Strukturalno preoblikovanje međunarodnog poretka po završetku Hladnog rata uslovilo je redefinisanje političke pozicije Ruske Federacije u novoj konstelaciji snaga i dugoročno revidiralo državni pristup konceptu ruske spoljne politike. Osjećaj istorijskog poniženja događajima s kraja XX vijeka, osjećaj ugroženosti usljed širenja zone NATO-a prema Istoku kao i isključivanje iz posthladnoratovske evropske bezbjednosne arhitekture, opredijelili su rusko rukovodstvo da umjesto politike miroljubive koegzistencije pribjegne otvorenoj konfrontaciji sa (pro)zapadnim državama.

Takav pristup spoljnoj politici zahtijevao je definisanje nove strategije hibridnog djelovanja (rata), u kojoj su linije između nivoa rata postale zamagljene. Njeni nosioci su, međutim, ostali nepromijenjeni – ruske obavještajne službe.

Obavještajni sistem Ruske Federacije, velikim dijelom naslijeđen od prethodne državne tvorevine i opterećen složenim organizacionim reformama, uspio je da se konsoliduje i izraste u snažan sistem koji će, uz RPC, ruske medije i organizacije, postati jedan od glavnih stubova savremene ruske politike prema inostranstvu. 

Tokom godina Rusija se nije ustezala da koristi obavještajne agencije kao važan alat spoljne politike i hibridnog djelovanja, afirmišući subverzivne akcije kao sredstvo za postizanje geopolitičkih ciljeva. Stoga, obavještajnim službama Ruske Federacije nesumnjivo pripada važna uloga u obnovi globalnog ruskog uticaja i jačanju ruske države. Tome svjedoči veliki broj političkih imenovanja iz reda bivših pripadnika obavještajno-bezbjednosnog sistema.

Od aneksije Krima 2014. godine, tema ruskih obavještajnih službi čije je djelovanje usmjereno ka inostranstvu postala je globalna. U tome se naročito ističe rad dvije ustanove – Spoljne obavještajne službe i Vojne obavještajne službe.

Spoljna obavještajna služba ili SVR (Служба внашней разведки – СВР) osnovana je Ukazom ruskog predsjednika 1991. godine kao jedan od sukcesora sovjetskog KGB-a. Pravnu osnovu rada SVR čine Ustav Ruske Federacije, federalni i drugi zakonski akti kojima se reguliše rad federalnih službi. Ciljevi obavještajne djelatnosti ove, kao i drugih službi utvrđeni su Federalnim zakonom o spoljnim obavještajnim aktivnostima iz 1995. godine (Федеральный закон “О внешней разведке”).Prema Zakonu, SVR prikuplja i obrađuje obavještajne informacije o ugrožavanju vitalnih interesa Ruske Federacije (od strane država, organizacija i pojedinaca). Glavne oblasti djelatnosti službe su politička, ekonomska, vojno-strategijska, naučno-tehnološka i ekološka, pri čemu je najveći dio resursa angažovan na poslovima spoljnog političkog obavještajnog rada. Služba predstavlja i procjenjivačko-političku snagu koja doprinosi kreiranju ruske spoljne politike. Sjedište SVR se nalazi u Moskvi, dok su njene rezidenture locirane pri ruskim diplomatsko-konzularnim i trgovinskim predstavništvima širom svijeta.

Vojna obavještajna služba ili GRU (Гла́вное разве́дывательное управле́ниеГРУ, odnosno Гла́вное управле́ние – ГУ) osnovana je 1921. godine i predstavlja snažnu profesionalnu vojnu obavještajnu organizaciju koja djeluje u okviru Generalštaba Oružanih snaga Ruske Federacije. Pravni osnov za njen rad takođe čine Ustav, Zakon o spoljnim obavještajnim aktivnostima, drugi zakonski i strateški dokumenti Ruske Federacije. GRU je odgovorna za prikupljanje obavještajnih podataka koji se odnose na strane vojne potencijale i vojne planove stranih država prema RF. Prikupljanje obavještajnih podataka vrši se primjenom elektronskih sistema, osmatranjem i izviđanjem aktivnosti oružanih snaga zemalja iz neposrednog okruženja, osmatračkih satelitskih sistema, primjenom agenturnog metoda. Uopšteno, aktivnosti i zadaci ove službe se mogu svrstati u dvije osnovne grupe: protivterorističke aktivnosti i špijunaža. Glavno područje djelovanja GRU je prostor Centralne i Istočne Evrope.

Federalna služba bezbjednosti ili FSB, (Федеральная служба безопасности Российской Федерации), ranije (1994–95) Federalna kontraobaveštajna služba, je ruska služba za unutrašnju bezbjednost i kontraobaveštajne poslove, osnovana 1994. godine kao jedna od nasljednica KGB-a iz sovjetske ere. Odgovorna je za kontraobavještajne poslove, antiterorizam i nadzor vojske. FSB zauzima nekadašnje sjedište KGB-a na trgu Lubjanka u centru Moskve. Boris Jeljcin je 1998. imenovao za direktora FSB Vladimira Putina, veterana KGB-a, koji je kasnije nasledio Jeljcina na mjestu saveznog predsjednika. Jeljcin je takođe naredio FSB-u da proširi svoje operacije protiv sindikata u Sibiru i da se obračuna sa desničarskim disidentima. Kao predsjednik, Putin je povećao ovlašćenja FSB-a tako što je uključio suprotstavljanje stranim obavještajnim operacijama, borbu protiv organizovanog kriminala i suzbijanje čečenskih separatista. FSB je najveća bezbjednosna služba u Evropi i izuzetno je efikasna u kontraobavještajnim poslovima. Iako su postavljena određena ograničenja nad aktivnostima FSB-a nad domaćim nadzorom – na primjer, smanjeno je špijuniranje vjerskih institucija i dobrotvornih organizacija FSB, kao i druge ruske obavještajne službe, podložan je maloj zakonodavnoj ili sudskoj kontroli.

Djelovanje službi kao alata spoljne politike

Doktrina savremenog ruskog ponašanja pripisuje se načelniku Generalštaba Oružanih snaga Ruske Federacije, generalu Valeriju Gerasimovu koji je u februaru 2013. godine objavio članak pod nazivom Vrijednost nauke je u predviđanju, koji se smatra najkorisnijom artikulacijom moderne ruske strategije. U članku je izložena nova teorija modernog ratovanja koja predstavlja kombinaciju sovjetske psihološke taktike i strateških vojnih razmišljanja o totalnom ratu, podsjećajući više na hakovanje neprijateljskih država nego na otvoreni, frontalni napad (upotreba hakera, instrumentalizacija medija, kreiranje lažnih vijesti, curenje informacija, prisustvo biznismena, uz konvencionalna i asimetrična vojna sredstva). U članku se navodi sljedeće: Sama pravila rata su se promijenila. Uloga nevojnih sredstava u postizanju političkih i strateških ciljeva je porasla i, u mnogim slučajevima, premašila snagu sile oružja. (…) Sve je to dopunjeno vojnim sredstvima skrivenog karaktera.

Gerasimov je u martu 2016. godine izjavio da svako vladino ministarstvo, ne samo Ministarstvo odbrane, mora biti u stanju da podrži hibridni rat, kao i da falsifikovanje događaja i ograničavanje aktivnosti masovnih medija može biti uporedivo sa rezultatima velike upotrebe trupa i snaga.

Primjena Gerasimovljeve doktrine najbolje se može analizirati na primjerima evropskih država, od kojih su pojedine članice NATO-a. Samo u nekoliko mjeseci 2021. godine bilo je više nego jasno da Moskva ne miruje. U tom periodu, razotkrivene su četiri akcije GRU-a na evropskom tlu i zemljama NATO-a: u Bugarskoj, Češkoj, Italiji i Njemačkoj. Godinama unazad, Rusija je posredstvom službi i organizacija pod kontrolom Kremlja preduzimala akcije protiv Sjedinjenih Država i njihovih partnera i saveznika – primjeri uključuju vojnu podršku separatističkim republikama na istoku Ukrajine, pokušaj puča i operacije u sajber prostoru u Crnoj Gori i uticajne kampanje u SAD tokom predsjedničkih izbora 2016. i 2020. godine. Umiješanost u izbore u Francuskoj 2017. godine, trovanje dvostrukog rusko-britanskog agenta Sergeja Skripalja u Velikoj Britaniji 2018, pokušaj hakovanja Organizacije za zabranu hemijskog oružja (OPCW) u Hagu takođe 2018. kao i više pokušaja direktnog miješanja u izborne procese u drugim zemljama jasno ukazuju na domete ruske spoljne politike sprovođene posredstvom tajnih službi.

Odgovor na takva djelovanja uglavnom se svodio na protjerivanje ruskih diplomata i uvođenje ekonomskih sankcija, što je dodatno obesmišljeno nedostatkom kontinuiteta i kohezije među zapadnim državama i saveznicima.

Godišnji izvještaji Stejt departmenta, EU i nevladinih organizacija širom Evrope pokazuju širok spektar tehnika koje Rusija, kroz svoje poluge moći (uključujući SVR i GRU), koristi za politički uticaj, i daju određene detalje o sprovođenju takvih aktivnosti za koje se vjeruje da imaju za cilj promjenu u evropskoj politici i donošenju odluka, a samim tim i slabljenje NATO-a i EU.

Područje koje je iz mnoštvo pomenutih razloga podgodno za primjenu ruske strategije je Zapadni Balkan, kao veoma važan zbog svoje geografske pozicije. 

Službe na terenu

U regionu se ruske obavještajne službe već duži period bave lokalnim propagandnim ofanzivama  u medijima, na internetu i društvenim  mrežama, ali i na terenu, sve sa ciljem jačanja ruskog prestiža i uticaja, ali i potkopavanja kredibiliteta državnih institucija. Operacije koje se sprovode na ovom uvijek turbulentnom području osmišljene su tako da privlače euroskeptične, antiamerički nastrojene i ultrakonzervativne društvene subjekte i pojedince, kojima se Rusija predstavlja kao branilac tradicionalnih vrijednosti i pravoslavlja.

Moskva je u više navrata otvoreno prijetila i Crnoj Gori i NATO-u. U decembru 2015. godine portparol Kremlja Dmitrij Peskov zaprijetio je da će Rusija znati kako da uzvrati u slučaju da Crna Gora pristupi NATO-u, a ruski parlament zaprijetio zamrzavanjem svih projekata saradnje sa Crnom Gorom. Ignorišući ta ruska upozorenja, tadašanji premijer Crne Gore Milo Đukanović je u maju 2016. godine potpisao pristupni protokol sa NATO-om, trajno lišavajući Rusiju jedinog potencijalnog saveznika sa pomorskim pristupom Mediteranu. U junu 2016. godine potparolka Ministarstva vanjskih poslova Marija Zaharova je izjavila da će tadašnja crnogorska vlast snositi punu odgovornost za antiruski stav koji je navodno zauzimala.

Pokušaj prevrata za cilj je imao da prvenstveno zaustavi ulazak Crne Gore u NATO Alijansu, ali i da instalira novu vlast na čelo države, koja bi bila predvođena proruski orijentisanim Demokratskim frontom. U maju 2019. godine, Viši sud u Podgorici je osudio dva ruska državljanina Eduarda Šismakova i Vladimira Popova na 15 i 12 godina zatvora. Lideri opozicionog Demokratskog fronta Andrija Mandić i Milan Knežević su osuđeni na po pet godina zatvora, a penzionisani general srpske policije Bratislav Dikić na osam godina zatvora. Predrag Bogićević i Nemanja Ristić, pripadnici ekstremno desnih organizacija iz Srbije, koji su bili nedostupni crnogorskom pravosuđu osuđeni su na po sedam godina zatvora. Vozač Demokratskog fronta Mihajlo Čađenović je osuđen na jednu godinu i šest mjeseci zatvora, Branka Milić, državljanka Srbije, koja je pred sam kraj suđenja pobjegla u Ambasadu Srbije u Podgorici, osuđena je na tri godine zatvora, državljanin Srbije Milan Dušić je osuđen na godinu i po zatvora, Dragan Maksić na godinu i devet mjeseci, Srboljub Đorđević na godinu i po, a Kristina Hristić na uslovnu kaznu zatvora.

Apelacioni sud je u februaru 2021. godine ukinuo prvostepenu presudu jer su tokom postupka počinjene povrede odredaba krivičnog postupka. Ponovno suđenje za pokušaj terorizma na dan parlamentarnih izbora 2016. godine u Crnoj Gori, koje je trebalo da počne 31. maja odgođeno je za 19. oktobar zbog štrajka crnogorskih advokata.

Eduard Šišmakov putovao je u Srbiju sa ruskim pasošem pod imenom Eduard Širokov, a to je bilo ime pod kojim je Crna Gora preko Interpola izdala crvenu potjernicu 19. februara 2017. godine. Crnogorski specijalni tužilac Milivoje Katnić objavio je da je Širokovu pravo ime Šismakov, što je otkriveno putem dojave dobijene od poljskih partnerskih službi.

Pasoši ruskog obavještajca osumnjičenog za učešće
u pokušaju terorizma 2016. godine

Od 2013. godine Šišmakov je služio kao pomorski vojni ataše u ruskoj Ambasadi u Varšavi. Kako otkriva najpoznatiji istraživački medij Belingket (Bellingcat), Šišmakov je 24. januara 2014. godine učestvovao na sastanku na visokom nivou bezbjednosti sa poljskim Savjetom bezbjednosti. Na ruskoj strani, sastanku je prisustvovao i zamjenik sekretara ruskog Savjeta bezbjednosti Jevgenij Lukjanov (zamjenik Nikolaja Patruševa), kao i direktor odbrambenih istraživanja Ruskog instituta za strateške studije Kremlja Grigorij Tiščenko. U novembru 2014. poljski mediji izvijestili su da je ruski diplomata proglašen persona non grata i protjeran. U martu 2017. poljske vlasti su Skaj Njuzu (Sky News) potvrdile da je taj diplomata Eduard Šišmakov. On ima navedenu adresu stanovanja u Sankt Peterburgu, a prema navodima Belingketa ta adresa pripada korporativnom stambenom kompleksu u vlasništvu GRU-a.

Stambeni kompleks GRU-a gdje Šišmakov zvanično
ima prebivalište

Vladimir Popov je drugi operativac GRU-a koji je bio prvostepeno osuđen na 12 godina zatvora. Belingket i Insajder (Insider) su uspjeli da razotkriju stvarni identitet Popova – Vladimir Nikolaevič Moisejev. Moisejev, koji je potpukovnik ili pukovnik (Belingket nije mogao sa sigurnošću utvrditi) u ruskoj vojnoj obavještajnoj službi, rođen je 29. juna 1980, istog datuma kao i izmišljeni Popov. Belingket navodi da je 2009. godine Moisejevom izdat novi identitet pod imenom Vladimir Popov.

Ruski obavještajac na Interpolovoj potjernici

Poput svojih kolega iz GRU-a Čepige i Miškina koji se sumjniče za trovanje dvostrukog rusko-britanskog agenta Sergeja Skripalja i njegove ćerke u Velikoj Britaniji nervnim gasom, Moisejev postoji u ruskim bazama podataka sa dva paralelna identiteta – kao Vladimir Moisejev i kao Vladimir Popov. Takođe, u martu 2015. godine, Moisejev je dobio stan u istoj stambenoj zgradi u kojoj je i  Miškin dobio stan nekoliko mjeseci ranije. Kao i u slučaju Miškina, stan je registrovan na ime Moisejevove supruge i djece, a službenik GRU-a nije naveden u dokumentu o nekretninama. Pod novim identitetom Popov je bio zaposlen kao foto dopisnik i novinar koji je radio za  časopis Morsko osiguranje (Morskoie Strakhovanie) i koristio je ovaj identitet za putovanje širom Evrope u periodu 2012 – 2016. Predstavljajući se kao novinar časopisa Morskoe Strahovanie, Popov je otputovao u Srbiju u oktobru 2016. Nekoliko dana prije parlamentarnih izbora u Crnoj Gori, Popov i Šišmakov su se sastali u Beogradu, što se vidi sa snimka nadzornih kamera.

