Nedugo nakon pojave sajtova za “popularnost”, o kojima je bilo riječi u prvom tekstu, marketing kompanije i stručnjaci, kako bi spriječili da budu prevareni i plate za marketing usluge lažne influensere, razvili su svoje alate za provjeru “kvaliteta” i vjerodostojnosti pratioca i lajkova. Za skroman novčan iznos, danas preko sajtova tipa fakelikes.info možete provjeriti “kvalitet” Instagram ili Facebook influensera, tj. broj realnih i aktivnih profila koji ga prate i lajkuju, u ondosu na broj profila koji su vještački kreirani i kupljeni preko raznih onlajn prodavnica.

Za nas je trenutno možda i najzanimljiviji slučaj biznismena Duška Kneževića, i to iz dva razloga,  koji se odlučio upravo za Instagram kao kanal za svoju političku komunikaciju prema javnosti, i to iz dva razloga.

Prvi razlog je anomalija koju smo uočili u decembru 2018. kada je Duško Knežević na fotografiji postavljenoj 14. decembra sakupio 156 lajkova, dok je na fotografiji postavljenoj samo dan kasnije, odnosno 15. decembra sakupio 2.130 lajkova. Za nas koji se bavimo društvenim mrežama jasno je da do ovakvih skokova u broju lajkova, ne dolazi u 24 časa, i to je bio “alarm” za detaljniju pretragu.

Drugi razlog bio je klasičan primjer zloupotrebe bot profila kako bi se napravila lažna predstava o podršci i popularnosti, a ustvari posredi je obična trgovina bot profila i novinarska neodgovornost, da se prenose neprovjereni podaci, kako je bio slučaj sa portalima slobodacg.me i in4s.net.

Stoga smo zbog same tematike ovog izdanja Magazina uradili i analizu kvaliteta Instagram profila @dkatlas.

Počnimo od „stope aktivnosti“ (engagement rate – ER), koja predstavlja ukupan broj ljudi koji komentarišu, odnosno lajkuju post u odnosu na ukupan broj pratilaca. U slučaju ovog profila, riječ je o 4,97%. Kada se uklone bot nalozi koji komentarišu i lajkuju sadržaj, ostaje tzv. „prava stopa aktivnosti“ (real engagement rate – real ER), koja iznosi svega 0,5% i predstavlja komentare i lajkove pravih naloga, odnosno ljudi.

Kada je riječ o pratiocima, u trenutku analize bilo ih je 60.772; međutim negdje između 5.100 i 11.300 su zapravo aktivni nalozi.

Takođe, od prosječno 2.960 lajkova po postu na posljednjih 12 postova, 2.667 (90%) su lajkovi sa bot profila, odnosno lažni lajkovi.

U poređenju sa nalozima sličnog broja pratilaca, nalog @dkatlas ima 4,9 puta manju „stopu aktivnosti“. Kako kažu sa sajta fakelikes.info, ukoliko nalog ima barem 2 puta manju stopu aktivnosti nego nalozi sa sličnim brojem pratilaca, onda se najvjerovatnije radi o lažnim nalozima i pratiocima.

Na postu od 24. maja – „DK AT THE BRITISH PARLIAMENT at the panel on Western Balkans“  dominiraju lažni komentari, čak 93,1%, što se može i vidjeti pukim pregledom sekcije „komentari“ ispod fotografije.

Gotovo je identična situacija sa svim ostalim postovima na analiziranom profilu, bilo da se radi o lajkovima ili komentarima.

Analizirani profil Duška Kneževića je samo jedan od primjera mogućnosti kupovine pratilaca, broja lajkova, broja pregleda video sadržaja. Sve je ovo otvorilo dodatni prostor za zloupotrebe na društvenim mrežama.

Lažni pratioci i lajkovi oduvijek su bili izričito protiv odredbi i uslova korišćenja Instagrama.  Ova platforma je odavno krenula u rat sa lažnom aktivnošću, uz pomoć alata koji automatski identifikuju naloge koji koriste sajtove za kupovinu popularnosti, uklanjajući na taj način zarađene komentare i lajkove.

Problem trolinga (trolovanja) i botova na internetu prisutan je od kada na njemu postoje javne platforme za komunikaciju, od čatovanja pa do društvenih mreža. Problem je što se ovi pojmovi jako slabo razumiju i često pogrešno koriste u svakodnevnoj, ali i profesionalnoj komunikaciji.

Krenimo od trolinga (trolovanja), koji je dobio ime po trolu, zlokobnom biću iz nordijske mitologije, demonu koji ljude tjera na destruktivno ponašanje. Slično je sa vilama u slovenskoj mitologiji.

Trolovima na internetu često su nazivani korisnici koji na javnim internet platformama svojim komentarima i porukama izazivaju emocionalnu reakciju kod ljudi, često pokrećući dugotrajne rasprave i talase reakcija. Motivacija za ovakvo ponašanje na društvenim mrežama može biti zabavljanje, ali često se dešava da iza njega postoji agenda, nerijetko sa političkom pozadinom.

U Crnoj Gori najpoznatija trol stranica je Stari Liberal sa preko 17 hiljada pratilaca, ali i brojne druge. Stari Liberal ima  skrivenu političku agendu i svojim objavama provocira reakcije određenih etničkih i religijskih manjina. Njegov aktivizam značajno utiče na kreiranje javnog mnjenja u jednom dijelu opozicione javnosti.

