija je enciklopedija.
  2. Vikipedija se piše sa neutralnim gledištem, što znači da teži pisanju članaka koji ne zastupaju pojedinačna gledišta.
  3. Vikipedija je slobodni sadržaj koji svako može da koristi, uređuje i dijeli.
  4. Urednici Vikipedije treba da se odnose jedni prema drugima sa poštovanjem i na civilizovani način.    
  5. Vikipedija ima pravila koja nisu nepromjenjiva – njihova značenja i interpretacija se mogu mijenjati tokom vremena.

Međutim, pažnju privlači stub 3 koji podrazumijeva da svako može uređivati sadržaj. To dovodi do sljedeće situacije: hrvatski Indeks piše da hrvatska verzija Vikipedije obiluje dezinformacijama, lažima i ekstremno desničarskom apologetikom u brojnim temama, naročito u člancima koji se tiču novije hrvatske istorije. Poređenje članaka o logoru Jasenovac, koji su objavljeni u engleskoj i u hrvatskoj verziji najbolje potvrđuje tu činjenicu.

Dok prva uspijeva pokriti sve najrelevantnije teme, kao što su politička pozadina, uslovi života, polemike oko broja žrtava, veći broj dramatičnih svjedočenja očevidaca i slično, druga se uglavnom ne bavi ničim drugim do relativizacijom broja žrtava, apologetikom Crkve i prebacivanjem krivice na propagandu socijalističke Jugoslavije. Isto važi i za brojne druge sporne istorijske događaje, kao što je, primjera radi, slučaj Račak na srpskoj i engleskoj verziji Vikipedije.

Zbog otvorene uređivačke politike, činjenice da članak može napisati bilo ko a ne nužno stručnjak, informacije koje se nalaze na sajtu ne smiju se koristiti u naučnim istraživanjima. Čak i na samoj Vikipediji, na odjeljku O nama  se nalazi odrednica u kojoj piše da korisnici trebaju biti svjesni da informacije mogu biti lažne ili upitne. Takođe, brojni su primjeri političara i javnih osoba koji mijenjaju članke o sebi kako bi izbrisali određene neprijatnosti. Konkretan primjer je slučaj iz 2015. godine u Velikoj Britaniji.

Crnogorska Vikipedija?

Jezički komitet Vikipedije (LangCom) je u decembru 2018. dao negativno mišljenje na prijedlog o uspostavljanju samostalne crnogorske Vikipedije. Smatraju da je crnogorski jezik, kao srpski, hrvatski i bošnjački, grana srpsko-hrvatskog jezika, zbog čega ocjenjuju da su postojeće Vikipedije na ova tri jezika razumljive za sva četiri naroda. Publicista Vladimir Jovanović, dio tročlanog tima administratora testne verzije crnogorske Vikipedije, smatra da se radi o diskriminaciji.

Vikipedija je u međuvremenu pooštrila uslove za dobijanje Vikipedije zbog velikog broja zahtjeva, te da su oni sve varijante jezika, koje po njima potiču od jednog osnovnog jezika, izuzeli od prava na Vikipediju, navodi Jovanović za Pobjedu.

Testna verzija Vikipedije za Crnu Goru

Od 16. decembra 2017. godine dostupna je testna verzija Vikipedije za Crnu Goru, koju je inicirala grupa domaćih entuzijasta. Ukoliko i kada zahtjev za stvaranje crnogorske Vikipedije bude odorben, sav sadržaj iz testne verzije će biti premješten na zvaničnu stranicu Vikipedije. Prvi  postavljeni članak bila je definicija crnogorskog jezika.

Ruska Vikipedija stiže 2022.

Predsjednik Rusije Vladimir Putin predložio je da se Vikipedija u Rusiji zamjeni novom Velikom ruskom enciklopedijom u elektronskom obliku. U septembru je saopšteno da bi se moglo izdvojiti skoro 1,7 milijardi rubalja za stvaranje ruskog pandana Vikipediji u periodu od 2020. do 2022. godine. O tome je bilo riječi u prilogu Nacrta Zakona saveznog budžeta za period od 2020. do 2022. godine, prenosi Sputnik.