Eduard Šišmakov i Vladimir Moisejev u Beogradu

Sekretar Savjeta bezbjednosti Rusije Nikolaj Patrušev 26. oktobra 2016. godine otputovao je u Beograd u ranije zakazanu posjetu. Početkom novembra, Gardijan (The Guardian) je citirao izvor blizak srpskoj vladi koji je rekao da se Patrušev izvinio srpskim vlastima zbog, kako je opisao, neodobrene operacije. Te tvrdnje je Rusija kasnije javno porekla i nazvala provokacijom.

Patrušev ima značajnu ulogu u kreireanju ruske politike prema Balkanu. Moskvi je u periodu do 2015. godine nedostajala centralna figura sa autoritetom koja bi zančajno doprinijela ostvarivanju ruskih ciljeva na Balkanu. Patrušev, bivši šef Federalne službe bezbjednosti (FSB), blizak Putinov saveznik, i čovjek poznat po svojim agresivnim i oštrim stavovima, je bio idealna osoba da preuzme tu ulogu. Kao rezultat toga, Putin ga je krajem 2015. ili 2016. godine (u zavisnosti od izvora) postavio za ključnog čovjeka Kremlja zaduženog za Balkan. Patruševu se pripisuje u učešće u organizovanju državnog udara u Crnoj Gori. Pored toga, snažno se zalagao za izgradnju Srpsko-ruskog humanitarnog centra u Nišu, koji se smatra paravnom za sprovođenje vojno-obavještajnih operacija u Srbiji i regionu. Ono što je posebno podstaklo tvrdnje da se radi o centru iz kog djeluju ruske obavještajne službe jeste činjenica da je zvanična Moskva u više navrata tražila od Srbije da ruskom osoblju zaposlenom u Centru dodijeli specijalni status kroz sporazum o uslovima boravka, privilegijama i imunitetu osoblja. Prvi obavještajac Rusije, direktor Spoljnoobaveštajne službe Sergej Nariškin u intervjuu za RTS je kazao da davanje diplomatskog statusa Srpsko-ruskom humanitarnom centru u Nišu nije zahtjev, već molba za Srbiju, ali da to do sada nije urađeno zbog pritiska pojedinih zapadnih zemalja.

Sajber prostor

Ruske aktivnosti u sajber prostoru predstavljaju integralni dio sveobuhvatnog okvira hibridnog rata, koji je izveden iz ruskog razumijevanja meke moći i odnosa između država, tačnije igre nulte sume velikih sila za uticaj u svijetu. Kao i ostale aspekte ruske meke moći, Kremlj sajber prostor doživljava u geopolitičkom smislu.

Ruski koncept informacionog ratovanja i uloga sajber prostora u njemu izložena je u strateškim dokumentima politike, kao što su Strategija nacionalne bezbjednosti (2015. i 2021), Koncept spoljne politike (2016), Doktrina bezbjednosti informacija (2016), Vojna doktrina (2014), kao i radovi i publikacije ruskih vojnih stratega.

Miješanje u američke predsjedničke izbore 2016. godine je najdokumentovaniji slučaj koji pokazuje ruski modus operandi. Ovo miješanje uključivalo je napade na američku izbornu infrastrukturu, prikupljanje i namjerno curenje podataka Demokratskog kongresnog odbora za kampanju (Democratic Congressional Campaign Committee) i Demokratskog nacionalnog odbora ( Democratic National Committee), uključujući mejlove Hilari Klinton, zajedno sa opsežnom informacionom kampanjom koju su sproveli ruska trol fabruka (Агентство интернет-исследований) i ruski povezani mediji.

Akteri koji učestvuju u ruskim sajber aktivnostima uključuju kako državne aktere, sa značajnom ulogom obavještajne zajednice, tako i nedržavne proksije. Pored GRU jedinica 74455 i 54777, iz ugla Crne Gore najbliža nam je Jedinica 26165, koja stoji iza aktivnosti grupe APT28 (Advanced Persistent Threat 28, poznata kao Fensi Ber (Fancy Bear). Istraga američkog specijalnog tužioca Roberta Mulera o eventualnoj koordinaciji između Rusije i predsjedničke kampanje Donalda Trampa, kao i zvaničnici EU identifikuju APT28 kao jedinicu GRU 26165. APT28 koristi sofisticirane alate širom svijeta, ciljajući protivnike Kremlja. Iako bezbjednosne kompanije, poput ESET i FireEye identifikuju aktivnosti te grupe još od 2004. godine, ovi napadi postaju intenzivniji od 2014.

Do danas, ruske aktivnosti u Ukrajini su i dalje najsloženiji i najjasniji primjer ruskih sredstava i metoda. Još od Majdana 2013. i aneksije Krima naredne godine, Ukrajina je poslužila kao testni poligon za mnoge ruske sajber mogućnosti. Ukrajina je takođe bila žrtva ometajućih sajber napada na njenu elektroenergetsku infrastrukturu, što je prouzrokovalo nestanke struje za veliki dio stanovništva 2015. i 2016. godine. Još jedan napad na ukrajinsku infrastrukturu dogodio se u junu 2017. kada je  poremećen ukrajinski finansijski sistem, izbrisani su podaci sa računara banaka, energetskih firmi, visokih državnih zvaničnika i aerodroma.

Uloga ruskih obavještajnih službi u sajber
operacijama

Gruzija je jedan od prvih primjera gdje su vojne i sajber operacije i napadi korišćeni u tandemu, kada je u ratu 2008. izgubila gotovo jednu petinu teritorije. Noviji primer je masovni sajber napad na Gruziju u oktobru 2019. godine, koji ilustruje sofisticiranost u pristupu Rusije. Napad je oštetio servere u kancelariji gruzijskog predsjednika, pravosudni sistem, vladine opštine i nevladine organizacije, blokirao sajtove i poremetio emitovanje TV stanica. Na Zapadnom Balkanu, ruske sajber operacije korišćene su kao integralni dio većih kampanja za ometanje procesa proširenja NATO alijanse.

Otkriveno je da je APT28 takođe odgovorna za napade na njemački Bundestag 2015. godine, francusku televiziju TV5 Monde, pokušaj napada na Organizaciju za zabranu hemijskog oružja (OP-CW), Zimske olimpijske igre u Pjongjangu 2018. godine i Rumuniju 2017. godine, kao i za brojne operacije u Crnoj Gori još od 2016. godine. 

Ruske sajber operacije u Crnoj Gori

Osim Sjeverne Makedonije, Crna Gora je bila najznačajnija meta sajber napada i špijunaže sa ruskim pečatom. Takve aktivnosti su naročito došle do izražaja tokom 2016. i 2017. godine.

U periodu finalizacije pristupanja NATO-u, koji se preklopio sa parlamentarnim izborima u oktobru 2016. godine, Rusija se značajno aktivirala i intenzivirala svoje prisustvo putem dezinformacionih kampanja ruskih medija, embarga na vina Plantaža i druge proizvode, pokušaj puča, kao i sajber napada GRU-a odnosno njihove ATP28 grupe.

Na dan parlamentarnih izbora 16. oktobra 2016. godine, Crna Gora se suočila sa učestalim DDoS napadima, koji su ciljali sajtove državnih institucija, stranice pro-NATO i pro-EU političkih partija, veb stranice civilnog društva i posmatrače izbora. Tim naporima, došlo je do obaranja sajotva portala CdM, Antena M i Demokratske partije socijalista, između ostalog. Sajt Centar za demokratsku tranziciju, koji je nadzirao izbore, takođe je postao nedostupan.

Osim DDoS napada, istog dana građani su bili spamovani velikim brojem antivladinih poruka, koje su stizale sa nepoznatih brojeva preko Vajbera, Fejsbuka i Vocapa. Agencija za elektronske komunikacije i poštansku djelatnost naložila je zabranu korišćenja tih aplikacija i sličnih komunikacionih servisa, koja je tokom dana upućena svim telekomunikacionim operatorima u Crnoj Gori. Operatori su bili dužni da sprovedu tu mjeru u skladu sa Zakonom o elektronskim komunikacijama, koji predviđa da je komunikacija za potrebe direktnog marketinga dozvoljena samo uz prethodno pribavljenu saglasnost korisnika. Višesatno blokiranje tih platformi naišlo je na osude javnosti, brojnih domaćih i međunarodnih organizacija, uključujući i Reportere bez granica.

Kako je saopšteno iz Fejsbuka, ta kompanija je upoznata sa poremećajem koji je uticao na pristup Fejsbuku u Crnoj Gori koji se desio tokom oktobra 2016. godine za vrijeme izbora. Četiri dana nakon izbora, 20. oktobra 2016. godine, pokrenut je još jedan fišing (phishing) napad na parlament Crne Gore, najverovatnije ponovo grupa Fensi Ber.

Intenzivniji DDos napadi od napada na izbore dogodili su se u januaru, februaru i junu 2017. godine, ugrožavajući veb servise Vlade i državnih institucija, kao i neke provladine medije. Crnogorsko Ministarstvo odbrane takođe je izvijestilo da je meta fišing napada, putem mejlova koji  su naizgled stizali iz EU i NATO-a sa prilozima (attachments), a omogućavali su hakerima da instaliraju malver Gejmfiš (Gamefish) na računare Ministarstva odbrane, što je metoda koju koristi APT28. Gejmfiš je trojanac koji hakeru nudi širok pristup ciljanom računaru, uključujući eksfiltraciju podataka, pristup logovima i druge mogućnosti nadzora.

Iz Vlade je tada rečeno da obim i raznolikost napada, ali i činjenica da se oni preduzimaju na profesionalnom nivou ukazuju na sinhronizovanu akciju. Tri kompanije za sajber bezbjednost – FireEye, Trend Micro i ESET – zaključile su da su napadi došli  iz APT28. Američki obavještajni podaci dodatno ukazuju na to da je ta grupa povezana sa ruskom vojnom obavještajnom službom GRU i finansirana od strane Kremlja. Nakon niza napada početkom 2017. godine, Crna Gora je potražila pomoć NATO-a i Velike Britanije, što je pomoglo da se  uspješno odbiju dva napada krajem iste godine. 

Analiza sajber prijetnji po Crnu Goru Ministarstva javne uprave, predstavljena u  Strategiji sajber bezbjednosti Crne Gore 2018 – 2021, ukazala je da je broj hakerskih napada skočio u 2017. godini, odnosno da se poklopio sa konačnom fazom pristupanja Crne Gore NATO-u, što svakako ne podrazumjeva da su svi stizali iz Rusije. U prvih 9 mjeseci 2017. godine bilo je 385 prijavljenih incidenata, od kojih su se 335 ticali malvera i napada na sajtove i državne ustanove. Radi poređenja, 2013. godine bila su samo 22 napada.

Otkako su učestali napadi, Crna Gora je pooštrila mjere odbrane i formirala 31 lokalni tim koji je zadužen za saradnju sa članovima nacionalnog CIRT-a (Computer Incident Response Team) vezano za pitanja zaštite od računarskih bezbjednosnih incidenata na internetu.

Iz CIRT-a je za DFC rečeno da je povećan broj napada u odnosu na 2017. godinu, ali da su napadi sve sofisticiraniji pa je veoma teško ući u trag počiniocima. CIRT je radio na istrazi o DDoS napadima koji su se dogodili 2016. i 2017. godine, međutim nije se mogla sa sigurnošću utvrditi odgovornost nijedne grupe hakera (za razliku od pomenutih kompanija za sajber sigurnost), tokom i neposredno nakon napada, jer su napadi bili veoma složeni za razliku od uobičajenih  DDoS napada.

Zbog prethodnih dešavanja, početkom oktobra 2019, pripadnici američke Sajber komande stigli su u Podgoricu na poziv Vlade Crne Gore, sa ciljem da se istraže znaci ruskog prodiranja u mreže crnogorske vlade, ali i da se stvori uvid u protivničke sajber prijetnje u susret tada predstojećim američkim i crnogorskim izborima 2020 godine.

GRU onlajn operacije u Crnoj Gori

Onlajn operacijeusredsrijeđene na stvaranje lažnih sajtova medija, bot naloga i distribuciju propagandnog sadržaja usklađenog sa zvaničnim državnim narativom i ciljevima  predstavljaju par ekselans primjer ruskog djelovanja.

Među podacima koje je Fejsbuk dostavio na uvid Odboru za obavještajni rad Senata Sjedinjenih Država (SSCI) 2019. godine, nalaze se jasni i precizni indikatori i dokazi o načinima na koje je GRU i njihov APT28 u periodu od 2014. do 2019. godine kreirao tink tenkove, alternativne medije i avatar naloge na raznim mrežama u više država svijeta, među kojima se nalazila Crna Gora, što je pokazalo da je Rusija aktivno bila uključena u crnogorske izbore 2016. godine i pokušaj njihove sabotaže.

Način djelovanja je bio jednostavan: anti-NATO i antizapadni sadržaj sa alternativnih medija koje je načinio GRU, trebalo je proširiti što je više moguće putem lažnih naloga na Fejsbuku, Tviteru (Twitter), pa čak i mreži Medijum, uz korišćenje adekvatnih heštegova vezanih za crnoorske izbore i ulazak u NATO poput #NeUNato #STOPMILO, itd.

Crna Gora News Agency

Od 33 Fejsbuk stranice (sve su izbrisane 2018. shodno politici Fejsbuka o neautentičnim aktivnostima) koje su dostavljene američkom Odboru, posebno se ističe ona lažnog medija Crna Gora News Agency (Novinska agencija Crne Gore). Fejsbuk stranica CGNA sadržala je 1.530 objava. Stranica je dijelila sadržaj na crnogorskom (otprilike 90% postova) i engleskom (oko 10%) sa tri povezana sajta – cgna.info (ne postoji), crnagoranevs.vordpress.com (ne postoji) i cgna.me (u trenutku pisanja teksta – porno sajt). Članci su uglavnom imali za cilj da diskredituju predsjednika Mila Đukanovića i NATO i predstavljali su još jedan stepenik u ruskoj agresivnoj medijskoj kampanji.

Naslovna strana Crna Gora Novinska Agencija

Ruski i bugarski proruski mediji su često preuzimali tekstove CGNA, poput lažne vijesti o bojazni Evropske komisije da će se u Crnoj Gori pokrasti izbori 2016. godine, što je još jedan pokušaj diskreditacije.

Ruski medij koristi CGNA kao izvor

Osim pomenutih tema, putem tog lažnog ruskog medija i Fejsbuk stranice, dijelile su se priče o Siriji, sa blagonaklonim tonom ka Asadu, što se poklapa i sa ruskim zvaničnim stavom, zatim anti-Hilari tekstovi i brojne teorije zavjere.

Na arhiviranoj verziji CGNA sajta navodi se da je Crna Gora Novinska Agencija  prvi sindicirani novinski servis multimedija u Crnoj Gori i nastoji da bude jedan izvor kontinenta pouzdane i kredibilne vijesti na vlasti, politike, ekonomije, tržišta, poslovne, sportske i način življenja. Iz nejasne i jezički sporne formulacije i rečenice, evidentno je da osobe, koje su uređivale sadržaj portala, ne dolaze sa domaćeg govornog područja.

Avatar nalozi

Osim stranica, kreirani su i lažni nalozi nepostojećih osoba s ciljem kreiranja dodatnog sadržaja i  distribucije postojećeg na društvenim mrežama.