Internet bot, poznat i kao web robot, WWW robot ili jednostavno bot, softverska je aplikacija koja pokreće automatizovane zadatke (skripte) putem Interneta i može koristiti za dobre svrhe, poput SIRI-ja na iOS platformi ili brojnih drugih virtuelnih asistenata na Android operativnom sistemu. Najčešće, botovi izvode zadatke koji su jednostavni i strukturno repetitivni, na mnogo višoj stopi nego što bi to bilo moguće samo za čovjeka. Ipak, nama je za ovaj tekst interesantna upotreba botova u političke svrhe.

Kod nas se često botovima pogrešno nazivaju partijski aktivisti koji u kancelarijama organizovano komentarišu na društvenim mrežama ili portalima. Nekad to čine anonimno, a ponekad i sa svojih realnih profila. U ovom smislu ovdje se više radi o trolovima, a ne o botovima koji predstavljaju vještačku inteligenciju, dok su pomenuti aktivisti realne ličnosti bilo da stoje iza realnih ili lažnih profila na društvenim mrežama.

Jedan od primjera pogrešne upotrebe, ali u isto vrijeme i  nerazlikovanja terminologije, dogodio se u decembru 2018. godine kada su se u javnosti pojavile vijesti sa sjednice Izvršnog odbora Srpske napredne stranke na kojoj je resorni stranački funkcioner zadužen za internet tim, objavio godišnji izveštaj u kome se navodi da SNS ima 3.456 osoba koje su za godinu dana napisale oko 10 miliona komentara na preko 200.000 objavljenih vijesti. Naime, portali kao što je Al Jazeera Balkans i Danas, izvijestili su o ovome koristeći termin „partijski bot“ u kontekstu partijskog vojnika zaduženog za ostavljanje komentara na portalima i društvenim mrežama. Kao što je već navedeno, ovdje se više radi o trolovima, nego o botovima (softveru).

Botovi su zadnjih godina postali neizbježan dio online života. Smatra se da preko 50% internet saobraćaja čine upravo ovi automatizovani programi zaduženi za automatizovane zadatke. Samo prošle godine istraživači su procjenili da je samo Tviter bio dom za oko 30 miliona njih, međutim postoje i na drugim platformama, kao što su Fejsbuk i Instagram. Neki se pojavljuju dizajnirani tako da namjerno podstaknu ili da podrže određene političke kandidate i ideje, dok drugi imaju komercijalne svrhe.

Iako postoje mnoge vrste botova, “aktivnost nalik botu” je obično zastupljena samo na Tviteru. Ritvitovanje postova po stotinu puta na dan, konstantno spamovanje linkova i korišćenje više naloga kako bi se promovisala jedna ista poruka su sve dobri pokazatelji aktivnosti sličnih aktivnostima botova, ali ne mora nužno da znači da je taj nalog bot.

Zloupotreba društvenih mreža

Svjedoci smo raznih modela zloupotreba društvenih mreža, portala, modernih vidova komunikacija (Vajber, Vocap)  u razne svrhe, od političkih do ekonomsko-finansijskih, u smislu narušavanja reputacija poslovne konkurencije putem širenja dezinformacija.

Mogućnost kupovine pratilaca, broja lajkova, broja pregleda video sadržaja otvorila je dodatni prostor za zloupotrebe na društvenim mrežama. Velike kompanije i marketinške agencije sve češće  se okreću takozvanim “influenserima” kao vidu kanala za plasiranje reklame ili poruke. To je otvorilo čitavo tržiste u inače kreativnom IT sektoru, koji je u kratkom roku našao programska rešenja tako da bilo ko, uz malo keša, može da postane “influenser”. Sajtovi tipa Buzzoid nude usluge onlajn kupovine lajkova, pratilaca, ili se može kupiti čak i broj pregleda video sadržaja na Instagramu. Ovakvi ili slični sajtovi za kupovinu onlajn “popularnosti” postoje skoro za sve društvene mreže, ali najčešce do ovih zloupotreba dolazi na Instagramu, Fejsbuku i Tviteru. I u ovom biznisu, kao i mnogim drugim, važi pravilo „koliko para toliko i muzike“, jer od količine novca koji ste spremni da izdvojite zavisi ne samo broj vaših pratilaca i lajkova, nego i kvalitet “bot” profila koji vas prate. Ukoliko ste spremni da platite veće količine novca, internet portali će vam omogućiti pratioce sa realnim imenima i geografskim porijeklom sličnim vama, dok za manje novca, uglavnom dobijate pratioce iz Indije i Kine, koji su slabijeg kvalitete, tako da čak i laičkoj javnosti može biti jasno da se radi o bot profilima.

Izvor: Buzzoid.com

Nedugo nakon pojave ovih sajova za “popularnost”, marketing kompanije i stručnjaci, kako bi spriječili da budu prevareni i plate za marketing usluge lažne influensere, razvili su svoje alate za provjeru “kvaliteta” i „vjerodostojnosti“ pratilaca i lajkova. Tako da za skroman novčani iznos danas preko sajtova tipa fakelikes.info možete provjeriti “kvalitet” Instagram ili Fejsbuk influensera, tj. broj realnih i aktivnih profila koji ga prate i lajkuju, u odnosu na broj profila koji su vještački kreirani i kupljeni preko raznih online prodavnica.

Za nas je trenutno možda i najzanimljiviji slučaj Duška Kneževića, koji se odlučio upravo za Instagram kao kanal za svoju političku komunikaciju sa javnošću. Za potrebe našeg Magazina, a kao reakciju na pisanja portala in4s.net i slobodacg.me, uradili smo detaljnu analizu njegovog Instagram profila.