Putin je izrazio uvjerenje da će elektronska verzija enciklopedije, za razliku od Vikipedije, moći da postane izvor pouzdanih informacija u dobrom, savremenom obliku. Istovremeno, naglašeno je da se ne radi ni o kakvim zabranama ili ograničenjima pristupa Vikipediji.

Sergej Kravec, glavni urednik naučne izdavačk kuće VRE, istakao je u novembru da će na projektu raditi 270 ljudi, a da je za 2022. godinu planirano pokretanje servisa. Onlajn servis neće sadržati samo informativne materijale, već i istraživački dio, koji podrazumjeva polemike i diskusije. Dodao je da će za objavljene informacije u ruskom pandanu Vikipedije odgovornost snositi i autor i urednik, a svi tekstovi proći će kroz enciklopedijski ciklus koji se sastoji od provjere činjenica, ispravnog transkribovanja imena i geografskih naziva.

DFC magazin broj 15

Narodna diplomatija predstavlja rusku verziju javne diplomatije, koja se razlikuje u odnosu na zapadni model, na šta će ovaj tekst pokušati da ukaže.

U Njižnjem Novgorodu je 2. novembra otvoren međunarodni forum Sveslovenske akademije nauke, kulture i umjetnosti pod nazivom Nacionalna ideja: od izvora postanka do perspektiva razvoja. Učesnici foruma bili su predstavnici vlasti, društvenih organizacija, akademici, pedagozi i studenti iz devet zemalja: Rusije, Ukrajine, Bjelorusije, Češke, Bugarske, Poljske, Crne Gore, Srbije i Grčke.

Iz javno dostupnog programa foruma vidljivo je ko su bili spikeri i govornici na panelima, ali ne i ostali učesnici. Ipak, analizom društvenih mreža i uz pomoć DFC softvera, saznajemo da su Crnu Goru predstavljali Dragan Rosandić, kolumnista portala IN4S i voditelj na televiziji Srpska TV, Vojin Grubač, takođe kolumnista portala IN4S, kao i Nebojša Jušković, predsjednik Demokratske stranke jedinstva.

Sergej Meljnjikov, pomoćnik predsjedničke administracije za spoljnu politiku je u uvodnom govoru istakao da je slovensko jedinstvo trajna vrijednost koja nam omogućava da izađemo kao pobjednici iz mnogih životnih situacija, kao i da se suočimo sa izazovima našeg vremena. Dodao je da u zapadnom svijetu sada dolazi do promjene civilizacijskog kodeksa, odbacivanja tradicionalnih vrijednosti, što je praćeno aktivnom sekularizacijom. Sprovodi se liberalni projekat, a da bi mu se oduprli moramo kosnolidovati sve svoje snage. Upravo pod geslom jedinstva slovenske kulture krije se pomenuti politički projekat.

Pretraživanjem objava na društvenim mrežama, mogli smo da pratimo razvoj samog foruma kao i mjesta koja su učesnici posjetili tokom njihovog boravka u Rusiji. Našu pažnju je privukla posjeta centrali Komsomoljskoj Pravdi (Комсомо́льская пра́вда) u Moskvi, najtiražnijem režimskom dnevnom listu u Rusiji i susret zamjenika glavnog urednika Pavela Petroviča Satkova sa Draganom Rosandićem.

Na ceremoniji otvaranja foruma učestvovali su pomoćnik predsjedničke administracije za spoljnu politiku Sergej Meljnjikov, viceguverner regije Njižnjeg Novgoroda Evgenije Liulin, glavni federalni inspektor za oblast Njižnjeg Nogoroda Aleksander Murzin, Mitropolit nižnjenovgorodski i arzamaski Georgij, predsjednik Zakonodavne skupštine regiona Nižnjeg Novgoroda Evgenije Lebedev, poslanik DUME Artem Kavinov i predsjednik Međunarodne sveslovenske akademije nauke, obrazovanja, umjetnosti i kulture, Sergej Baburin.

Prvi Rusko-balkanski samit narodne diplomatije

U Voronježu je 12. novembra održan prvi Rusko-balkanski samit narodne diplomatije u organizaciji Rusko-balkanskog centra za javnu diplomatiju. Na samitu su obrađena pitanja o  kulturnoj, ekonomskoj, duhovnoj i naučnoj saradnji, do bezbjednosnih pitanja.