Svi lažni nalozi imali su oređene sličnosti: svi su tvrdili da su nezavisni slobodni novinari ili su studenti postdiplomskih studija i objavljivali su članke u desno orijentisanim blogovima/medijima, koji danas ne postoje, poput Inside Siria Media Center (ISMC), The Informer i Novinska agencija Crna Gora (CGNA). Takođe, mnogi su objavljivali samo o jednoj temi i  imaju samo jednu fotografiju, ukradenu sa ruske VKontakt mreže.

Jedan od naloga značajan iz ugla Crne Gore je Milko Pejović, koji je bio jedan od rijetkih koji je dijelio sadržaj sa CGNA, a jedan je od pet osoba koje su pratile CGNA Medium stranicu. Na njegovoj stranici Medium stoji da je navodno studirao na Fakultetu političkih nauka u Podgorici. Takođe je objavljivao članke o Crnoj Gori na proruskom sajtu Globalresearch.

Medijum nalog Milka Pejovića
Uklonjen nalog Milka Pejovića sa Medijuma

Jelena Rakočević je još jedna od rijetkih osoba koja je dijelila objave sa CGNA i pisala tekstove za alternatvine medije koji danas ne postoje, a pritom je koristila ukradenu fotografiju stvarne osobe sa VK mreže. U septembru i oktobru 2016. godine, bila je izrazito aktivna na sajtu Forum-CG sa ruskim domenom (http://www.forum-cg.ru/=), gdje je isključivo dijelila sadržaj sa CGNA, uz heštegove #STOPMILO, #NEURAT i #STOPNATO, nakon čega u potpunosti prestaje sa objavama.

Fotografija Jelene Rakočević preuzeta sa VK

Takođe, postojali su Tviter nalozi koji su promovisali CGNA i anti-NATO sadržaj, kreirani 2016. godine, a dva Tviter naloga @lekovic_mont i @MilkoPejovic su se posebno istakla.

Uklonjeni Tviter nalog @lekovic_mont
Uklonjeni Tviter nalog Milka Pejovića

Milko Pejović je dijelio linkove za votemontenegro.eu platformu koju je kreirao Pokret za neutralnost Marka Milačića, gdje su građani mogli glasati onlajn koristeći svoje Fejsbuk profile.  Indikativno u tom slučaju jeste da to da je Njuzfront, FSB medij, dijelio objave i informacije o referendumu, pritom predstavljajući Marka Milačića kao odvažnog i hrabrog momka, koji uživa povjerenje birača.

Dijeljenje votemontenegro.eu platforme

Drugi profil često objavljivao #NEUNATO #ANTINATO i #STOPMILO objave. Nakon što je Fejsbuk prepoznao neautentičnu aktivnost na njihovim profilima na toj platformi, oni su obrisani, a Tviter je ubrzo uradio isto.

Još neki od uklonjenih profila iz mreže lažnih naloga

Crna Gora News Agency i pridružena mreža lažnih naloga pružaju još jedan pogled na to kako Rusija ažurira i koristi svoje mehanizme uticaja u digitalnom dobu. Ti podaci otkrivaju  pokušaje GRU-a da umetne ruske narative u crnogorsko medijsko okruženje, iako su dometi bili krajnje ograničeni.

Etablirani ruski mediji u službi službi

Jedan od kanala putem kojeg se projektuje ruski uticaj jesu mediji koji djeluju u sinergiji sa službama. Ruske službe bezbjednosti aktivno djeluju putem medija, a nije im strano ni kreiranje medijskih ispostava u cilju širenja ruskih narativa. FSB, GRU i SVR upravljaju mrežom medija, koji su svoj put trasirali i do Crne Gore.

Lajfnjuz i FSB

Lajfnjuz (LifeNews) je prokremaljska medijska organizacija pokrenuta 2009. godine koja je blisko povezana sa Federalnom službom bezbjednosti (FSB). Koristi se u sve vrste svrha, kao što su blaćenje protivnika Kremlja i podmetanje dezinformacija. Na čelu ovog medija nalazi se Aram Gabreljanov za kojeg medij Lenta piše da je čovjek koji se strmoglavo popeo od provincijskog izdavača tabloida do jednog od najuticajnijih ruskih medijskih mogula. Gabreljanov je tokom 2011. godine bio i predsjednik Odbora direktora lista Izvestia. On predsjednika Rusije javno naziva ocem nacije, a Putin je u maju 2014. godine prepoznao njegov doprinos ruskoj propagandi u Ukrajini i odlikovao ga Ordenom časti za objektivnost i profesionalnost u izvještavanju o događajima u Republici Krim.

Ruski dezinformacioni i propagandni ekosistem

U kontekstu Crne Gore ovaj medij je zanimljiv jer je upravo na Lajfnjuz televiziji gostovao lider Prave Crne Gore Marko Milačić još 21. maja 2016. godine povodom obilježavanja Dana nezavisnosti Crne Gore, koji je žestoko kritikovao tadašnju crnogorsku vlast. Pored toga, Lajfnjuz je objavljivao i tekstove o kampanji Demokratskog fronta protiv ulaska Crne Gore u NATO i njihovo reagovanje povodom pokušaja državnog udara i obraćanje Sergeju Lavrovom.

Katehon i Geopolitika

Katehon, tink tenk organizacija i portal sa sjedištem u Moskvi, zaduženi su za širenje antizapadnih dezinformacija i propagande, a vode ih pojedinci povezani sa ruskim obavještajnim sužbama.  Bord direktora čine: Sergej Glazjev, bivši ekonomski savjetnik predsjednika Vladimira Putina, Andrej Klimov, zamjenik Savjeta Ruske Federacije za vanjske poslove, Leonid Rešetnjikov, penzionisani general, potpukovnik ruske Spoljne obavještajne službe (SVR) i Aleksandar Makarov, penzionisani general, potpukovnik ruske Federalne službe bezbjednosti (FSB).

Tokom 2015. godine Katehon je objavljivao brojne članke i pokušao da sprovede kampanju protiv učlanjenja Crne Gore u NATO. Analizom je utvrđena i poveznica između proruskog portala IN4S i Katehona. Na portalu IN4S mogu se pronaći članci preuzeti sa Katehona u kojima je najčešće meta NATO koji je okarakterisan kao privatni klub ratnih zločinaca, a tokom 2016. godine IN4S je dva puta preuzimao i Katehonovu nedjeljnu geopolitičku prognozu.

Isto tako, Katehon je oktobru 2016. godine preuzeo intervju sa generalom Leonidom Ivašovim koji je u Moskvi uradio Igor Damjanović za portal IN4S. Katehon se zahvalio Damjanoviću i portalu IN4S na ustupljenom materijalu. Taj intervju prenio je i portal Geopolitica.ru koji je takođe prepoznat kao platforma za širenje dezinformacija, propagande i ideja ultranacionalističkog ruskog filozofa Aleksandra Dugina.

Ipak intervju sa Ivašovim nije jedini doprinos Igora Damjanovića portalima Katehonu i Geopolitika. Na ovim portalima objavljeni su i njegovi tekstovi u kojima navodi da mediji u Crnoj Gori blate Rusiju, da Crnogorci neće dozvoliti učlanjenje u antiruski savez i da partija Mila Đukanovića falsifikuje izbore. Katehon, IN4S i Geopolitika označeni su u izvještaju američkog Stejt departmenta kao dio takozvanog propagandnog ekosistema ruske kampanje dezinformacija.

Sautfront (SouthFront)

U kontekstu ruskih medija koji su povezani sa ruskim bezbjednosnim sektorom, a koji su izvor dezinformacija važno je spomenuti i portal Sautfront (Southfront) koji se fokusira na vojna i bezbjednosna pitanja. Sautfront je sajt za širenje dezinformacija, registrovan u Rusiji koji prima zadatke od FSB-a. Sautfront pokušava da utiče na vojne entuzijaste, veterane i teoretičare zavjere, dok se trudi da sakrije svoje veze sa ruskom obavještajnom službom. Iako na sve načine pokušavaju da prikriju svoje ruske korijene, taj portal je registrovan u Moskvi i njihova Pejpal (PayPal) adresa ima ruski domen. Takođe nema javno poznatog vlasnika ili osnivača ovog medija, ali se u upravljačkom komitetu navodi ime oficira Viktora Stoilova, bugarskog marketinškog stručnjaka koji vodi marketinšku kompaniju u Sofiji.

No, pored Sautfronta ime Stoilova se može pronaći i na portalima Katehon i Geopolitika za koje takođe piše svoje analize. Indikativno je i da su se proruski portal IN4S vodio kao partner medijske mreže Sautfronta, što je uklonjeno sa sajta tog medija u periodu između 31. oktobra i 6. novembra 2018. godine. Ipak, ono što nije uklonjeno sa portala su članci koji su preuzeti sa IN4S.

InfoRos

Pored već pomenutih portala uočena je i povezanost IN4S sa portalom InfoRos za koji se smatra da je pokrenut od strane 72. glavnog obavještajnog informativnog centra GRU-a (GRITs), koji je prepoznat i kao Jedinica 54777. GRITs je jedinica u sastavu ruskih trupa za informacione operacije, koja je identifikovana kao ruska vojna sila za obavljanje sajber špijunaže, uticaja i ofanzivnih sajber operacija.

Vašington Post (The Washington Post) je 2018. godine označio InfoRos i Institut ruske dijaspore kao najznačajnije organizacije koje djeluju u sklopu jedinice 54777, koja je opisana kao centar sposobnosti psihološke borbe ruske vojske. InfoRos je koristio mrežu veb sajtova, uključujući nominalno nezavisne veb lokacije za širenje lažnih narativa o zavjerama i dezinformacija koje su promovisali zvaničnici GRU.

U julu 2020. godine zvaničnici Sjedinjenih Američkih Država identifikovali su InfoRos kao platformu, koja uz upravljanje veb stranicama InfoRos.ru, Infobrics.org i OneWorld.press, širi dezinformacije o pandemiji izazvanoj korona virusom. Identifikovani su Denis Valerjevič Tjurin i Aleksandr Genadjevič Starunski kao pojedinci na visokim položajima u InfoRos-u, a koji su ranije bili u službi GRU-a. A prema navodima zvaničnika SAD-a sa jedinicom GRU, u kojoj su služili kao specijalni vojni psihološki obavještajci, i dalje imaju bliske veze.

EU DisinfoLab je u svom izvještaju iz juna 2020. godine ispitivao veze InfoRos-a, One World-a i Observateur Continental sa ruskom vojnom obavještajnom službom – GRU. U izvještaju se navodi da se InfoRos razvija iz sjenke u sivoj zoni, gdje se redovne informacione aktivnosti miješaju sa kontroverznijim radnjama koje bi se mogle potpuno povezati s informacionim operacijama ruske države.

EU DisinfoLab je prikazala kako je InfoRos tajno vezana sa veb stranicom Observateur Continental koja u Francuskoj širi dezinformacije i proruske narative, ali i sa One World koja je izvještavala o parlamentarnim izborima u Crnoj Gori 2020. godine. Upravo je portal InfoRos, prenio vijest objavljenu na portalu IN4S koja se odnosila na brojnost na jednoj od protestnih litija tokom 2020. godine, a još 2015. godine objavili su tekst Igora Damjanovića pod naslovom Strah od nekontrolisane narodne pobune – Pristupanje Crne Gore NATO-u stavlja tačku na ekonomski razvoj.

Fond strateške kulture

Fond strateške kulture je medij i tink tenk registrovan u Rusiji 2005. godine i, prema izvještaju Stejt departmenta, Stubovi ruskih dezinformacija i propagandnog ekosistema  nalazi se pod upravom ruske Spoljne obavještajne službe (SVR) i blisko je povezan sa Ministarstvom spoljnih poslova Ruske Federacije. Osnovna taktika ovog medija je objavljivanje izjava zapadnih mislilaca i teoretičara zavjere pokušavajući da na taj način prikriju rusko porijeklo, ali i da dosegnu ciljnu publiku sa Zapada. Generalni direktor Fonda za stratešku kulturu je Vladimir Makimenko koji je bio direktor Fondacije Rusko jedinstvo koja je imala za cilj promociju pozitivnog imidža Rusije i ruske kulture u inostranstvu, a posebno među takozvanim ruskim sunarodnicima. Predsjednik Fonda je Juri Prokofjev, koji je bio šef Moskovske partije od 1989. do 1991. godine i član sovjetskog Politbiroa, ali i jedan od osnivača Ruske organizacije za pomoć posebnim službama i organima za sprovođenje zakona (ROSSPO). ROSSPO blisko sarađuje sa ruskim službama bezbjednosti sa ciljem podrške politikama ruske države, olakšavanja saradnje između državnih institucija i civilnog društva i obezbjeđivanja socijalne zaštite zaposlenih u obavještajnim službama i organima za sprovođenje zakona. Engleska verzija medija fokusira se na svjetsku politiku i bezbjednosna pitanja, ali se nigdje ne navodi da je portal registrovan i da se vodi iz Rusije. Očigledno je da se ruski korijeni i povezanost za službama bezbjednosti pokušavaju sakriti, ali ih odaju ruski narativi o temama koje su od ruskog interesa kao što su: Slučaj Skripalj je NATO operacija pod lažnom zastavom, Evropsku uniju su stvorili nacisti, Rusi imaju odlično oružje i slično.

Indikativno je i da ovaj medij na ruskom izvještava o važnim društveno-političkim dešavanjima u Crnoj Gori, kao što su učlanjenje u NATO, litije i izbori. Po dobro oprobanom receptu, zastupljeni su narativi da je nakon učlanjenja u NATO Crnoj Gori došao kraj, da je Zakon o slobodi vjeroispovijesti iz decembra 2020. godine bio anticrkven, da se crkva u Crnoj Gori progoni i da ateista Milo Đukanović po ukrajinskom scenariju stvara svoju crkvu, da Crna Gora pokušava da se oslobodi kriminalnog režima i da je mafija garant evroatlantskih integracija. Ovaj portal je 2019. godine prenio i vijest da je lider Prave Crne Gore Marko Milačić zapalio NATO zastavu u znak protesta protiv kolonijalne politike Alijanse. Svoju filijalu Fond strateške kulture imao je i u Srbiji, ali je nakon sedam godina od formiranja sajta prestao sa radom u decembru 2017. godine. Portal IN4S je intenzivno prenosio pisanja Fonda strateške kulture, a u tekstovima se najčešće veličala Rusija, isticao značaj odnosa Rusije i Srbije, a NATO se predstavljao kao faktor nestabilnosti na Balkanu koji planira da čitav Balkan stavi u džep i onda krene na Rusiju. Fond strateške kulture je 2015. godine uradio i intervju sa tadašnjim episkopom budimljansko-nikšićkim Jonikijem, a tema je bila situacija u Crnoj Gori. Na konferenciji pod nazivom Bilans zapadnog uvoza demokratije na prostor SFRJ od 1990. do danas u organizaciji Fonda strateške kulture 2016. godine govorio je i tadašnji urednik portala Princip i bivši saradnik u Ministarstvu prosvjete, nauke, kulture i sporta Crne GoreVladimir Vuković, o kojem je već bilo riječi u analizi. On je tom prilikom istakao da je Crna Gora na prostoru bivše Jugoslavije najbolji primjer kako izgleda država nastala na šablonu zapadne demokratije, da građani Crne Gore koji žive u eri totalitarne demokratije još uvijek čekaju obećane plodove nezavisnosti, dok se tradicija nemilosrdno gazi, a istorijske veze sa Rusijom izbrišu.

Cilj studije Uloga Rusije na Balkanu: Slučaj Crne Gore je da crnogorskoj i široj javnosti predoči uticaj Kremlja u Crnoj Gori, kroz primjenu ruske meke moći u periodu od aneksije Krima do jula 2021. godine.