Za nas koji se bavimo društvenim mrežama jasno je da do ovakvih skokova u broju lajkova ne dolazi u 24 časa, i to je bio “alarm” za detaljniju pretragu.

Na slikama ispod  možete da vidite klasičan primjer zloupotrebe bot profila kako bi se napravila lažna predstava o podršći i popularnosti, a ustvari posredi je obična trgovina bot profila i novinarska neodgovornost da prenose neprovjerene ili fabrikovane podatke.

Uvezivanje društvenih mreža sa portalima se pokazalo kao moćno oružje u širenju propagande. Postavljanje materijala na društvenim mrežama je i dalje poprilično anonimno ili je izuzetno teško ući u trag onih koji postavljaju sadržaje na društvene mreže a portali koji žele da šire određenu vrstu propagande ograđuju sebe od odgovornosti sa “preuzimanjem” sa društvenih mreža kao relevantnog izvora informisanja. Takođe, nije jasno pravno definisana odgvornost za iznošenje materijala na društevnim mrežama, posebno u političke svrhe. Izborna ćutnja koja je propisana zakonima Crne Gore na internetu ne važi i svedoci smo toga u svim prethodnim izbornim ciklusima.

Primjeri zloupotrebe

Brojni su primjeri zloupotreba i plasiranja neprovjerenih informacija u mejnstrim medijima, a da mejnstrim mediji ili ne provjere dodatno sadržaj ili ga zlonamjerno plasiraju iako su svjesni da se potencijalno radi o dezinformaciji. Jedan od takvih primjera se desio u toku demonstracija opozicije u Crnoj Gori 2015. godine, kada su na opozicionoj FB stranici “Sloboda traži ljude” nakon razbijanja demonstracija od strane policije plasirali sliku o navodnim povredama nanesenim demonstrantima gumenim mecima od strane policije. Ta vijest je u roku od nekoliko minuta preplavila medije iako se običnom pretragom na Guglu moglo doći da pravog izvora te fotografije. Ovaj put fotografija je “posuđena” sa Kosova, iz nemira koji su se tamo dešavali, a koja je uz pomoć Fejsbuka i medija u roku od nekoliko minuta plasirana kao događaj sa razbijanja demonstracija iz 2015.

Zapažena aktivnost čuvene Putinove fabrike botova i trolova iz Sankt Peterburga primjećena je više puta i na medijskom i na internet prostoru Srbije. Srbija je odavano u „Ruskom fokusu“ kao najvažnija zemlje za ostvarivanje ruskog uticaja na Balkanu, pa shodno tome ruska medijska i internet “mašinerija” posebnu pažnju poklanja toj zemlji.   Fabrika iz Sankt Peterburga u kojoj na stotine ljudi u dvije smjene od po 12 sati piše na hiljade političkih komentara, dospjela  je na naslovne strane svih svjetskih medija nakon svjedočenja Ljudmile Savčuk, internet aktivistkinje, koja je dva mjeseca radila na tajnom zadatku u gorepomenutoj „fabrici“ i pisala blogove s ciljem okretanja Rusa protiv Zapada. Ta fabrika je kasnijim istrgama dovođena u direktnu vezu sa ruskim “specijalnim medijskim ratovima” koji su vođeni u Ukrajini, Siriji, na Krimu i tako dalje, sa posebnim osvrtom na miješanje u američke izbore i izbore više evropskih država. Aktivnosti te fabrike uočene su mnogo puta i  na srpskom internet prostoru, ali jednu bi izdvojili kao klasičan primjer zloupotreba emocija u političke svrhe.

Naime, krajem decembra 2016. godine došlo je do užasne avionske nesreće u Rusiji u kojoj je stradao sastav čuvenog vojnog hora „Aleksandrov“, na koji je Rusija sa razlogom bila ponosna i isticala ga kao jedan od nacionalnih simbola i “amabasadora” ruske kulture. Dana 30. decembra te 2016. godine, košarkaški klub Crvena Zvezda iz Beograda je imala utakmicu u kojoj su navijači odali počast nastradalima u toj avionskoj nesreći tako što su otpjevali jednu od numera hora. Taj dirljiv gest Delija našao se u roku od nekoliko minuta na skoro svim ruskim portalima od RT na dalje. Pored ruskih, svi srpski portali su preuzeli ovu dirljivu vijest, odajući počasti jednom od nacionalnih simbola Rusije.

Međutim, upravo se u ovakvim situacijama stvara idealan prostor za slanje političkih poruka bratstva i jedinstva dva naroda.

Tog dana je na internetu moglo da se pronađe na hiljade poruka, jako pametno kreiranih i osmišljenih za dobijanje naklonosti srpskog naroda. Takođe, veliki broj Rusa je iznenada počeo da piše kao da su iz Srbije, a sve u trenutku visoko izraženih emocija zbog užasnog, nesrećnog slučaja.

Koje poruke Rusija šalje?

1. Rusija je jaka! Nije vise 1999. godina. Nema više slabog i Zapadu naklonjenog Jeljcina. Sad je tu Putin, a on je jak i Rusija je jaka.