Među učesnicima su bili Leonid Ivašov – predsjednik Akademije za geopolitičke probleme, Živadin Jovanović – bivši ministar spoljnih poslova Jugoslavije, Goran Petronijević – advokat, Džambulat Umarov – ministar za nacionalna pitanja, štampu i spoljne poslove Čečenske Republike, Zmago Jelinčić – lider Slovenačke nacionalne stranke i poslanik u parlamentu Slovenije, kao i mnoge druge značajne ličnosti.

Vladislav Bojović – član Predsjedništva DNP i funkcioner DF, te Gojko Raičević, urednik portala IN4S i predsjednik Saveza za vojnu neutralnost Crne Gore  predstavljali su Crnu Goru. Gojko Raičević je tom prilikom istakao da je prostor sa najvećom koncentracijom rusofila danas okupiran od strane NATO. Bojović je rekao da prisustvo Rusije na Balkanu predstavlja znak očuvanja tradicionalnih vrijednosti, pravoslavne duhovnosti i kulturnog identiteta slovenskih naroda, uz podršku očuvanju suvereniteta balkanskih zemalja.

Posjeta Čečeniji

Interesantan susret desio se tokom posjete balkanskih novinara Čečeniji. Predsjednik pokreta Besmrtni puk, Igor Damjanović gostovao je na Prvom programu TV Grozni, a potom se sreo sa predsjednikom Ramzanom Kadirovim, čovjekom koji je, po njegovim riječima, Čečeniji donio mir, stabilnost i ekonomski progres. Poznato je da je Čečenija pod Kadirovim postala crna tačka na planeti po pitanju ljudskih prava. Ramzan Kadirov je iskoristio ruski novac da digne Republiku iz ruševina rata, a u zamjenu položio svoju vjernost Vladimiru Putinu.

Tokom posjete Čečeniji Damjanović je intervjuisao generala Aptija Alaudinova, načelnika policije i zamjenika ministra unutrašnjih poslova Čečenske Republike. Intervju koji veliča Alaudinova krije činjenicu da je riječ o čovjeku koji je, po mnogim svjedočenjima, lično učestvovao u brojnim mučenjima političkih zatvorenika u toj ruskoj kavkaskoj federalnoj republici, poznatoj po mnogim kršenjima ljudskih prava.

U petnaestak dana boravka, proruski aktivisti iz Crne Gore bili su učesnici raznih događaja koje je organizovala Ruska Federacija. Uočljive su aktivne mjere i propagandne kampanje koje Rusija intenzivno sprovodi na Zapadnom Balkanu, naročito u Crnoj Gori. Važno pitanje je šta je krajnji cilj tog djelovanja?

Društvene mreže nam omogućavaju da se povežemo sa drugima, saznamo nove stvari i informacije, iskažemo svoje mišljenje, budemo aktivni. Međutim, neki skorašnji događaji ponovo su ukazali i na ružnu stranu tih platformi.

Istraživački novinar koji je u toku svoje karijere izvještavao i bavio se temama poput GRU, FSB, čečenskom i bugarskom mafijom, korupcijom u SAD i Rusiji, do prije par dana mogao je da tvrdi da ga ništa ne može iznenaditi. Međutim, nedavni slučaj video snimka iz Beograda zasijenio je sve ostale, barem kada su u pitanju prijetnje koje su mu upućene, ali i nereagovanje Tvitera. Hristo Grozev, dobitnik Evropske nagrade za istarživačko novinarstvo 2019. vezano za slučaj Skripalj, našao se na udaru proruskih i ruskih medija, a zatim i prijetnji, koje su mu svakodnevno stizale u inboks.

Na društvenoj mreži Jutjub na novokreiranom kanalu kdjuey 17. novembra objavljen je video u kome navodno pripadnik Ruske vojne obavještajne službe (GRU) daje mito srpskom agentu – visoko pozicioniranom službeniku. U danima koji su uslijediti to je bila udarna tema u regionu i šire. Grozev, novinar Belingketa, ubrzo je identifikovao Rusa sa videa i pokrenuo veliku diskusiju na Tviteru, koju je redovno dopunjavao novim i kredibilnim informacijama. Njegovi tvitovi privukli su veliku pažnju kako pojedinaca tako i medija, koji su često u svojim izvještajima navodili isključivo Bugarina kao izvor. Dan kasnije, BIA i sprske vlasti su potvrdile autentičnost videa, kao i da se na njemu nalazi Georgi Kleban. Idenitiet srpskog oficira još uvijek nije poznat.