Analizirani su ciljevi, metode, saradnici i efekti ruske meke moći u Crnoj Gori, kao i načini na koji se oni projektuju šire na region. Kroz konkretne primjere je prikazano kako rusko prisustvo šteti ne samo strateškom kursu Crne Gore, već i evroatlantskim integracijama regiona Zapadnog Balkana.

Dobijanjem pozivnice za članstvo u NATO, a posebno nakon promjene vlasti 2020. godine, Crna Gora je postala, zbog spleta okolnosti, plodno tlo za ruske uticaje raznih vrsta, a čini se da se unutar društva ovoj temi ne pridaje dovoljno značaja niti adekvatne pažnje.
Studija je pisana i sa ciljem da se zaključci i preporuke predoče stručnoj javnosti u Crnoj Gori i svijetu, koja se bavi Rusijom na jedan ili drugi način, te da se pomogne u rasvjetljavanju ruskog uticaja u Crnoj Gori.

Rad je koncipiran i obuhvata već pomenuti period i detaljnu analizu ključnih pojmova poput ruske meke moći, koja se umnogome razlikuje od originalnog koncepta američke meke moći Džozefa Naja, djelovanje temeljnih stubova ruskog prisustva poput države Srbije, Ruske i Srpske pravoslavne crkve, medija, ultradesničarskih proruskih partija, političara, raznih organizacija i ruskih obavještajnih službi.

Zaključci i preporuke su izvedeni iz navedenih analiza i mogu se pronaći na kraju studije.

Studiju pronađite na OVOME LINKU  ili klikom na fotografiju ispod:

Ustoličenje mitropolita crnogorsko-primorskog Srpske pravoslavne crkve (SPC), Joanikija Mićovića na Cetinju, 5. septembra, obnovilo je atavizme međusobnih istorijskih trvenja dva suprotstavljena koncepta i narativa – zelenaša i bjelaša, partizana i četnika, suverenista i unitarista, produbljujući ambijent egzistencijalne krize i posrnuća crnogorskog društva. Tako uobličena atmosfera prijatelj–neprijatelj pokazala je krhkost građanskog karaktera crnogorskog društva pod stegama narastajućeg klerikalizma. Breme podijeljenih tumačenja prošlosti i viđenja budućnosti nerijetko oivičenih dogmama kamen je spoticanja u svim ozbiljnijim nastojanjima za uspostavljanje kulture društvenog dijaloga.

U takvom istorijskom kontekstu validno je posmatrati i insistiranje da se u specifičnom društvenom trenutku ustoličenje novog Mitropolita po svaku cijenu održi u Cetinjskom manastiru, što je dobar dio crnogorske javnosti doživio kao manifestaciju kulturno-političke agresije i moći zvaničnog Beograda, te priliku da se pokaže da je Crna Gora dio srpskog sveta, dok drugi, lojalni toj vjerskoj zajednici (SPC) ne vide ništa sporno u takvom činu.

Uprkos procjeni obavještajno-bezbjednosnog sektora da se nikome ne može garantovati bezbjednost na Cetinju i disonantnim tonovima u Vladi,  mitropolit Joanikije i patrijarh srpski Porfirije na Cetinje su došli helikopterom i u pratnji specijalne policijske jedinice, dok su istovremeno policijske snage u samom središtu crnogorske prijestonice razbijali barikade i proteste koristeći se suzavcem i šok bombama. Nakon kratke ceremonije, na isti način su se vratili za Podgoricu.

Odvajanje države od crkve

U dugom trajanju države i crkve, crkvena praksa nalagala je da se Mitropolit bira i stoluje na Cetinju kao državnom i duhovnom središtu Crne Gore, čija je okosnica bila Cetinjska mitropolija. Uloga Crkve do njenog formalnog razdvajanja od državne vlasti 1852. godine bila je odlučujuća u gotovo svim društvenim sferama – obrazovanju, prvim formama neposredne demokratije i političkog života, a posebna je njena uloga u viševjekovnoj odbrani Crne Gore od osvajača. Cetinjski manastir bio je sjedište najvažnijih državnih institucija, mjesto okupljanja i odvijanja najznačajnijih događaja. Rezonovanje suštinskog i simboličkog značaja Crkve danas je, međutim, predmet politizacije i jasna linija po kojoj se podvaja Crna Gora.       

Osporavanje crnogorskog identiteta u nastupima zvaničnika Srpske pravoslavne crkve i ugrađivanje religijskog u prostor političkog (naročito u kontekstu uloge SPC u izbornim i postizbornim procesima tokom 2020. i 2021. godine) rezultiralo je naglašenom društvenom polarizacijom i problematizovanjem mjesta ustoličenja imajući u vidu državotvorni značaj Prijestonice. Tome nesumnjivo doprinosi i odnos državne vlasti koja ne samo da nije uspjela da svoje institucije zaštiti od crkvenog uticaja, već je nastala kao njegov direktni produkt.

Ko je bio za, a ko protiv ustoličenja?

Pored uzburkane domaće scene raspolućene u dva tabora, ustoličenje mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija potaklo je i reakcije aktera iz regiona i međunarodne zajednice. Stajući u odbranu svoga uzdržanog stava, predsjednik Srbije, Aleksandar Vučić, najprije je podsjetio da je njegov posao da vodi računa o interesima svoga naroda.

Srpski predsjednik se oglasio neposredno nakon nasilne intronizacije u Cetinjskom manastiru, pozdravljajući ulogu koju su u tom činu imali Vlada Crne Gore i njena operativna tijela, kao i srpska Bezbjednosno-informativna agencija. Tom prilikom smo od njega saznali i da je postojala namjera crnogorske vlasti da se ustoličenje odloži, ali da je takva odluka promijenjena u toku noći. Informaciju o odlaganju ustoličenja prenijeli su i mediji koji se u informativnom prostoru pozicioniraju kao prorežimski u Srbiji. Sa druge strane, iz Vlade Crne Gore stigla su uvjeravanja da nije razmatrano pitanje odlaganja obreda na Cetinju, što otvara prostor za sumnju u istinitost navoda iz premijerovog Kabineta, ali i postavljanje legitimnog pitanja da li se o (ne)održavanju ustoličenja odlučivalo u Crnoj Gori.

Sa nešto manje uzdržanosti su se oglašavali i ostali srpski zvaničnici, među kojima su predsjednik Skupštine Srbije Ivica Dačići  ministar unutrašnjih poslova i perjanik srpskog sveta Aleksandar Vulin, koji su se saglasili da u Crnoj Gori postoje snage koje više decenija rade na stvaranju podjela između srpskog i crnogorskog naroda. Za njih Đukanovićev poziv za premještanje ustoličenja nema veze sa Crkvom, već isključivo sa njegovim interesima da se održi na vlasti nakon što je osjetio da mu određena opasnost prijeti od Srbije i Srpske pravoslavne crkve.

I srpska medijska mašinerija u službi SPC i vlasti

Stavove zvaničnog Beograda, koji se deklarativno zalaže za dobre odnose sa Crnom Gorom, iako otvoreno kreira tenzije, potpomažu i mediji koji su pod kontrolom Vlade Srbije. Ako je suditi po srbijanskim medijima, Cetinje je centar crnogorskog separatizma, i antisrpskih ideologija. Osim plasiranja dezinformacija, beogradski tabloidi su često insinuirali građanski rat i prolivanje krvi.

Nakon narativa o pozivanju na krv i nerede na Cetinju, te onih o ratnom stanju i linčovanju Srba, srpski prorežimski tabloidi su odmah po ustoličenju počeli da pronose i vijesti o neuspjelom puču na Cetinju, praćene riječima hvale za potpredsjednika Vlade Abazovića koji je prema njihovim navodima spasio cijelu stvar.

Iako je Agencija za elektronske medije (AEM) u februaru prošle godine ograničila emitovanje programa srbijanskih televizija zbog promovisanja mržnje, netrpeljivosti i diskriminacije, to nije učinila sada uprkos tome što su u kontiunitetu slale zapaljive poruke uoči 5. septembra i na dan ustoličenja.

Ipak, Savjet Agencije za elektronske medije radi na detaljnoj i podrobnoj analizi spornih sadržaja koje ovih dana plasira TV Happy i o ograničenju sadržaja će raspravljati na jednoj od narednih sjednica, najavio je predsjednik Savjeta Agencije za elektronske medije Branko Bošković.

Da narativi sa vrlo uznemirujućim sadržajem koji poziva na krv nijesu ograničeni samo naslovnicama srpskih tabloida govori i činjenica da je u ponedjeljak, 30. avgusta, na TV Happy emitovana emisija Ćirilica autora i voditelja Milomira Marića na temu Da li će pasti krv u Crnoj Gori? Mediji koji brutalno diskredituju političke neistomišljenike u cilju podsticanja sukoba, a promovišući i šireći govor mržnje mobilišu mase, mogu biti pogubni za sve koji se nađu upleteni u njihovu medijsku manipulaciju.

Zapaljiv govor mržnje i na internetu

U međuvremenu, i na društvenim mrežama se vodi borba neprestana između dva tabora, jednog koji kliče da je vakat za Svenarodni crnogorski zbor i drugog koji sa nestrpljenjem očekuje ustoličenje mitropolita Joanikija na Cetinju. Međutim, da je ta borba već odavno izašla iz normativnog okvira o slobodi izražavanja na internetu svjedoči nedavno hapšenje lica koje je na društvenim mrežama prijetilo klanjem i ubijanjem na Cetinju, ali i sve učestalije prijetnje da će Cetinje biti nova Srebrenica. I ovo razdoblje tenzija iznjedrilo je kontinuirane prijetnje, lažne vijesti i dezinformacije o ustoličenju, poput one o  najavljenom koncertu Jadranke Barjaktarović i Marka Perkovića Tompsona na skupu protivnika ustoličenja, koji nikada nije bio planiran. Slična manipulacija desila se i u nedjelju, 29. avgusta, kada je nepoznati počinilac zloupotrijebio RTV Cetinje i lažnom objavom u kojoj se pruža podrška ustoličenju mitropolita Joanikija pokušao da diskredituje taj medij.

Da je pitanje ustoličenja goruća tema u onlajn svijetu pokazuju i precizne brojke. U periodu od 1. do 8. septembra, na Fejsbuku je bilo 11.244 objave koje su prozivele nevjerovatnih 1.674.030 interakcija. U istom periodu, na Tviteru je bilo 43.637 objava, dok se tema Cetinja u medijima pojavila u 17.200 objava.

Manipulisanje lažnim vijestima i dezinformacijama

Vlada Crne Gore, uprkos sopstvenom priznanju da se nikome ne može garantovati bezbjednost, nije odustala od ustoličenja na Cetinju. Ta odluka je naišla na kritike u domaćoj, ali i široj javnosti.

Portal Vijesti je u petak, svega dva na pred ustoličenje, jedini od svih medija u Crnoj Gori objavio istraživanje Nove srpske političke misli (NSPM) o navodnoj podršci od 54,2% građana Crne Gore ustoličenju mitropolita Joanikija na Cetinju, što se moglo razumjeti kao pokušaj da opravda odluka Vlade.

Istraživanja te institucije su prilično upitna jer se predsjednik te organizacije, Đorđe Vukadinović, deklarisani srpski nacionalista, rusofil i protivnik crnogorske nezavisnosti, 2015. ogradio od istraživanja sopstvene organizacije o društveno-političkoj situaciji u Crnoj Gori. Vukadinović nije bio upućen u metodologiju istraživanja, a priznao je da je zamoljen da ga samo predstavi javnosti, iako nije saopštio od koga. Član je tkzv. Odbora za odbranu lidera DF-a Andrije Mandića i Milana Kneževića i ostalih lica koja su optuženi za pokušaj prevrata iz 2016. godine. U sastavu Odbora se nalaze  i drugi negatori Crne Gore i crnogorskog identiteta kao što su Čedomir Antić i Aleksandar Raković. Objavljivanje neprovjerenih istraživanja poput ovog, u situacijima kada već postoje tenzije, samo stvara dodatnu netrpeljivost i polarizaciju u našem društvu.

Mediji u Crnoj Gori i Srbiji su plasirali dezinformacije o navodnoj represiji policije prema crnogorskom, odnosno srpskom stanovništvu u zemlji. Plasirani narativ zavisio je od političke nakolnjenosti medija. Procrnogorski mediji su pisali o represiji nad Crnogorcima, dok su srpski mediji pisali o represiji nad Srbima. To su bili klasični primjeri lažnih vijesti koji su težili da podignu tenzije i radikalizuju građane i jedne i druge nacionalnosti. DFC je u saradnji sa Upravom policije uspješno demantovao takve navode.

Niz crnogorskih medija objavio je lažnu vijest o konvojima autobusa sa građanima koji su se iz Beograda zaputili ka Podgorici da podrže ustoličenje. Ipak, tog dana na crnogorskim granicama nije bilo konvoja autobusa niti većih gužvi koje bi podržale takve tvrdnje. Takođe, tokom dana srbijanski tabloidi su su konstantno širili dezinformacije i lažne vijesti, uz senzacionalističko izvještavanje. Jedna od tih lažnih vijesti jeste da se pripremaju mladići u majice sa srpskim oblježjem, koji će izazvati haos. Na Cetinju tog dana toga dana se ništa od toga nije dogodilo.

Već na samom početku protesta na Cetinju zabilježene su i koordinisane akcije prospskih i proruskih stranica na Fejsbuku. Koordinisano djelovanje i zapaljiva retorika na Fejsbuk stranicama iz Srbije rađena je po matrici koja je korišćena tokom lokalnih izbora u Nikšiću, gdje desetina stranica gotovo u isti minut obajvljuju lažne i senzacionalističke vijesti o događajima na Cetinju. U toku dana zabilježeno je više koordinisanih akcija, a opasnost od takvog djelovanja znatno je veća nego inače, imajući u vidu da ukupan broj ljudi koji prate analizirane stranice prelazi 580.000.

Koktel kao okidač za akciju policije

Jedna od najopasnijih dezinformacija tokom protesta na Cetinju došla je od onih koji bi u takvim trenucima trebali da daju najpreciznije informacije. Naime u 06:16h na portalu Vijesti obajvljeno je saopštenje Kabineta predsjednika vlade Zdravka Krivokapića u kojem je rečeno da su demonstaranti bacili molotovljev koktel na pripadnike policije. Informacija koja je zasigurno zabrinula sve građane Crne Gore bila je lažna vijest. Da je riječ o lažnoj vijesti potvrdili su naši ljudi sa terena, novinari drugih medija, uključujući i novinarku Vijesti.  Ona je saopštila da nije ni vidjela ni čula da se nešto tako dogodilo. Gotovo svi mediji iz Srbije su preuzeli tu lažnu vijeti i objavili je.  

Vrlo je indikativno da  je ta vijest objavljena u trenutku kada je policija započela da sprovodi snažne mjere protiv demonstranata. Očigledno je da su iz Kabineta Krivokapića htjeli da opravdaju započetu intervenciju policije. I potpredsjednik Vlade Dritan Abazović je je pokušao da opravda policijsku intervenciju i to u udarnom dnevniku TV Vijesti, pokazujući sliku demonstranta koj drži moltovljev koktel. Međutim, sa slike se vrlo lako, bez posjedovanja vještine o digitalnoj forenzici, može utvrditi da se vrijeme njenog nastanka ne poklapa sa vremenom kada je započeta policijska akcija. Slika je nastala 3 sata nakon intervencije policije i saopštenja iz Kabineta premijera. Sam premijer je, dan kasnije, na pres konferenciji kazao da ne zna kada je nastala fotografija koju posjeduju, a koja teba da posluži kao ključni dokaz za saopštenje njegovog Kabineta. Ako je u pitanju ista fotografija koju je objavio Abazvoić biće interesantno čuti kako će premijer objasniti da je u trenutku obajvljivanja saopštenja posjedovao sliku koja je nastala tri sata nakon njenog objavljivanja.