2. NATO je zlačinačko udruženje. NATO je kriv za sve (ne idite u NATO).

3. Kosovo će opet da bude srpsko kao što je Krim ruski, samo budite uz nas, jer mi smo sada jaki.

Ako se malo detaljnije sagledaju ove poruke, one upravo označavaju i zvaničnu politiku Kremlja prema Srbiji. Njima odgovara zamrznuti sukob na Kosovu, kako bi preko veta u Savjetu bezbjednosti kontrolisali Srbiju. Plan za Srbiju je da se kloni NATO pakta, zato je važno napominjati, i u ovom teškom i bolnom događaju oko hora Aleksandrov, ko je kriv za 1999. godinu.

Rusi ne samo da su direktni akteri u dešavanjima na Balkanu, oni su često i pružaoci raznoraznih usluga iz IT sektora. Kroz aktuelna dešavanje u vezi „afere Atlas” jasno je da su ruski IT stručnjaci umješani u ova dešavanja. Grupacija  koja stoji iza udruženja “Gotov je”, a to su predstavnici Demosa, Crnogorske i Demokrata, odlučila se za Viber kampanju – kompaniju koja je izuzetno popularna u Crnoj Gori – kako bi prikupila na svojim protestima što više nezadovoljnih građana. Međutim, ono što su mnogi korisnici aplikacije uočili i što je izazvalo čuđenje javnosti jeste pitanje zbog čega su te poruke o skupovima opozicije pod nazivom “Gotov je” stizale sa brojeva iz inostranstva, pretežno iz Rusije i Bjelorusije. Veći dio poruka koje su primali crnogorski građani je stizao sa Viber profila koji su već imali unešena imena, a koja navode na rusko porijeklo: Anna Britkova, Dimitrij Maloletkov, Aleksandar Aleksandrov; međutim bilo je i onih koje su stizale bez imena sa brojeva koji su počinjali sa +7.

Moć botova i trolova leži u njihovoj sposobnosti da obmanu ljudska bića. Izvještaj koji je je napravila korporacija RAND, američki neprofitni think tank, navodi brojne preporuke kako da se odbrane demokratije od nadolazećih zlonamjernih botova i trolova na društvenim mrežama. Preporuke grupe uključuju tehničke pristupe kao što su razvoj i primjena učinkovitijih metoda identifikacije i označavanja botova i trolova, kao i “oflajn” rješenja, kao što je edukovanje javnosti da bude opreznija kad su u pitanju lažne vijesti i glasine.

Umjesto da se u borbi protiv ovog fenomena isključivo oslanjaju na kompanije društvenih mreža, izvještaj preporučuje da zemlje edukuju svoje građane o medijskoj pismenosti, prošire i poboljšaju sadržaj koji plasiraju lokalni kredibilni mediji, dajući im na taj način veću prednost u odnosu na  propagandu koju finansira strana država, kao i veći uticaj na društvenim mrežama.

Tema NATO na teritoriji Crne Gore i Srbije predstavlja nepresušan izvor za razne teorije zavjere, plasiranje neprovjerenih informacija, ali i dezinformacija.

Jedna od takvih, koja se sada, ali i godinama unazad provlači ne samo medijskim prostorom, već i u javnosti jeste da Crna Gora nema i neće imati ekonomske benefite u vidu porasta stranih direktrnih investicija od pridruživanja Sjevernoatlatnskom savezu. Vođeni ovim, ali i nedavnim pisanjem portala IN4S, u kojem se navodi da je poltronstvo Crne Gore prema NATO bez ikakve koristi, da nema porasta ulaganja članica Alijanse u period od ulaska, kao i da je Rusija najveći investitor uz Azerbejdžan, odlučili smo se na analizu ove teme, kroz hronološko poređenje investicija NATO članica sa jedne i Ruske Federacije sa druge strane.

Podaci dostupni i preuzeti sa Centralne banke Crne Gore su veoma jasni i potvrđuju da se radi o znatno većem stranom ulaganju u Crnu Goru u 2018. godini u poređenju sa 2017, ali i sa godinama koje su prethodile. Pojedinačno, među zemljama – članicama NATO saveza, tokom prethodne godine najviše su investirale: Italija – 116 miliona EUR, zatim Mađarska – 59 miliona EUR, Turska – 53 miliona EUR i Velika Britanija – 48 miliona EUR.

Od februara se u Crnoj Gori organizuju mirni građanski protesti organizovani prvenstveno kao reakcija na skandal koji su prouzrokovale aktivnosti biznismena Duška Kneževića, kojega crnogorske vlasti potražuju zbog utaje poreza i pranja novca. Knežević je u seriji objava na društvenim mrežama i gostovanjima u medijima za saučesništvo optužio najviše crnogorske zvaničnike.

Spontana akcija građana dijelom je bila i uzrokovana neaktivnošću opozicije. Sve opozicione partije su u načelu podržale proteste, iako su od početka pokušavale da kontrolišu tok cijelog postupka. Kada su uvidjeli da je organizacioni odbor protesta od sada već 26 ljudi imun na njihovo prisvajanje protesta, krenuli su u prikrivenu ali i otvorenu opstrukciju.

Demokrate su napravile svoju verziju protesta okupljajući se u crnogorskim gradovima prije početka protesta, a URA uz koreografiju i ulazak na proteste sa upaljenim bakljama želi da profitira.

Ipak, protesti prolaze mirno i bez incidenata, zahtjevi demonstranata su smjena vlasti, pošteni izbori i odlučnija borba protiv korupcije, sa naglaskom da se spoljnopolitički prioriteti Crne Gore ne smiju dovesti u pitanje. Ovo posljednje je bilo dovoljno da se kod nekih od opozicionara, a posebno onih koji su jako vezani za Rusiju i rusku poltiiku, upali crvena lampica.