Grozev na udaru medija

Ubrzo je krenula medijska kampanja u srpskim medijima. Večerenje novosti, Politika i Blic, najčitanije dnevne novine u Srbiji, su na naslovnim stranicama za 21. novembar objavile priču o GRU agentu, insinuirajući bez ikakvih dokaza da Zapad i zapadne službe stoje iza objavljivanja tog video zapisa, s ciljem udaljavanja Srbije od Rusije. Pritom, napadali su Grozeva i povezivali ga sa obavještanjim službama, prije svega britanskim.

Ubrzo, srpskim portalima priključuju se ruski mediji. Russia Today (RT) iznosi tvrdnje da Grozev radi za lonondski Belingket, koji blisko sarađuje sa britanskom vladom. Zapravo, Belingket je registrovan u Holandiji, što se jednostavno može provjeriti. Što se tiče druge tvrdnje, nju je Grozev ubrzo demantovao. Nakon Russia Today, u trku se uključila i ruska novinska agencija TASS, iznoseći lažnu tvrdnju da je Grozev zapravo osoba koja je postavila video na Jutjubu i na taj način od njega i njegove familije načinila metu za sve kojima objavljivanje videa ne ide u prilog.

Kontradiktorne izjave

Sputnjik Srbija u svojim tesktovima optužuje NATO da je iskonstruisao špijunsku aferu radi narušavanja odnosa Rusije i Srbije, koji su u uzlaznoj putanji. U jednom od članaka, politikolog Aleksandar Pavić tvrdi da se radi o montiranom video zapisu, uprkos tome što su BIA i predsjednik Srbije potvrdili njegovu autentičnost. Međutim, tu se ne zaustavlja. Kreće u napad na Belingket i osnivača Eliota Higinsa, za koga tvrdi da ne zna o čemu piše i da se proslavio lažnim optužbama.

Ono što je uslijedilo u toku takve kampanje, zapravo nije bilo ništa nelogično. Nakon brojnih lažnih objava ruskih i srpskih medija o Grozevu, pristigle su i prijeteće poruke na društvenim mrežama. Osim njih, ozbiljno zabrinjava reakcija Tvitera, odnosno izostanak iste, koji prijetnje nije okarakterisao kao kršenje pravila te platforme.

Nakon što je Grozev prijavio prijeteću poruku, stigao je odgovor Tvitera da nema kršenja uslova korišćenja te platforme. Međutim, uvidom u Pravilnik,  jasno je da prijetnje i uznemiravanje drugih predstavljaju prekršaje koji su kažnjivi brisanjem naloga, što iz nekog razloga ovdje nije bio slučaj.

Kao i u slučaju Grozeva, postavlja se pitanje da li društvene mreže čine dovoljno da spriječe širenje lažnih vijesti, ali i da li čine sve da zaštite svoje korisnike?

Evropska unija je ranije ove godine prozvala društvene mreže kada je u saopštenju izenesno mišljenje da one ne rade dovoljno po pitanju dezinformacija. Fejsbuk, Tviter i Gugl su izdvojene i imenovane kao platforme koje zvaničnicima ne pružaju dovoljno informacija u svojim izvještajima, što brine EU zvaničnike.

Slučaj DFC – FB

Prilikom prethodnog istraživanja lažnih profila, kada je DFC tim otkrio identitet osobe iza dezinformacije o smrti poznatog crnogorskog istoričara, susreli smo se sa sličnom situacijom.  Sva prikupljena saznanja su proslijeđena Fejsbuku, kao platformi na kojoj su se ta i druge malverzacije dogodile i koja jedina može da reaguje na adekvatan način. Uslijedio je odgovor da prijavljeni profili ne krše uslove korišćenja te mreže.

Pregledom uslova korišćenja istraživači DFC tima su uvidjeli sljedeće: lažni profili, lažne objave o smrti javnih ličnosti, optužbe za pedofiliju, seksualno predatorstvo i nasilje nad ženama krše mnoge Fejsbukove norme koje se tiču autentičnosti, sigurnosti, dostojanstva, širenja lažnih vijesti, dezinformacija i neautentičnog ponašanja.