Vijestima je, 7. septembra, dostavljen snimak sigurnosnih kamera na kojem se vidi napad na policijske službenike eksplozivnom napravom koja liči na molotovljev koktel. Taj medij je pokušao da diskredituje DFC i time opravda sebe i predstavnike vlasti. Međutim, naš tim je promptno regovao i analizom pomenutog snimka utvrdio da se kao i u slučaju sa fotografijom vrijeme snimka ne poklapa sa vremenom kada je objavljeno saopštenje iz Kabineta Krivokapića, a kada je započeta policijska akcija.

Uvidom u snimak koji je objavljen na portalu Vijesti u 20:44h smo ustanovili sljedeće:

  1. Navodni molotovljev koktel koji je bio povod za otpočinjanje policijske akcije tog jutra nikada nije bačen i njega nema na snimku koji su Vijesti objavile;
  2. Analizom snimka vidi se da je sukob policije i demonstranata uveliko u toku, te da bacanje molotovljevog koktela sa snimka nikako ne može biti dovedeno u vezu sa sopštenjem iz Kabineta premijera objavljenom na portalu Vijesti,  na koje je DFC i reagovao. Snimak je nastao kada su nemiri na Cetinju uveliko uzeli maha i bili gotovo pri kraju, odnosno u periodu između 9:15 i 9:30 časova;
  3. Vrijeme kada je nastao snimak utvrđeno je na osnovu digitalnog zapisa sa sigurnosnih kamera, uporednim snimcima sa različitih kamera, ali i dodatnom forenzikom objavljenog snimka;
  4. Prve suzavce policija je prema protestanima ispalila na Dvorskom trgu kada u ostalim ulicama Cetinja nije bilo sukoba sa demonstrantima;
  5. Pomenuti video nastao je u Dečanskoj ulici, koja je jedna od sporednih ulica na Cetinju i u kojoj su se sukobi policije i demonstranata vodili nešto kasnije, što se vidi i na snimku koji su objavile Vijesti;

Strani faktor

Međunarodna zajednica je svojim apelima u kontinuitetu pokušavala da smiri tenzije, ali se takav pristup nije pokazao kao efikasan. Tonino Picula, specijalni izvjestilac Evropskog parlamenta za Crnu Goru i Vladimir Bilčik, predsjedavajući Delegacije Evropskog parlamenta za saradnju sa Crnom Gorom istakli su nakon ustoličenja da  politizacija vjere loše utice na evropski put Crne Gore, ali i da politička zloupotreba nečijih vjerskih uvjerenja nije kompatibilna s trenutnim reformskim procesom Crne Gore i na taj način poslali jasnu poruku.

O involviranosti i aktivnosti Rusije u Crnoj Gori i na Cetinju najbolje govori izjava portparolke MVP Ruske Federacije Marije Zaharove i protojereja Ruske pravoslavne crkve Igora Jakimčuka o vještačkom karakteru protesta koji se mogu povezati sa predsjednikom Crne Gore, što je identičan narativ koji šire mitropolit Joanikije i ostalih proruski igrači u zemlji i regionu, čiji je krajnji cilj skretanje Crne Gore sa zapadnog kursa.

Na Cetinju nije bilo uočljivog i otvorenog miješanja Rusije, ali je bio prepoznatljiv njen rukopis i upotreba svih instrumenata iz repertoara ruske meke moći, posredstvom proksija u Crnoj Gori i regionu.

Dešavanja u Prijestonici su pokazala da nijedna strana nije imala namjeru da uzmakne ni za pedalj, te da je pogoršanje situacije govorima mržnje, huškanjima, dezinformacijima i lažnim vijestima prispjelim iz različitih propagandnih kuhinja, išlo na teret građanima i organima javnog reda i mira.  Proteklog vikenda smo bili svjedoci trenutaka u kojima umjereni stavovi i razumno djelovanje nijesu poželjni zato što imaju prizvuk povlačenja.

O istraživanju

Istraživanje javnog mnjenja o upotrebi medija i medijskoj pismenosti predstavlja ponovljeno kvantitativno istraživanje, sa ciljem godišnjeg praćenja tendencija i promjena u stavovima i mišljenju građana Crne Gore kada je riječ o kritičkom sagledavanju medijskog sadržaja i upotrebe medija

Istraživanje je sprovedeno na reprezentativnom uzorku koji je definisan kao slučajni troetapni stratifikovani uzorak. Procjena uzorkovanja zasnovana je na dostupnim podacima popisa stanovništva iz 2011. godine i procjena o demografskim karakteristikama populacije iz 2020. godine. Uzorak je reprezentativan prema socio-demografskim kriterijumima – region, tip naselja, pol i uzrast.

Istraživanje je sprovedeno u periodu od 04. marta do 05. maja, 2021. Obuhvaćeno je 16 crnogorskih opština, a učestvovalo je 922 ispitanika. Anketiranje „licem u lice“ trajalo je u prosjeku 15 minuta. Za potrebe istraživanja konstruisan je upitnik koji obuhvata šest cjelina: upotreba medija; povjerenje u medije; kvalitet informacija; „lažne vijesti“ i dezinformacije; „lažne vijesti“ i koronavirus;  odgovornost i kontrola informacija.

Margina greške za pojave sa incidencom 50% iznosi +/- 3.23%

Istraživanje možete preuzeti ovdje.

Upotreba medija

Televizija je najzastupljeniji medij, a 87.8% ispitanika navodi da televiziju gleda više puta nedeljno ili svakodnevno.

Drugi najčešće zastupljen medij predstavlja internet, te približno 65.0%  ispitanika navodi da svakodnevno ili više puta nedeljno koristi  „onlajn“ medije, poput portala, Youtube-a, društvenih mreža i ostalih izvora dostupnih na internetu.

U odnosu na podatke iz istraživanja sprovedenog 2020. godine, radio i dnevna štampa gube svoju zastupljenost. Radio svakodnevno ili više puta nedeljno sluša 11.5% manje ispitanika u odnosu na prošlogodišnje podatke. Dnevnu štampu čita gotovo jedna trećina ispitanika, i to 11.8% manje u odnosu na podatke iz 2020.godine

Povjerenje u medije

Ocjenjujući stepen  povjerenja u medije na skali od 1 (Uopšte nemam povjerenje) do 5 (U potpunosti imam povjerenje), većina ispitanika navodi  djelimično povjerenje u medije. Povjerenje u televizije izražava 30.8% ispitanika, sa srednjom ocjenom 3.02. U odnosu na podatke iz prethodne godine, prosječna ocjena povjerenja u televizije ukazuje na blagi pad.

Kada je riječ o povjerenju u konkretne televizije, polovina ispitanika, 50.2%, navodi da najviše vjeruje TV Vijesti, a 45.0% navodi povjerenje u RTCG. 7.9% ispitanika ocjenjuje da najviše vjeruju drugim televizijama, navodeći Al Jazeera i Al Jazeera Balkans, kao i lokalne televizijske stanice.

Svaki peti ispitanik (21.8%) iskazuje povjerenje u potrale, što predstavlja rast u odnosu na podatke iz 2020.godine, kada je taj stepen iznosio 14.8%. Portali kojima ispitanici najviše vjeruju jesu: Portal Vijesti (47.8%); CDM (29.9%) i Portal RTCG (22.6%).

Među ispitanicima uzrasta 18-24 godine, svaki peti (23.6%) navodi da ima povjerenje u društvene mreže, dok se u ostalim uzrasnim kategorijama taj stepen kreće u opsegu 3.9%  do 12.3%. 

Kvalitet dostupnih informacija

Na ukupnom uzorku, 28.1% ispitanika ocjenjuje da su crnogorski mediji objektivni i profesionalni u svom izvještavanju, te da se pridržavaju etičkog kodeksa. Svega 2.8% ispitanika ocjenjuje da se mediji u potpunosti pridržavaju navdenih normi, dok 25.5% smatra da se crnogorski mediji uglavnom pridržavaju ovih normi. Gotovo svaki četvrti ispitanik (24.2%) negativno ocjenjuje medijsko izvještavanje u kontekstu profesionalnosti, etike i objektivnosti.

Da crnogorski medijski sadržaj često ili uvijek ignoriše pojedine događaje ili izostavlja bitne elemente neke vijesti  navodi 38.8% ispitanika. 40.9% ispitanika takođe ocjenjuje da medijski sadržaj često ili uvijek različito izvještava o istom događaju u odnosu na druge medije.

Da medijski sadržaj gotovo uvijek ili često bude uvrijedljiv ili diskriminišući navodi 23.3% ispitanika, a 22.8% ispitanika ocjenjuje da medijiski sadržaj često ili uvijek predstavlja govor mržnje.

Da mediji utiču na formiranje ličnih stavova o aktuelnim pitanjima navodi 15.1% ispitanika, dok nešto manje od polovine ispitanika (46.6%) navodi da mediji ne utiču na formiranje njihovih stavova. Da mediji svojim izvještavanjem utiču na promjenu toka događaja ocjenjuje 39.4% ispitanika.

Fake news: “Lažne vijesti” dezinformacije

Većina ispitanika (81.9%) navodi da poznaje značenje pojma „fake news“ ili „lažna vijest“.

73.2% ispitanika navodi da su barem jednom primijetili „lažne vijesti“ u crnogorskim medijima. Da svakodnevno ili često primjećuju „lažne vijesti“ navodi jedna trećina ili 34.0% ispitanika.

Svaki četvrti ispitanik (24.9%) navodi da je teško procijeniti da li je neka informacija u medijima tačna ili ne.

Ukoliko bi primijetili „lažnu vijest“ na društvenim mrežama, više od jedne trećine ispitanika (36.6%) navodi da najvjerovatnije ne bi uradili ništa tim povodom, te bi vjerovatno ignorisali takvu informaciju.

Kao način reagovanja na „lažne vijesti“, ispitanici najčešće navode da bi o tome razgovarali sa svojim prijateljima i kolegama (32.4%) i članovima porodice (26.8%).

„Lažne vijesti“ i izvještavanje o korona virusu

Polovina ispitanika (50.7%) navodi da se svakodnevno informiše o novostima u vezi sa epidemijom koronavirusa u Crnoj Groi. Većina ispitanika, njih 66.2% ocjenjuje da su uglavnom ili u potpunosti informisani o epidemiji koronavirusa u Crnoj Gori.

Većina ispitanika navodi da se o epidemiji koronavirusa u Crnoj Gori informiše putem televizije (66.0%) i putem portala (50.0%). Svaki peti ispitanik, 22.6% navodi da informacije traži na zvaničnim sajtovima relevantnih institucija (Institut za javno zdravlje, Ministarstvo zdravlja, Svjetska zdravstvena organizacija, isl.).

Gotovo polovina ispitanika (47.3%) navodi da su primijetili „lažne vijesti“ i dezinformacije o koronavirusu i vakcinama protiv koronavirusa, i to na društvenim mrežama (64.9%), portalima (47.9%) i televiziji (31.0%).

Govoreći o povjerenju u konkretne crnogorske televizije kada je riječ o izvještavanju o epidemiji koronavirusa,  ispitanici navode da u najvećoj mjeri imaju povjerenje u TV Vijesti (50.9%) i RTCG (48.8%).

Kada je riječ o objavama o koronavirusu, ispitanici ukazuju veće povjerenje u  RTCG i njihov portal, nego kada je riječ o generalnom radu RTCG.

Odgovornost i kontrola informacija

Više od jedne trećine ispitanika (36.9%) ne zna za postojanje regulatornih tijela.

Da nikada nijesu uputili žalbu povodom neke medijske objave navodi 88.1% ispitanika. 18.9% navodi da to nijesu uradili jer misle da ne bi bilo efektivno, dok 19.9% kao razlog navodi to što ne znaju kako i kome mogu uputiti žalbu.

Polovina ispitanika (54.7%) smatra da je potrebno da država uvijek nadzire i kontroliše medijske sadržaje na internetu, sa ciljem zaustavljanja dezinformacija i lažnih vijesti.

Srbija se istakla kao poligon za artikulisanje ruskih interesa, kao većinski pravoslavna država, u kojoj se pojmovi nacionalne pripadnosti i vjeroispovijesti smatraju istovjetnim. Pitanja nacije i vjere se često miješaju, a srpstvo i pravoslavlje se izjednačavaju. Ovo su veoma pogodne specifičnosti za djelovanje ruske meke moći u Srbiji, ali i na širem području Zapadnog Balkana.

U posljednje vrijeme široko je eksploatisan pojam srpskog sveta, pod kojim se uglavnom podrazumijeva neugasla velikosrpska ambicija širenja uticaja izvan granica Republike Srbije. Konstrukt srpski svet predstavlja pandan inicijativi ruskog mira (svijeta) i u suštini je kontinuitet stare hegemonističke ideje o Velikoj Srbiji, koja je bila jedan od glavnih uzročnika raspada Jugoslavije i krvavih etničkih sukoba koji su na njenoj teritoriji vođeni devedesetih godina prošlog vijeka.

Shodno tome DFC je napravio sveobuhvatnu analizu koncepta srpskog sveta i pokušaja utapanja Crne Gore u isti. Analizu osnove ovog koncepta, njegove implementacije, poređenja sa Ukrajinom i ciljeva, kao i zaključke možete pogledati OVDJE ili klikom na sliku ispod.

Proklamovani principi nove vlasti, među kojima se posebno izdvajao princip meritokratije, nagovijestili su da će promjene u svim oblastima crnogorskog društva, pa i u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, imati karakter dalje neophodne profesionalizacije i modernizacije. To bi u konačnom imalo za rezultat efikasniju i savremenim bezbjednosnim rizicima i prijetnjama prilagođenu strukturu Agencije za nacionalnu bezbjednost i Obavještajno-bezbjednosnog direktorata u Ministarstvu odbrane. Garancije koje su u tom smislu pružili najistaknutiji reprezenti nove vlasti nagovještavale su beskompromisnu posvećenost vrijednostima euroatlantizma koje je Crna Gora prihvatila u prethodnom periodu i koje su verifikovane njenim članstvom u NATO, 2017. godine.

Međutim, postupci koji su uslijedili odmah nakon konstituisanja Vlade premijera Zdravka Krivokapića u decembru 2020. godine u značajnom dijelu crnogorske, ali i međunarodne, javnosti doživljeni su kao podrivanje ranije postignutih rezultata na tom polju,  urušavanje saradnje i sijanje nepovjerenja u odnosima sa partnerskim zemljama članicama NATO, kao i kompromitacija službi koje su se bavile tim pitanjima u zemlji.

Uprkos činjenici da je u vrijeme prethodne vlasti bilo politički motivisanog kadriranja u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, ne može se poreći da su u prethodnom periodu realizovane kontinuirane aktivnosti na njegovom razvoju, uz poštovanje visokih profesionalnlih principa i standarda, što je prepoznato i uvažavano od međunarodnih partnera u okviru šire obavještajne zajednice.

Pod plaštom revolucionarne floskule koju su proklamovale partije nove parlamentarne većine o demontaži bivšeg režima, u obavještajno-bezbjednosnom sektoru su izvršene značajne promjene u nimalo suptilnim i diskretnim postupcima kakvi su uobičajeni u sličnim situacijama u drugim državama.

Posebno pogođena takvim postupanjem bila je Agencija za nacionalnu bezbjednost čija je kadrovska struktura već bila osiromašena nakon masovnih penzionisanja iz 2010. i posebno 2015. godine, kada su po sili zakona u penziju morali otići svi pripadnici Agencije koji su navršili pedeset godina života. Nakon stupanja na dužnost v.d. direktora, Dejan Vukšić, kotorski advokat bez obavještajno-bezbjednosnog bekgraunda i bilo kakvog iskustva u toj oblasti, izvršio je dosljednu čistku dotadašnje rukovodeće strukture, uz istovremeni pokušaj kompromitacije smijenjenih načelnika. Neki od njih su dobili i otkaze nakon disciplinskih postupaka za navodno učinjene profesionalne propuste u vezi sa obavljanjem dužnosti. Protiv bivšeg direktora ANB, Dejana Peruničića i jednog pripadnika Agencije, pokrenut je i krivični postupak zbog navodnog nezakonitog praćenja pojedinih ličnosti sa javne scene u Crnoj Gori.