Iako Stari Liberal, ultra-desničarska Fejsbuk stranica koju po mnogim izvorima vodi Roberto Golovic, bivši poručnik crnogorske vojske i pitomac mornaričke akademije u Anapolisu, od početka izvrgava ruglu miran karakter protesta i ukazuje na primjere nasilja iz susjedne Albanije i pokret žutih prsluka u Parizu.

U isto vrijeme Marko Milačić, lider proruske Prave Crne Gore, na čijem Fejsbuk profilu kao highlight stoji selfi sa Putinom, odlazi u Pariz i sa ulica Pariza objavljuje snimak polomljenih izloga i naglašava da je to primjer kojim treba da se povedu i ljudi u Crnoj Gori.

Igor Damjanović, saradnik ruskog portala Ruska Riječ, prednjači u svojim Fejsbuk objavama u vezi protesta, a od nedavno su mu se pridružili poslanik Nebojša Medojević i Slaven Radunović kao i veliki broj aktivista Demokratskog Fronta koji već otvoreno prave pritisak, vrijeđajući i napadajući organizatore protesta na društvenim mrežama.

Damjanović je poznat kao podržavalac režima u Venecueli, libanskog Hezbolaha, bivšeg jugoslovenskog predsjednika Slobodana Miloševića. Ono što je najčudnije je da je i kao takav, od strane aktivista umjerene URA prihvaćen kao neko ko ima malo konzervativnije stavove ali je važno da je protiv DPS.

Budimir Minić, advokat i jedan od organizatora protesta, nedavno je na najbrutalniji način izvrijeđan na svom profilu od strane aktiviste DF i anti-NATO pokreta, Bojana Bulatovića, Sloboda Narodu zbog svojih stavova o nenasilnim protestima.

Ono što se, nažalost, dešava je da se broj na protestima prisutnih aktivista Demokratskog Fronta povećava i da utiče na promjene u stavovima umjerenijih opozicionara iz pokreta URA, Demokrata i SDP. Iako vjerovatno postoji iskrena namjera većeg dijela demonstranata da se Crna Gora promijeni na bolje, manji dio demonstranata ima daleko ekstremnije i radikalnije stavove. I problem je što su oni bučniji i agresivniji i pritiscima mogu da izazovu nerede i nemire koji će, prije svega, škoditi ciljevima protesta.

Nedavno se nakon kritike prema DF zbog poziva na nasilje, našao aktivista Petar Glendža, profesor istorije sa Cetinja. Odmah je krenula sinhronizovana kampanja portala Borba bliskog DF, stranice Stari Liberal kao i aktivista Fronta poput Spasoja Tomića, koji su Petra nazvali pogrdnim imenima.

Jedan od narativa aktivista i podržavalaca Fronta širi etničku i religijsku mržnju. Tako se organizatori protesta koji nisu pravoslavni hrišćani ismijavaju zbog njihovih albanskih I bosanskih imena, i nazivaju se pogrdnim imenima.

Strado Turović, aktivista Medojevićevog PZP, Spasoje Tomić aktivista Fronta i Nove Srpske Demokratije kao i poručnik Roberto Golović, koji navodno stoji iza Starog Liberala prednjače u napadima ovog tipa.

Većina pomenutih aktivista redovno komunicira sa internet ratnicima iz Srbije poput optuženog Nemanje Ristića, ultra desničarskog pokreta Zavetnici posjećuje seminare i aktivnosti organizovane od strane desničarskih pokreta u Evropi, ali i organizovanih od strane Vlade Ruske Federacije.

I. Damjanović (drugi s lijeva) sa Milicom Đurđević, liderkom pokreta Zavetnici, tokom posjete Ruskom Savjetu Federacije

Ostaje da se vidi da li će organizatori protesta ostati dosljedni sebi i svojim ciljevima, ili će popustiti pred jakim pritiskom onih koji alternativu crnogorskom društvu vide u društvima u kojima bi za svoje protestne aktivnosti davno bili zatvoreni u nekim od kaznenih kolonija u Sibiru.

Dezinformisanje je danas nesumnjivo sastavni dio ruske spoljne politike, i iako se čini da je sasvim nov fenomen, datira godinama unazad. Ima dugu istoriju i usko je povezan sa stvaranjem KGB u 1950-im i doktrinom aktivnih mjera. Ove aktivne mjere (rus. активные мероприятия) podrazumijevaju manipulaciju i kontrolu medija, pismeno i verbalno dezinformisanje, korišćenje inostranih komunističkih partija i paravojnih organizacija, tajno radio-emitovanje, manipulisanje ekonomijom, kidnapovanja, paravojne operacije i podržavanje gerilskih grupacija i terorističkih organizacija.

Ovi pokušaji bili su nejasni i prolongirani, a obuhvatali su operacije kao što su Operacija Neptun – pokušaj iz 1964. godine da se iskoriste falsifikovani dokumenti sa namjerom da ukažu na to da su zapadni političari podržavali naciste, kao i  najpoznatija Operacija Infektion – kampanja dezinformisanja koju je vodio KGB osamdesetih godina kako bi širio informacije da su SAD izumile HIV/AIDS kao dio istraživačkog projekta o biološkom oružju u Fort Detriku, u Merilendu. Kada se pojavio AIDS u ranim 1980-im sovjetski specijalisti za dezinformisanje ubrzo su prepoznali priliku koju je ova misteriozna epidemija nudila i plasirali dezinformacije samo nekoliko mjeseci nakon što je naučna zajednica skovala termin AIDS i utvrdila postojanje uzročnog virusa. Sovjetski Savez iskoristio je to sa ciljem da umanji kredibilitet SAD, održi antiamerički sentiment, izoluje Ameriku van njenih granica i stvori tenzije između zemalja domaćina i SAD u pogledu prisustva američkih vojnih baza (koje su često prikazivane kao uzrok pojave AIDS kod lokalnog stanovništva).