Svi potezi v.d. direktora ANB Vukšića djelovali su kao dio veoma pažljivo osmišljenog plana s ciljem konačne promjene kadrovske strukture u Agenciji, čiji bi sastav odgovarao nacionalnim, ideološkim i političkim preferencijama konstituenata nove vlasti, čija različitost od samog početka otvara brojna pitanja u pogledu koncepcije i strategije nacionalne bezbjednosti Crne Gore.

Sličan proces pokrenut je i u Ministarstvu odbrane, gdje su imenovanja na određena rukovodeća mjesta i, posebno, u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu (OBD) bila obavljena pod okolnostima koje su pobudile pažnju domaće i međunarodne javnosti. Evidentirane su brojne nejasnoće u pogledu zakonitosti postupanja i profesionalnih referenci novopostavljenih kadrova na određene istaknute pozicije u MO. Prilično nezgrapni i čini se nedovoljno osmišljeni potezi novog rukovodstva, nezakonita imenovanja, nagle i nejasne smjene, kao i kontroverze u pogledu motivacije za određena postupanja, doprinijeli su narušavanju mukotrpno sticanog kredibiliteta resora odbrane  u Crnoj Gori i na međunarodnom planu.

Postavljenjem Mališića prekršen Zakon

Jedan od prvih poteza nove ministarke odbrane, Olivere Injac, nakon preuzimanja dužnosti, bio je postavljenje aktivnog oficira Vojske Crne Gore, potpukovnika Veljka Mališića na funkciju državnog sekretara u Ministarstvu odbrane. Time je prekršen Zakon o državnim službenicima i namještenicima, kao i Ustav Crne Gore.

Nakon što je to imenovanje naišlo na veoma oštre reakcije u javnom prostoru, Ministarstvo odbrane je najprije negiralo da je u tom slučaju prekršen zakon. Da bi bio postavljen na mjesto državnog sekretara, Mališića je, po odredbi člana 130. Ustava Crne Gore, trebalo da razriješi Savjet za odbranu i bezbjednost (predsjednik Crne Gore, predsjednik Vlade Crne Gore i predsjednik Skupštine Crne Gore), koji nije raspravljao o tom pitanju. Zakon o državnim službenicima i namještenicima  isključuje mogućnost da aktivno vojno lice bude postavljeno na mjesto u MO. Potpukovnik Mališić je ipak na lični zahtjev razriješen dužnosti državnog sekretara i istog dana (21. januara 2021.) odlukom Vlade, a na prijedlog ministarke Injac, imenovan za vršioca dužnosti generalnog direktora Direktorata za logistiku u Ministarstvu odbrane.

Kontroverzne ličnosti Čovića i Simonovića

Nakon što je preuzeo dužnost v.d. direktora OBD, na kojoj će se, ispostaviće se, veoma kratko zadržati, Aleksandar Šaranović je predstavio i nove članove svog kolegijuma, oficire VCG Radula Čovića i Ivicu Simonovića. Na osnovu svega što se dešavalo u periodu nakon toga, evidentno je da Šaranović nije imao nikakvog uticaja na njihovo postavljenje u OBD, niti je bio upoznat sa njihovim profesionalnim referencama i ranijim aktivnostima.

Neposredno nakon što je vijest o postavljenjima ugledala svjetlost dana, uslijedile su veoma oštre reakcije u javnosti. Posebno su se doticale imenovanja oficira Radula Čovića, kojem je bila namijenjena uloga generalnog inspektora u OBD, za koju ga je moguće preporučilo vlastito iskustvo u kršenju protokola i procedura u postupanju sa tajnim podacima u okviru sistema NATO. Konkretno, Čović je 2018. godine u Poljskoj učestvovao na pripremama crnogorske vojske za misiju u Letoniji kao vid podrške NATO formacijama za odvraćanja Rusije od pritiska na pribaltičke države. Tom prilikom počinio teži prekršaj u proceduri sa NATO dokumentima, zbog čega je vraćen odmah u Crnu Goru. Čović je podatke koji se odnose na jedinice koje su na isturenom prisustvu na Istoku prebacio na  svoj USB. Sistem Alijanse je to otkrio i odmah je prijavljen Ministarstvu odbrane Crne Gore.  Protiv Čovića, koji je hitno povučen iz Poljske, u MO je vođen postupak, a u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu je saslušavan nekoliko puta.

Nedovoljno dobro analizirana situacija

Iako je u odbranu novopostavljenih kadrova u OBD stao i potpredsjednik Vlade i koordinator službi bezbjednosti, Dritan Abazović, koji je povodom postavljenja u Ministarstvu odbrane naveo da se radi o provjerenim kadrovima koji imaju podršku Vlade i međunarodnih partnera, evidentno je da su ta imenovanja u najmanju ruku nedovoljno dobro razmotrena u krugovima nove vlasti koji su o tome odlučivali. U prilog tome je i činjenica da je Čović 2014. godine, na preporuku tadašnjih vojnih vlasti, bio preporučen za angažovanje u novoformiranom Odjeljenju za vojno-obavještajne i bezbjednosne poslove. Odatle je udaljen zbog profesionalnih propusta, nediscipline, kao i pokušaja neovlašćenog pristupa tajnim podacima koji nijesu vezani za poslove koji su u opisu njegovog radnog mjesta, uz preporuku za raspoređivanje u jedinice VCG, izvan obavještajno-bezbjednosne arhitekture u MO i VCG.

Sličnu profesionalnu reputaciju ima i major Ivica Simonović, za koga je takođe bilo rezervisano neko od rukovodećih mjesta u OBD. On je ranije bio angažovan u obavještajno-bezbjednosnom elementu Generalštaba VCG, J2, odakle je, najvjerovatnije zbog javno ispoljenog proruskog sentimenta, raspoređen u drugu jedinicu VCG. Interesantno je da je Simonović zajedno sa 180 vojnih lica potpisnik podrške Sprskoj pravoslavnoj crkvi na očuvanju imovinskih i istorijskih prava na teritoriji Crne Gore, a podržavalac je i NVO Ne damo Crnu Goru, čiji je izvršni direktor bio sadašnji premijer Zdravko Krivokapić.

Nezakonita postavljenja

Problematična postavljenja u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu nastavljena su postavljenjem penzionisanog zastavnika I klase Miodraga Jokanovića, nekada zaposlenog u IT sektoru MO. Ostaje nejasno šta je motivisalo ministarku odbrane da se upusti u očigledno nezakonito postupanje i svjesno kršenje odredbi Zakona o državnim službenicima i namještenicima, u kojem je izričito navedeno da u državnom organu ne može da zasnuje radni odnos lice koje je korisnik prava na penziju. Pored toga, nije poznato da zastavnik Jokanović ima bilo kakvo profesionalno iskustvo u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, osim ako se u iskustvo ne računa specifično blizak odnos koji je imao sa pojedinim pripadnicima nekadašnjih bezbjednosnih struktura.

Stoga ne čudi reakcija ranije smijenjenog direktora Direktorata za ljudske resurse Ministarstva odbrane, Mihaila Volkova, koji je Specijalnom državnom tužilaštvu podnio krivičnu prijavu u kojoj navodi da je ministarka Injac nezakonitim zapošljavanjem zastavnika Jokanovića počinila krivično djelo – zloupotreba službenog položaja iz člana 416 Krivičnog zakonika Crne Gore.

Kadriranje mimo profesionalnih standarda

Uprkos činjenici da su upozorenja stručne javnosti, ali prije svega reakcije zapadnih partnera, najvjerovatnije rezultirala iznuđenim potezom povlačenja Čovića i Simonovića iz OBD, insistiranje na kadrovima takvog profila, koji su profesionalno kompromitovani i to ne samo u okviru crnogorskog obavještajno-bezbjednosnog sistema, već i u okviru sistema NATO, upućuje na zaključak da su oni koji su donijeli takvu odluku izvjesno bili rukovođeni nekim drugim, a ne profesionalnim standardima koji su, moguće je, uspostavljeni i izvan institucija čija bi to nadležnost trebala biti. U svakom slučaju, takvi postupci vode samo u jednom pravcu – ka gubitku kredibiliteta među NATO partnerima.

Dešavanja u Ministarstvu odbrane od dolaska ministarke Injac na čelo tog resora diskredituju dotadašnja postignuća na razvoju efikasne obavještajno-bezbjednosne strukture koja bi trebala biti posmatrana kao strateška služba države Crne Gore, a ne poligon na kojem će ministarka odbrane pokušati da u praksi egzercira teorijski stečena znanja u ovoj oblasti. Uostalom, to nije ili barem ne bi trebao biti posao ministra odbrane. Direktor OBD, u zakonskim okvirima, mora imati autonomiju kakva očigledno nije bila omogućena Aleksandru Šaranoviću. Njegovo nepristajanje na nedostojnu ulogu koja mu je bila namijenjena govori u prilog uvjerenju da je prioritet nove vlasti instaliranje politički lojalnih, nacionalno i vjerski jasno profilisanih kadrova, kojima prioritetni interes neće biti profesionalno postavljanje i neselektivan pristup u svakoj prilici i prema bilo kome.

Ukoliko bude nastavljen takav trend imenovanja u OBD, odnosi Crne Gore sa Alijansom mogu biti ozbiljno narušeni, a samim tim imati veoma ozbiljne implikacije i na bezbjednost Crne Gore. Takođe, smjene i imenovanja u Vojsci i Ministarstvu odbrane ukazuju da nije riječ o depolitizaciji tih sektora već se može govoriti o instaliranju kadrova bliskih određenim krugovima u okviru nove, prilično heterogene, parlamentarne većine, čiji pojedini konstituenti najblaže rečeno ispoljavaju neblagonaklon odnos prema članstvu Crne Gore u NATO.

Sve prezentirano ukazuje da se u tom vrlo osjetljivom resoru odigravaju ozbiljne političke igre čija je žrtva reputacija Crne Gore, njen status kod međunarodnih partnera, ali i njena bezbjednost.

Atmosfera tokom izbornog dana u Nikšiću bila je relativno mirna iako se nedjeljama pred 14. mart najavljivalo da se radi o izborima od istorijskog značaja. Registrovano je nekoliko (manjih) incidenata, poput nasilnog glasanja putem pisma koje je zabilježio CeMI.

Međutim, brojne dezinformacije i lažne vijesti koje su objavljivane u medijima iz Srbije i na društvenim mrežama obilježile su proces glasanja. Na sreću, njihove prognoze – od nemira na ulicama u slučaju poraza vlasti, do gašenja struje u popodnevnim časovima i bijega predsjednika Đukanovića iz države preko Albanije – nisu se ostvarile.

Istovremeno, svi koji su pratili izborni dan putem portala i na društvenim mrežama imali su utisak kao da u gradu pod Trebjesom vlada atmosfera koja najavljuje uvod u potencijalne sukobe. Po zatvaranju izbornih mjesta i nakon proglašenja izbornih rezultata pristalice koalicija Za budućnost Nikšića i Mir je naša nacija okupljale su se u većem broju. Tada su zabilježeni manji incidenti ispred izbornog štaba koalicije ZBNK, kao i kršenje epidemioloških mjera, iako su lider koalicije ZBNK i predsjednik Skupštine Aleksa Bečić pozvali svoje pristalice da pobjedu proslave u kućama.

Kao i tokom parlamentarnih izbora 2020. godine u Crnoj Gori, mediji iz Srbije prednjačili su u izvještavanju o situaciji u Nikšiću, a naslovi na tim portalima nerijetko su bili obojeni senzacionalizmom i tendencioznošću. Prevladavali su isti narativi i predviđanja o završetku izbornog dana kao i tokom parlamentarnih izbora. Po istoj matrici, htjelo se predstaviti da u Nikšiću vladaju nemir i haos. Dok je na parlamentarnim izborima u izvještavanju prednjačio Glas javnosti, na ovim izborima je to bio Nacionalist.

Neredi koji se nisu desili

Narativ o neredima koje planira DPS bio je neizostavna tema u medijima iz Srbije. Tokom izbornog dana moglo se pročitati da aktivisti Demokratske partije socijalista fotografišu birače i prijete im da ne glasaju drugu političku opciju kao i da skupljaju 300 momaka da bi izazvali nerede na biračkim mjestima kako bi poništili izbornu volju građana. DPS je, prema tim objavama, podršku u izazivanju nereda našao i u Budvi. Kako piše portal Nacionalist, Milo Đukanović je shvatio da je vrag odneo šalu, pa moli svog prijatelja Brana Mićunovića da iz Budve pošalje eskadron komita batinaša i kavčana da izazovu nerede u Nikšiću. Sličan narativ je uočen i tokom parlamentarnih izbora: (ВАЖНО) ДПС спремио „посебан“ сценарио за вечерас: Моле се грађани да побједу прославе у својим домовима!, pisao je IN4S tada o planu DPS da organizuje grupe koje će paliti NATO, EU i zastave Crne Gore i na taj način izazvati nerede.

Portal Novosti piše i da su pripadnici Specijalne antiterorističke jedinice primijećeni na ulicama Nikšića da spriječe haos koji su najavili iz DPS, zbog navodnog prebijanja njihovih članova. Uz to, nastavljaju da se velike policijske snage grupišu ispred stanice policije u Nikšiću, kao i da im u pomoć stižu kolege sa Žabljaka, a sve u cilju spriječavanja eventualnih nereda. Informer istu vijest prenosi pod tendencioznim naslovom: VRI U NIKŠIĆU, SLEDE SATI STREPNJE, SAMO DA NE BUDE…! STIGLI I POLICAJCI IZ ŽABLJAKA, DPS-ovci vozilima kruže oko štaba koalicije “Za budućnost Nikšića”!

Još iz rubrike #nijesedesilo: Isključenje struje, bjekstvo predsjednika

Osim izazivanja nereda i policije na ulicama, kreativnost u narativima ni ovoga puta nije odmakla dalje od one zabilježene na parlamentarnim izborima. Portal Nacionalist saznaje da DPS planira isključenje struje u Nikšiću. Kako pišu, suočeni sa sigurnim porazom, DPS-ovi vojnici su dobili zadatak da neposredno po okončanju izbora sprovedu diverziju prema elektroenergetskom sistemu kako bi sprečili opštinsku izbornu komisiju da u normalnim uslovima prebroje glasove koji će označiti njihov kraj. Na parlamentarnim izborima, portal Glas javnosti objavio je da se oko 18.00 časova planira gašenje internet komunikacije u Crnoj Gori i obaranje opozicionih portala poput IN4S i Borbe, što se nije dogodilo tada, kao ni sada sa gašenjem struje.

I saopštenje koje je Uprava policije izdala da građani ne izlaze na ulice nakon zatvaranja biračkih mjesta i da poštuju mjere za suzbijanje korona virusa, Nacionalist je iskoristio u svrhu širenja panike i vijest objavio pod naslovom: НЕ СЛУТИ НА ДОБРО! Полиција Црне Горе издала хитно саопштење: Останите код куће, НЕ ОКУПЉАЈТЕ СЕ.

Zatvaranje biračkih mjesta mediji iz Srbije su zaokružili ponavljanjem narativa da Milo Đukanović planira spektakularno bjekstvo iz države. Portali Objektiv i Alo su objavili da je Đukanovićevom šefu obezbjeđenja naređeno da pripremi neupadljivo vozilo srednje klase, kojim će se u slučaju razvoja po njega nepovoljne političko-bezbednosne situacije u Crnoj Gori, u toku noći uputiti u pravcu Albanije, gde posredstvom „poverljivih ljudi“ koji su zaposleni na GP Božaj pod okriljem mraka konspirativno napustiti teritoriju Crne Gore. Isti narativ da je predsjednik Đukanović trebalo da napusti državu plasiran je na portalu Alo i tokom parlamentarnih izbora 2020. U tekstu je tada prenesena izjava advokata Gorana Petronijevića da Milo Đukanović ima spremne helikoptere na tri lokacije, koji bi trebalo da ga prebace u Albaniju ukoliko pretrpi izborni poraz.

Kontinuirani narativ o napuštanju članova DPS

Udarna vijest na Kuriru bila je: PUKLA TIKVA: Duško Marković napustio štab DPS-a, NA POMOLU NOVA PARTIJA? Taj portal piše da je, prema dobro obaviještenom izvoru, bivši premijer Crne Gore napustio DPS i krenuo u formiranje nove stranke, predviđajući da će ta partija nakon nikšićkih izbora doživjeti svoj prvi veliki raskol. Marković je ubrzo demantovao te navode putem svog Tviter naloga. Frakciji Duška Markovića će se, prema navodima Nacionalista, pridružiti i Andrija Nikolić jer ne želi da trpi mobing i pritisak šefa Mila.

Da Marković i Nikolić nisu jedini koji napuštaju DPS uvjerava nas neprimjerenim sadržajem portal Alo: ANARHIJA U DPS Milov verni sluga se nalizao rakije i okrenuo mu leđa! Svjestan da DPS-u slijedi poraz, Milutin Simović se, prema navodima tog portala, po starom narodnom običaju kad je najteže prihvatio lozove rakije i dovodeći sebe u stanje teške alkoholisanosti ublažio nivo straha i stresa. Narativ o gubitku DPS na izborima nije zaobišao ni sam izborni dan, a Glas javnosti ga je predstavio sljedećom objavom: DEBAKL NA POMOLU: Sanja Damjanović briznula u plač kad je shvatila da GUBI!

Lažne vijesti i istraživanja

Jedna od prvih lažnih vijesti koja se pojavila na društvenim mrežama tokom izbornog dana u Nikšiću bila je da je nikšićki kantautor Miladin Šobić pozvao Nikšićane da glasaju protiv Demokratske partije socijalista. Tvrdnje su demantovane na Fejsbuk stranici Šobića. 

Lažna istraživanja javnog mnjenja kružila su i tokom predizborne kampanje, a nisu zaobišla ni izborni dan. Društvenim mrežama je kružilo lažno istraživanje CeMI-ja (Centar za monitoring i istraživanje) o rezultatima izlaznih anketa, prema kojem ubjedljivo vode koalicije Za budućnost Nikšića i Mir je naša nacija. Iz CeMi-ja su za Raskrinkavanje.me rekli da izlazne ankete nijesu dozvoljene u Crnoj Gori. CeMI ih nije nikad radio, pa samim tim ne radi ih ni na ovim izborima. Riječ o dezinformacijama koje treba ignorisati. CeMI će objaviti procjene rezultata glasanja nakon što glasanje bude okončano, ali NE na bazi izlaznih anketa, nego druge metodologije, metode paralelnog prebrojavanja glasova, kako to radimo svaki put kad nadgledamo izbore, naveli su.

Snimak da je na djelu kupovina glasova i prodaja ličnih karata u kafiću Arkade pojavio se na društvenim mrežama, a ubrzo su ga preuzeli mediji. Tabloid Alo je snimak prenio pod naslovom SKANDAL TRESE NIKŠIĆ Policija čuva lokal u kom Đukanovićevi ljudi kupuju glasove, prete građanima privođenjem!, objašnjavajući da je u jednom lokalu na jednom mestu zatečeno više od 15 ljudi. Policija je, prema rečima Milana Kneževića, pozvana, ali ne reaguje, navodi se u tekstu. Portal Novosti nešto kasnije reciklira vijest uz nešto više informacija, te objavljuje drugi snimak, tvrdeći da je tokom pretresa u kafiću Arkade zatečeno deset aktivista DPS-a kako kupuju glasove. Uprava policije je kasnije saopštila da u kafiću Arkade koji je registrovan kao štab DPS-a, nisu kupovani glasovi.

Eksces u Dragovoj Luci, na biračkom mjestu 118

Iz opštinskog odbora Demokratske partije socijalista u Nikšiću su tokom izbornog dana saopštili da je Marko Kovačević nasilno upao na biračko mjesto br. 118 u naselju Dragova Luka, te da je tom prilikom otet birački materijal, spriječen birački odbor da izađe na teren i pretučeno jedno lice. Iz Uprave policije su saopštili da su izašli na to biračko mjesto i utvrdili, između ostalog, da je netačna informacija da je bilo ko pretučen na tom biračkom mjestu.

Nacionalist je zaključio izborni dan viješću: МИЛО ГАЗИ УСТАВ: Уводи полицијски час у Никшићу! (ФОТО). U tekstu je dostavljen skrinšot Vajber poruke u kojoj osoba koja je nazvana ŠEF MILO navodi sljedeće: Pripremite se za veceras uvodim policijski cas u Nk.

Kao i tokom parlamentarnih izbora, nijedna od najavljenih situacija – gašenje struje, neredi na ulicama, bijeg u Albaniju i najzad uvođene policijskog časa – nije se dogodila u Nikšiću. Iako tenzija u naslovima i medijskim izvještavanjima nije nedostajalo, izborni dan u Nikšiću protekao je relativno mirno.

Digitalni forenzički centar podsjeća da je za kvalitetno suzbijanje dezinformacija i lažnih vijesti neophodna edukacija građana i jačanje medijske pismenosti i u Crnoj Gori i u svim zemljama regiona. Lažne vijesti se šest puta brže šire od tačnih informacija na društvenim mrežama, što samo govori u prilog težini borbe protiv tog fenomena. Jedini mogući put je zajednička borba medija, nadležnih institucija i organizacija protiv lažnih vijesti.

Opštinski izbori u Nikšiću, zakazani za 14. mart, nesumnjivo su  privukli ogromnu pažnju, kako u Crnoj Gori tako i u regionu. Shodno tome Digitalni Forenzički Centar je napravio analizu predizbornog ambijenta u Nikšiću, koja obuhvata političku situaciju uoči izbora, medijsko izvještavanje na tu temu, kao i aktivnosti na društvenoj mreži Fejsbuk.

Analiza ukazuje i potvrđuje da je politička situacija uoči lokalnih izbora u Nikšiću veoma kompleksna. Prilično intenzivnu izbornu kampanju od samog početka prate žestoka politička borba, napetost, incidenti, kao i dezinformacije i narativi. Kao i tokom parlamentarnih izbora, Srpska pravoslavna crkva (SPC) aktivan je učesnik i na lokalnim izborima u Nikšiću. Sveštenici te vjerske organizacije su pozvali građane da promijene vlast u Nikšiću, i time potvrde slobodu dobijenu krvlju i životima. Takođe, očigledna je i borba između političkih partija za podršku SPC.

Strano miješanje u izborne procese, širenje dezinformacija i propagandno djelovanje tokom prethodnih parlamentarnih izbora u najvećoj mjeri dolazilo je iz Srbije. Isti slučaj je i sa lokalnim izborima u Nikšiću. Uz to, uticaj koji dolazi iz Srbije je jačeg intenziteta u odnosu na avgustovske parlamentarne izbore. Osim očigledne propagande i dezinformacija koje plasiraju tabloidi iz Srbije, tokom izborne kampanje, bili su prisutni i aktivisti iz te zemlje.

DFC monitoring o izvještavanju medija iz Srbije i Crne Gore o izborima u Nikšiću u periodu od 1. do 28. februara 2021. godine pokazuje da predstojeći izbori u tom gradu prevazilaze okvire koje lokalni izbori obično imaju. Za potrebe istraživanja obrađeno je pet portala iz Crne Gore (Borba, CdM, IN4S, Pobjeda i Vijesti) i pet portala iz Srbije (Alo, Nacionalist, Novosti, Republika i Srbin.info).

U procrnogorskom medijskom taboru se plasira narativ da se Srbija miješa u izbore u Nikšiću, pružajući materijalnu i logističku pomoć, kao i da slanjem svojih ljudi  pomaže prosrpskim opozicionim partijama u tom gradu. U člancima tih medija, nerijetko su optuživani predsjednik Srbije Aleksandar Vučić i njegova partija Srpska napredna stranka za sprovođenje takvih aktivnosti. Dopuna ovom narativu je i konstatacija da ako DPS ili neka druga procrnogorska partija ne pobijedi na izborima u Nikšiću, projekat stvaranja srpskog sveta će početi sa realizacijom.

Izbori u Nikšiću su jedna od glavnih tema u medijima iz Srbije. Pojedini mediji imaju i posebne emisije/rubrike posvećene predstojećim izborima. Od početka februara na Televiziji Happy se emituje serijal Bitka za Nikšić. Portal i dnevne novine Novosti (koje prema istraživanju Saveta za strateške politike iz Beograda imaju najviše objavljenih lažnih vijesti na naslovnicama u 2020. godini), uvele su rubriku Izbori u CG. Istoimena rubrika je postavljena i na portalu Alo. Sadržaj koji redakcije tih medija plasiraju često je uvredljiv, obiluje dezinformacijama i narativima. Na udaru medija iz Srbije su najčešće Demokratska partija socijalista i predsjednik Milo Đukanović koje, prema njihovim objavama, očekuje ubjedljiv poraz u Nikšiću. Mediji iz Srbije daju najveću podršku koaliciji Za budućnost Nikšića okupljenoj oko Demokratskog fronta. Saopštenja te koalicije se doslovno prenose uz nezaobilazno isticanje da je njihova pobjeda na izborima neupitna. Osim DPS-a i Đukanovića, česta meta srpskih medija su i lider Narodnog pokreta Miodrag Daka Davidović, kao i premijer Zdravko Krivokapić.

Monitoring Fejsbuka, kao najzastupljenije društvene mreže u Crnoj Gori, je ukazao na koordinisano djelovanje uoči lokalnih izbora u Nikšiću. Utvrdili smo 292 koordinisane aktivnosti (vremenska, narativna i sadržajna koordinacija) sa 15 Fejsbuk stranica, koje kumulativno broje preko 305.000 lajkova. Tokom posmatranog perioda, od 01. februara do 28. februara 2021. godine, te aktivnosti su imale za rezultat 1.060 objava. Mreža stranica koja je identifikovana često je dijelila sadržaj na koordinisan način sa određenih medija, stranica političkih partija i njima bliskih političkih aktivista. Najaktivnije stranice  bile su  Никшић Пoнoсни Српски град, Црна Гора и Република Српска, Црна Гора – Српска Спарта i Srpska CRNA GORA. Mediji sa kojih su te stranice u najvećoj mjeri preuzimale i sinhronizovano dijelile sadržaj su IN4S, Borba, Nacionalist i Srpske novine. Administratori posmatranih stranica dolaze iz Crne Gore, Srbije i Njemačke. Objavljeni sadržaj na analiziranim stranicama u potpunosti je favorizovao opozicione političke opcije u Nikšiću i pozivao na glasanje za iste. Na taj način se stvara iluzija veće podrške nego što je to u stvarnosti, dodatno utičući na odabire glasača.

Digitalni forenzički centar već duže pokušava da podigne svijest o savremenim fenomenima koji unižavaju demokratski kapacitet crnogorskog društva, ukazujući na sve izraženiji problem govora mržnje, upiranja prstom bez dokaza, širenja dezinformacija i ostalih negativnih implikacija modernog digitalnog doba.U ispunjavanju tog cilja nastao je i ovaj izvještaj sa sljedećim preporukama:

  • Pravovremeno i odlučno suprotstavljanje malignim stranim uticajima na izborne procese u Crnoj Gori;
  • Bolja koordinacija državnih organa u suzbijanju malignog stranog uticaja na izborne procese u Crnoj Gori;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva u borbi protiv dezinformacionih kampanja na internetu, pogotovo u susret važnim društveno-političkim događajima.
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva na kreiranju i sprovođenju kampanja o podizanju svijesti građana o zloupotrebama i koordinisanim aktivnostima na internetu i mrežama;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva u cilju organizovanja specijalizovanih radionice za novinare radi jačanja njihovih kapaciteta u borbi protiv negativnih digitalnih fenomena;
  • Bolja saradnja između civilnog sektora i državnih institucija koja bi dodatno obezbijedila regularnost izbornih procesa;
  • Povećana uloga civilnog sektora i državnih organa u razvoju demokratske i politčke kulture, sa ciljem smanjivanja društvenih i političkih netrpeljivosti koje mogu prouzrokovati incidente;
  • Odgovornost nosilaca najviših državnih funkcija s ciljem sprečavanja izborne korupcije;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva radi organizovanja radionica i pružanja obuka s ciljem podizanja svijesti i otpornosti na lažne vijesti i dezinformacije;
  • Transparentan rad državnih organa u regulisanju izbornih procesa;

Finalni izvještaj u PDF formatu možete preuzeti OVDJE.

Velika Britanija je prva zemlja u svijetu koja je 2. decembra 2020. odobrila vakcinu protiv korona virusa. Među kompanijama koje su radile više od pola godine na njenoj izradi, vakcina kompanija Fajzer i Biontek otvorila je put ka masovnijoj vakcinaciji.

Međutim, s obzirom na količinu dezinformacija i teorija zavjere plasiranih o korona virusu tokom 2020. godine, bilo je za očekivati da će prozvodnja vakcina i početak vakcinacije biti propraćeni obmanjivim sadržajima. Mada, generalno, kampanja protiv vakcinacije (prije svega djece) pojavila se unazad nekoliko godina i uporno opstaje kako u svijetu, tako i na prostoru Zapadnog Balkana.

BBC je nedavno pisao o teorijama zavjere i obmanjivim informacijama kojima je propraćeno prvo vakcinisanje protiv korona virusa. Društvenim mrežama su se dijeljeni snimci i objave u kojima se tvrdi da je proces vakcinacije insceniran, te da se koriste lažni špricevi sa iglom koja nestaje da bi se promovisala vakcina koja ne postoji. Međutim, prema pisanju BBC, nisu u pitanju lažni već sigurnosni špricevi koji štite medicinsko osoblje i pacijente od povrede ili infekcije prilikom davanja vakcine, a koji su u upotrebi više od deset godina.

U drugom video-snimku se tvrdi da australijska političarka pozira sa špricem koji ima zaštitni čep, što je trebalo da znači da je njeno vakcinisanje protiv COVID-19 lažno. Zapravo, riječ je o snimku sa premijerkom Kvinslenda Anastasijom Palaše nakon što je primila vakcinu protiv gripa u aprilu 2020. godine. U jednoj Fejsbuk objavi se pak navodi da je medicinska sestra u Alabami umrla nakom što je primila vakcinu protiv COVID-19. Vijest je demantovalo Ministarstvo javnog zdravlja te države, kontaktirajući sa službenim osobljem svih bolnica koje su dobile vakcinu protiv COVID-19.

Nakon što su prvi stanovnici Velike Britanije primili vakcinu, na internetu se pojavio polusatni snimak naslovljen Pitaj stručnjaka (Ask The Expert), koji je emitovan uživo. Video se, navodi BBC, sastoji od brojnih pogrešnih i neosnovanih tvrdnji o pandemiji koja je nazvana najvećom prevarom u istoriji. Jedna od tvrdnji jeste da je, usljed pandemije, farmaceutskim industrijama odobreno da preskoče testiranje na životinjama, kao i da će ljudi bili zamorčići. BBC u tekstu navodi da su vakcine kompanija Fajzer/Biontek, Moderna i Oksford/Astra Zeneka testirane na životinjama, kao i hiljadama ljudi prije nego što su odobrene.