Temelj za kampanju usmjerenu protiv SAD pojavio se u prosovjetskim indijskim novinama Patriot. Urednik je dobio anonimno pismo u julu 1983. godine od poznatog američkog naučnika i antropologa koji je tvrdio da su AIDS stvorili genetički inženjeri na Fort Detriku. Taj naučnik tvrdio je da je to smrtonosna misteriozna bolest za koju se vjeruje da je rezultat eksperimentisanja Pentagona u pokušaju da se napravi novo i opasno biološko oružje, i nagovijestio da su naučnici iz Centra za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) poslati u Afriku i Latinsku Ameriku da pronađu opasne viruse koji su bili nepoznati u Aziji i Evropi. Članak u Patrioutu pojavio se upravo onda kad je AIDS počeo da privlači pažnju međunarodnih naučnih i zdravstvenih zajednica povezujući SAD sa onim što je tada predstavljalo neistraženi problem javnog zdravlja.

Priča oko AIDS izazvala je bum širom svijeta, a ponavljale su je sovjetske novine, časopisi, prenosili su je u radio i TV emisijama.

Kampanja je počela u oktobru 1985, priča o AIDS ignorisana je dvije godine, nakon što su sovjetske novine Literaturnaya Gazeta ponovo objavile originalni članak. Kako bi pružili naučne temelje za njihove optužbe da je AIDS stvorio čovjek, Sovjetski Savez iskoristio je pseudo-naučni rad koji je 1986. godine napisao penzionisani biofizičar dr Jakob Segal, rođeni Rus koji je živio u Istočnoj Njemačkoj, a koautori rada bili su njegova žena, dr Lili Segal i dr Ronald Demlou sa Humboldt Univerziteta Istočnog Berlina. Izvještaj su neumorno citirali sovjetski propagandisti, a za Segalove (koji su obrazovanje stekli u Francuskoj) govorili su da su francuski istraživači kako bi sakrili njihove veze sa komunizmom. Dr Segal postavio je tezu da je AIDS rezultat sinteze dva povezana virusa: VISNA i HTLV-1.

U izvještaju Segal kaže da se njegova hipoteza zasniva isključivo na pretpostavkama i glasinama, a ne na direktnim naučnim dokazima.

Vodeći zapadni i sovjetski stručnjaci za AIDS odbacili su, u više navrata, Segalovu teoriju. Među njima su dr Luk Montanje – direktor Instituta Pasteur u Parizu i dr Viktor Zdanov, najbolji sovjetski stručnjak za AIDS i direktor sovjetske Akademije za medicinu Ivanovsky Instituta za virusologiju. Dr Zdanov rekao je korespondentu TASS da virus AIDS nije stvorio čovjek. Ipak, Segalovi navodi su i dalje kružili, prvenstveno u sovjetskim, južnoazijskim i afričkim medijima.

Trudeći se da unizi sporazume o odbrani SAD sa zemljama saveznicama i da izvrše pritisak da se uklone vojna postrojenja SAD preko okeana, kao i da još više iskoristi antiamerički sentiment, Moskva je upozorila zemlje da vojno osoblje SAD, koje je stacionirano u američkim vojnim postrojenjima, predstavlja opasnost po javno zdravlje lokalnog stanovništva. Na primjer, sovjetske novine Sovyetskaya Rossiya (23. januar 1987) pisale su da je u Zapadnoj Evropi najviše slučajeva AIDS zabilježeno na mjestima gdje su bile stacionirane trupe SAD. TASS (12. februar 1987) izvještavao je o panici u Japanu i o tome kako su lokalni preduzetnici zatvarali vrata vojnicima SAD; sljedeći izvještaj TASS (17. februar 1987) navodio je da su vojnici bili ozloglašeni zbog njihovog nemorala i da su širili AIDS po Južnoj Koreji. Novine Sovyetskaya Rossiya (15. mart 1987) pripisale su širenje AIDS na Filipinima prisustvu američkih vojnika u toj zemlji. Lokalni komunisti i novine koje su pod kontrolom države u Latinskoj Americi (npr. Nikaragva i Panama) takođe su podigli optužnicu kriveći američke vojnike za širenje AIDS u regionu.

U kasnim 1980-im, AIDS je počeo da se širi po Sovjetskom Savezu, a Moskva je pokazala veće interesovanje za razmijenu medicinskih istraživanja na tu temu, nego što je to bio slučaj nekoliko godina ranije. S obzirom na to da su kampanje dezinformisanja o AIDS ugrozile saradnju sa američkim naučnicima, Moskva je počela da dobija žalbe Vašingtona. Ubrzo nakon toga, sovjetska Akademija nauka opovrgla je preko državnih zvaničnih novina Izvestia tezu da je AIDS stvoren vještačkim putem.

Kraj Hladnog rata unio je nemir u KGB, ali šteta je već bila pričinjena – jednom kad su se glasine ukorijenile bilo je skoro nemoguće iskorijeniti ih u potpunosti. Mitovi plasirani Operacijom Infektion nisu bili izuzetak. Tek se 1992. godine direktor Spoljne obavještajne službe (SVR), Jevgenij Primakov, složio da je KGB podstakao i ovjekovječio taj mit.

Studija koju su 2005. godine sproveli korporacija RAND i državni Univerzitet Oregon otkrila je da je skoro 50% Afroamerikanaca mislilo da je AIDS stvorio čovjek, preko 25% vjerovalo je da je AIDS proizvod državne laboratorije, 12% vjerovalo je da ga je stvorila i širila CIA, a 15% vjerovalo je da je AIDS bio neki oblik genocida nad crnim ljudima. 

Usljed korišćenja platformi kao što su Fesjbuk, Tviter i Instagram za komunikaciju i razmjenu informacija postali smo više povezani, ali smo, sa druge strane, više skloni konzumaciji, razmjeni i vjerovanju u neprovjerene informacije koje su predstavljene kao činjenice, kao što je ova – da je AIDS nastao u SAD.

Putin je shvatio značaj i potencijal interneta i društvenih mreža i upravo zbog toga se aktivne mjere opet koriste, samo su ovog puta unaprijeđene za digitalno povezani informacioni prostor.

Iako aktivne mjere datiraju još iz doba KGB, tamo možemo pronaći objašnjenja i razloge koji se kriju iza najvećih kampanja dezinformisanja, a koje sprovodi Rusija u modernom dobu, od nezakonite aneksije Krima, miješanja u izbore širom svijeta, a sada i antivakcinaške kampanje – još jedan problem po javno zdravlje povezan sa Kremljom. Antivakcinaški pokret naglo se uzdigao proteklih godina, djelimično zbog rječitih zagovornika koji preko društvenih mreža često plasiraju netačne informacije.

Retrospektivna opservacijska studija koja procjenjuje uticaj botova i trolova na onlajn diskurse koji se tiču vakcina na Tviteru od 2014. do 2017. godine, objavljena je u  magazinu American Journal of Public Health u oktobru 2018. Studija pokazujeda su ruski botovi i trolovi propagirali dosta dezinformacija o zdravlju. Tviter naloziautomatizovanih botova i ruskih trolova pod maskom legitimnih korisnika uključuju se u onlajn diskusije o vakcinama. Primjećeno je da, kroz postavljanje raznih anti, pro i neutralnih tvitova, trolovima i botovima želi da se legitimiše diskusija o vakcinama. Ovi nalozi postavljaju sadržaje o vakcinama značajno aktivnije nego prosječni korisnik u cilju promovisanja razdora, prije nego zauzimanja jedne od strana koje učestvuju u diskusiji. Izloženost diskusiji o vakcinama smanjuje javno povjerenje u zdravstvene ustanove i rezultira time da ljudi odlažu vakcinisanje i na taj način nas izlaže riziku od epidemija, izjavio je dr Broniatovski, jedan od autora studije, dodajući da i puko zahuktavanje diskusije može da ima stvarne posljedice.

Ovu analizu dopunjuje i kvalitativna studija #VaccinateUS – Tviter hešteg koji je osmišljen kako bi se propagirao razdor kroz korišćenje vakcinacija kao političkog pitanja. Tvitovi #VaccinateUS identifikovani su kao nalozi ruskih trolova koji su povezani sa Agencijom za istraživanje interneta – operacijom podržanom od strane Kremlja specijalizovanom za operacije onlajn uticanja.

Jedan tvit koji je bacio crv sumnje na vakcine, a koji je citiran u studiji glasi: Da li ste znali da postoji državna tajna baza podataka djece koja su oboljela od vakcina? #VaccinateUS.

Još jedan post koji se bavi vakcinama kaže: #VaccinateUS Ne možete da utičete na zatupljenost. Neka umru od boginja, ja sam za vakcinaciju (#vaccination)!

Ponekad isti nalog zagovara obje strane istog pitanja.

U aprilu 2017. godine, nalog pod imenom Baldwin tvitovao je sljedeći antivakcinaški stav: Uprava za hranu i ljekove (FDA) skriva od roditelja opasnosti vakcina koristeći jednostavan TRIK – pravi placebo jednako toksičan kao i vakcine tako da oboje imaju = reakcije.

Mjesec dana kasnije Baldwin je, po svemu sudeći,promijenio mišljenje.

Svjetska zdravstvena organizacija preporučuje vakcinaciju sa prvom dozom vakcine #hepatitisB u prvih 24 sata života #VaccinesWork, tvitovano je sa tog naloga u maju.

Dr Broniatovski je za Radio Slobodna Evropa rekao da ne vidi nijedan dokaz da Rusija pokušava da oslabi zapadne demokratije tako što ubjeđuje ljude da prestanu da se vakcinišu. Ali to čine poznati trolovi pod maskom legitimnih korisnika na društvenim mrežama koji diskutuju o vakcinama, kao dio njihove strategije da promovišu političku polarizaciju.

Na Univerzitetu Duke u Sjevernoj Karolini ljudi unutar centra Forge (centar za naučne zdravstvene podatke) rade i pokušavaju da razumiju i odgovore na dezinformacije koje kruže internetom, a koje su povezane sa zdravljem. Direktor centra Forge, Robert Kalif, bivši zaposleni Uprave za hranu i ljekove SAD, rekao je da medicinske dezinformacije mogu da budu pitanje našeg vremena koje zahtijeva primat prioritetnosti i da veliki broj postova na društvenim mrežama predstavlja sajber ratovanje koje sponzoriše država, naročito one koje dolaze iz Rusije.