I Zapadni Balkan plodno tlo za slične teorije

Region Zapadnog Balkana sa akcentom na Srbiju i Crnu Goru, gdje je Crna Gora nedavno ocijenjena kao najpodložnija uticaju teorija zavjere i obmanjivog sadržaja na internetu, je sa dobrodošlicom dočekao nove teorije o vakcini. Osim dijeljenja sadržaja o lažnom vakcinisanju premijerke Kvinslenda u Australiji Anastasijom Palaše ili video snimka Pitaj stručnjaka, teoretičari zavjera i antiavakseri su kreirali sadržaj sa istom porukom i za javne ličnosti iz regiona koje su primile vakcinu.

Video-snimak Pitaj stručnjaka (Ask The Expert) u kome se iznose pogrešnje tvrdnje o pandemiji korona virusa

Na Zapadnom Balkanu prvi su vakcinisani premijerka Srbije Ana Brnabić (ujedno prvi premijer u Evropi koja je primila vakcinu), ministarka za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja Darija Kisić-Tepavčević i član Kriznog štaba Srbije dr Predrag Kon. Istoga dana na Fejsbuk stranici IN studio pojavila su se dva video-snimka u kojima se tvrdi da su premijerka i ministarka lažno vakcinisane. Osim toga, tvrdili su da su obje, prije primanja vakcine, morale da potpišu ugovor da niko neće odgovarati za smrtni ishod ili neku nus pojavu od fajzerove vakcine. Video snimci su sakupili gotovo 2.000 interakcija i oko 2.500 dijeljenja.

Dva dana nakon te objave na Fejsbuk stranici LME 2.0 objavljen je video u kojem se tvrdi da je premijerka Brnabić lažno vakcinisana jer nema iglice, aludirajući time na teoriju o igli koja nestaje. Video je podijeljen 971 put, ima preko 580 interakcija, a stranica broji skoro 20.000 pratilaca. Objave o lažnom vakcinisanju se nisu zaustavile na društvenoj mreži Fejsbuk, već su se proširile i na Tviter. Neke od njih imaju i po nekoliko stotina lajkova i nekoliko desetina retvitova.

Izmjene DNK i tvrdnje o mikročipu

BBC na sprskom je početkom decembra prošle godine pisao na temu raznih teorija i tvrdnji koje su se pojavile na internetu o vakcini protiv COVID-19. U nekim objavama se ističe da tehnologija vakcine sa informacijskom RNK (mRNA) nikad prije nije bila testirana niti odobrena, te da će ona izmijeniti ljudski DNK. Profesor Džefri Alond sa Oksfordskog univerziteta, jedan od tri nezavisna naučnika sa kojima je BBC kontaktirao, rekao je da ubrizgavanje RNK u nekoga ne čini ništa DNK ljudske ćelije.

Bil Gejts i njegova Fodnacija su se tokom 2020. našli na udaru velikog broja teoretičara zavjere, dovodeći ga u vezu sa korona virusom i vakcinama. BBC u istom tekstu navodi da su se glasine pojavile u martu prošle godine kad je Gejts u jednom intervjuu izjavio da ćemo morati da imamo neku vrstu digitalnih sertifikata na osnovu kojih će se znati ko se oporavio, ko je testiran i ko je primio vakcinu. Iako nije pominjao mikročipove, teoretičari se pozivaju na studiju, koju finansira Fondacije Gejts, o tehnologiji koja može da pohrani podatke o nečijem vakcinisanju u specijalno mastilo ubrizgano istovremeno kada i injekcija. Ana Jaklenec, naučnica koje ja radila na toj studiji, kaže da ta tehnologija nije mikročip, već je više kao nekakva nevidljiva tetovaža. Ona još nije počela da se primenjuje, neće dozvoliti da ljudi budu praćeni i locirani, a lični podaci neće biti ubacivani u tu bazu podataka.

Još jedna teorija u nizu je da vakcina sadrži tkivo iz pluća fetusa. Iako je doktor Majkl Hed, sa Univerziteta u Sauthemptonu, pored ostalih, negirao tvrdnje da se ćelije fetusa koriste u prizvodnom procesu vakcina, to nije spriječilo teoretičare zavjere da nastave sa širenjem dezinformacije na društvenim mrežama.

Odgovor društvenih mreža

S obzirom da je vakcine protiv COVID-19 nedavno odobrena, iz Fejsbuka su 18. decembra 2020. saopštili da će dozvoliti reklame kojima se ističe efikasnost vakcine i promoviše bezbjedan pristup istoj. Kako su naveli, nastaviće sa uklanjanjem sadržaja kojim se pandemija pokušava iskoristiti u komercijalne svrhe. Takođe, zabraniće reklame ili organske objave kojima se promoviše prodaja vakcine.

S druge strane, iz Tvitera kažu da kompanija još uvek radi na svojoj politici i planovima uoči pojave medicinski odobrene vakcine. Kompanija od 2018. godine upozorava korisnike da se obrate zvaničnim institucijama.

Jutjub je u oktobru ažurirao svoju politiku uklanjanja snimaka koji sadrže dezinformacije o vakcinama protiv korone, uključujući sve tvrdnje koje se kose sa opštim konsenzusom zdravstvenih radnika ili Svetske zdravstvene organizacije. Iz TikToka, nove mreže veoma polularne među mlađom populacijom, saopštili su da uklanjaju dezinformacije vezano za koronu i vakcine, uključujući antivakserski sadržaj, i to preko korisnika koji im prijavljuju neprimeren sadržaj.

Prve vakcine u Crnoj Gori krajem januara

Prve vakcine u Crnoj Gori se očekuju krajem januara, izjavila je ministarka zdravlja Jelena Borovinić-Bojović na vanrednoj pres konferenciji 30. decembra 2020. Ona nije navela o kojoj vakcini i kojoj količini je riječ, ali je podsjetila da je Crna Gora ranije potpisala COVAX mehanizam za nabavku vakcina, koji je preporučen od Svjetske zdravstvene organizacije.

Ostaje nam da pratimo da li će medijski i internet prostor u Crnoj Gori biti aktivan u širenju obmanjujućeg sadržaja i dezinformacija uoči i tokom vakcinacije, te hoće li ovdašnji teoretičari zavjera kreirati nove sadržaje ili preuzimati postojeće i prilagođavati ih za domaće konzumente.

Studija Mapiranje lažnih vijesti i dezinformacija na Zapadnom Balkanu i identifikovanje načina za efikasnu borbu protiv njih, objavljena je 3. decembra na sajtu Evropskog parlamenta. Njeni autori bavili su se dešavanjima i dezinformacijama na prostoru Zapadnog Balkana u periodu 2018 – 2020. godine.

Nezavisni eksperti izradili su studiju za potrebe Spoljnopolitičkog odbora Evropskog parlamenta analizirajući informaciono okruženje u šest država Zapadnog Balkana: Albaniji, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Kosovu, Sjevernoj Makedoniji i Srbiji. Digitalni forenzički centar (DFC) bavio se iznesenim konstatacijama o Crnoj Gori. Uočeno je da studija obiluje šturim informacijama, jednostranim zaključcima i netačnim podacima u dijelu koji se tiče Crne Gore, a koji kao takvi mogu zamagliti sliku i razumijevanje informacionog okruženja u našoj zemlji.

Stoga se DFC obratio kancelariji delegacije Evropske unije u Crnoj Gori upitom za pojašnjenja o konkretnim djelovima navedenim u studiji. Dobili smo odgovor da oni nisu učestvovali u izradi studije, te da se obratimo Evropskom parlamentu. DFC je potom kontaktirao Evropski parlament koji nas je uputio na akademskog koordinatora studije. Njegov odgovor je da studija predstavlja akademski proizvod, te da ne oslikava zvaničan stav EU, što svakako ne umanjuje činjenicu da ista sadrži određene propuste.

S obzirom da su pojedini crnogorski mediji preuzeli izvorni Izvještaj sa sajta EP, zbog čega je stručnoj i laičkoj javnosti predstavljena neistinita slika o našoj zemlji, DFC je u cilju objektivnog informisanja uradio analizu spornih ključnih dijelova studije.

Sporne tačke u studiji

  • Informacije iz navedenih referenci izvučene iz konteksta
  • Informacije iznesene van okvira posmatranog perioda
  • Večernje Novosti i Kurir predstavljeni kao crnogorski mediji
  • Portal Danas predstavljen kao medij koji podržava koaliciju ZBCG
  • Fejsbuk nije značajno zastupljena mreža u Crnoj Gori
  • Vlada Crne Gore objavila imena prvih slučajeva korona virusa u Crnoj Gori
  • Većina dezinformacija u Crnoj Gori dolazi iznutra
  • U jeku predizborne kampanje, najveći broj dezinformacija se odnosio na druga pitanja, najviše na COVID-19

Netačni podaci o medijima i popularnosti Fejsbuka

U sklopu potpoglavlja Mapiranje dezinformacija na Zapadnom Balkanu, u dijelu koji se odnosi na Crnu Goru, navodi se da su Večernje Novosti i Kurir crnogorski mediji, što je netačno, jer je riječ o portalima i redakcijama sa sjedištem u Beogradu.

Navedeno je i da portal Danas, takođe iz Srbije, podržava koaliciju Za budućnost Crne Gore (ZBCG). Na osnovu analiza i monitoringa DFC-a, portal Danas je prepoznat kao nezavisan medij koji svojim izvještavanjem uoči i tokom posljednjih izbora u Crnoj Gori nije zagovarao ni jednu političku opciju. Dodatno je DFC kontaktirao redakciju Danasa, odakle nam je saopšteno da su informacije navedene u studiji netačne.   

S druge strane, interesantno je da se u analizi o dezinformacijama u Crnoj Gori ne pominju ni Borba ni IN4S, prosrpski mediji u Crnoj Gori, prepoznati po širenju obmanjujućeg sadržaja.

Jedan od zaključaka studije je i da mediji iz Srbije generalno podržavaju koaliciju ZBCG. Budući da tačan period analiziranja nije precizno naveden, a da je studija kompletirana 19. novembra 2020. ta tvrdnja je samo djelimično istinita. Tačno je da su mediji iz Srbije u predizbornom periodu u Crnoj Gori promovisali koaliciju ZBCG, ali je narativ promijenjen ubrzo nakon izbornog ishoda. Iako vodeće političke figure te koalicije, Milan Knežević i Andrija Mandić, i dalje imaju podršku medija iz Srbije, lider koalicije Zdravko Krivokapić je redovno na meti tamošnjih portala i tabloida, o čemu je DFC već pisao.

U studiji se takođe ističe da Fejsbuk nije naročito popularna društvena mreža u Crnoj Gori. Međutim, podaci DFC-a govore suprotno. Broj ljudi do kojih se može doći putem oglasa na Fejsbuku iznosi 400.000 za decembar ove godine. S obzirom da Crna Gora ima oko 630.000 stanovnika, taj podatak svjedoči o značajnoj aktivnosti na Fejsbuku.

Akteri bivše vlasti stavljeni u pogrešan kontekst

U studiji je navedeno da je predsjednik Crne Gore Milo Đukanović širio dezinformacije o aferi državni udar 2016. godine i time doprinio da se Milan Knežević i Andrija Mandić, bez konkretnih dokaza, nađu na listi osuđenika (proces još nije završen, čeka se odluka Apelacionog suda, op.a.). Kao referenca za tu konstataciju navedena je analiza pod nazivom Visiti o koncu: ruska strategija za destabilizaciju Crne Gore,koju je objavio Institut za istraživanje spoljnih politika. Međutim, uvidom u navedenu analizu ustanovljeno je da nigdje nije bilo riječi o tome da je predsjednik Đukanović širio dezinformacije oko državnog udara 2016. godine, niti se ta analiza bavi njegovom povezanošću sa optužbama Kneževića i Mandića.

U studiji je navedeno i da su iz Vlade Crne Gore procurile informacije o identitetu prvih slučajeva oboljelih od korona virusa u državi u martu 2020. godine. U članku sa portala Balkan Insight, koji je naveden kao referenca, istaknuto je da su identitet oboljelih osoba objelodanili korisnici društvenih mreža, a ne Vlada Crne Gore.

Iako su autori studije naveli da je Crna Gora predmet značajne spoljne dezinformacione aktivnosti (pokušaj državnog udara 2016, pristupanje NATO 2017 i u manjoj mjeri izbori 2020), ostaju pri stavu da dezinformacije u najvećoj mjeri dolaze iznutra i da predstavljaju značajnu alatku za unutrašnje političko nadmetanje. Ipak, budući da je poznato kolika je popularnost i čitanost medija iz Srbije u Crnoj Gori, a koji su prepoznati po plasiranju tendencioznih objava i dezinformacija, evidentno je da nam veliki broj takvih sadržaja dolazi spolja. 

Površno o izborima 2020.

Studija se bavila i avgustovskim parlamentarnim izborima u Crnoj Gori, ali nedostatak informisanosti o tom periodu je takođe vidljiv. Nedovoljno podataka u slučaju Crne Gore, kako su naveli, ih je spriječilo da pruže detaljnu analizu izbora, iako je DFC sproveo veliki broj analiza i istraživanja na tu temu.

Nelogično je i da su autori studije naveli da nisu mogli da iskoriste navedene alatke otvorenih izvora u slučaju Crne Gore, jer je upravo njih DFC, pored ostalih, iskoristio da bi pratili izbore i analizirali društvenu mrežu Fejsbuk i medijsku scenu. Time je mjeren porast aktivnosti stranica i grupa političkih partija koje su učestvovale na parlamentarnim izborima, kao i novac utrošen na reklame.

U studiji je obrađena i dezinformacija o piši-briši olovkama (u kontekstu izbora) kojom se bavio portal Raskrinkavanje.me, a koja je istrgnuta iz konteksta. Poruka koja je kružila društvenom mrežom Fejsbuk nije se odnosila na pokušaj zastrašivanja birača da ne izađu na birališta, kako je navedeno u studiji. Porukom su upozoravani građani o samom postojanju takvih olovki i mogućnosti da njihov glas bude obrisan i prepravljen, uz savjet da nose vlastite, kako do prepravljanja ne bi moglo doći. Činjenica je da su i mediji i političari i aktivisti podsticali građane da izađu na ovogodišnje izbore, čak i više nego tokom prethodnih izbornih ciklusa, sa jednim od osnovnih narativa da su ovogodišnji izbori borba za opstanak države.

Netačan je i zaključak autora da je najveći broj dezinformacija tokom avgustovskih izbora bio usmjeren pogotovo na korona virus. DFC je od sredine avgusta vodio blog posvećen izborima, odakle je vidljivo da dezinformacije oko korona virusa nisu bile prisutne u značajnoj mjeri. Dodatno, analize objava medija iz Srbije i Crne Gore tokom avgusta 2020, koje je sproveo DFC, ukazuju da su glavne teme tekstova bile: izbori, kriminal i korupcija, odbrana svetinja i turizam.

Dodatno, autori studije navode da je jako teško precizno utvrditi dezinformacije u Crnoj Gori, posebno zato što ne postoji obimna literatura. Međutim, Digitalni forenzički centar, čije su analize navedene u referencama studije, ali površno predstavljene, raspolaže zavidnim obimom analiza, tekstova i infografika koji predstavljaju kvalitetnu literaturu za istraživanje informacionog i dezinformacionog okruženja u Crnoj Gori.

Rezime Digitalnog forenzičkog centra je da se usljed nedorađenih informacija u studiji Mapiranje lažnih vijesti i dezinformacija na Zapadnom Balkanu i identifikovanje načina za efikasnu borbu protiv njih kreira pogrešna slika o informacionom i dezinformacionom okruženju u Crnoj Gori. Nedovoljno obrađena politička i društvena situacija u Crnoj Gori navodi na sveopšti utisak da autori nisu upoznati sa prilikama u našoj zemlji.