Kako bi razumjeli zašto, moramo  da se udaljimo od same dezinformacije, usredsredimo se na širu sliku i shvatimo veliku agendu. Od aneksije Krima, odnosi između Zapada i Rusije srozali su se na najniži nivo od Hladnog rata. Ruski moderni svijet, putinizam (Rusija pod Putinom) čini se ranjivim i nesavladivim u poređenju sa Zapadom i zapadnim vrijednostima.  Unutar Rusije ćemo vrlo vjerovatno svjedočiti kontinuiranom odbijanju stubova evropske demokratije, uključujući aktivizam civilnog društva, slobodu govora i politički pluralizam, dodajući na kraju nedavne zakone o internetu koje je usvojila Duma. Rješavanje problema značilo bi mijenjanje autoritarnog sistema i vlasti, što se zasigurno neće desiti. Jedina druga odgovarajuća opcija jeste da se oslabi Zapad kroz netradicionalno ili sajber ratovanje koje je prilagođeno modernom svijetu, za razliku od konvencionalnog oružja, kroz sajber operacije, kampanje dezinformisanja, oružani kriminal, ekonomske sankcije, zavisnost od energije, itd. Isti cilj, samo drugačije metode od onih koje smo vidjeli tokom 20. vijeka, naročito u Hladnom ratu. Aktivne mjere bile su jezgro sovjetskih operacija nekad, hibridne mjere jesu jezgro ruskih operacija danas.

Da sve ovo gorepomenuto nije čisto spekulisanje potvrđuje i izjava bivšeg generala KGB Olega Kalugina:

Ne obavještajna sakupljanja, već subverzija: aktivne mjere koje će oslabiti Zapad, unijeti razdor u svim mogućim savezima zapadnih zajednica, naročito u NATO, zavaditi saveznice, oslabiti SAD u očima ljudi iz Evrope, Azije, Afrike, Latinske Amerike i samim tim pripremiti teren u slučaju izbijanja rata. Učiniti Ameriku podložnijom bijesu i nepovjerenju drugih naroda.

Pitanje antivakcinacije toliko je ozbiljno da ga je Svjetska zdravstvena organizacija uvrstila u listu deset problema koji prijete globalnom zdravlju u 2019. godini, zajedno sa zagađenjem vazduha, promjenom klime, dijabetesom, kancerom i kardiovaskularnim bolestima, HIV, svjestkom pandemijom gripa, ugroženom životnom sredinom (pogođenom poplavama, glađu, sukobima i sličnim katastrofama), antimikrobnom rezistentnošću, otpornošću na antibiotike i antivirusne ljekove, ebolom i drugim visokorizičnim patogenima i lošom primarnom zdravstvenom zaštitom.

Vakcinacija jeste jedan od najefikasnijih načina da se izbjegnu bolesti – trenutno spriječava od 2 do 3 miliona smrtnih slučajeva godišnje, a još 1.5 miliona moglo bi da se izbjegne kad bi se poboljšala globalna pokrivenost vakcinama – navedeno je u izvještaju SZO.

Takođe se ističe opasnost koju predstvaljaju antivakcinaši, navodeći kao primjer 30% porasta u evidentiranim slučajevima boginja širom svijeta. Otpor prema vakcinaciji, kako navodi SZO, prijeti da poništi napredak postignut kod bolesti koje mogu da se spriječe vakcinama. 

Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije slučajevi boginja koji su zabilježeni u Evropi dostigli su rekord u prvih šest mjeseci 2018.

Kada je u pitanju Evropa, više od 41.000 ljudi zaražena je u prvih šest mjeseci 2018, od čega je 37 ljudi umrlo, a to je skoro duplo više nego u cijeloj 2017, kada je evidentirano 24.000 registrovanih slučajeva i 5.200 slučajeva u 2016. Stručnjaci krive ovaj talas uzbune za nagli pad broja vakcinisanih ljudi.

Ukrajina i Srbija nalaze se među zemljama sa najvećom stopom boginja u Evropi.

Antivakcinaši na Zapadnom Balkanu

1. Vakcine INFO

Portal vakcinainfo.org i Fejsbuk stranica Vakcine INFO su projekat udruženja Građanska inicijativa za neobaveznu vakcinaciju, čiji je cilj informisanje građana u Srbiji i regionu o cjelovitoj „istini“ o vakcinama, kao i da se ponude malo poznate informacije o bebjednosti, efikasnosti i opravdanosti vakcinacije. Pristupnicu za pojedinačno članstvo u udruženje moguće je kupitina sajtu vakcinainfo.org, a članarina, od koje se pokrivaju troškovi održavanja statusa pravnog lica, je za kalendarsku 2018. godinu iznosila 1200 dinara.

Među objavama na sajtu, može se naći i  reagovanje povodom stavova epidemiologa i prof. dr Zorana Radovanovića, koga ujedno nazvaju i pravnim šarlatanom. Dr Radovanovića optužili su za iznošenje kako kažu nestručnog mišljenja, kao i da svojom bezobzirnom satanizacijom vrši pritisak na građane. U svom tekstu Zaraze, sudovi i vakcine, koji je objavljen 16. novembra 2017. godine na portalu Danas, dr Radovanović brani medicinu, vakcine i pozova građane da se okanu teoretičara zavjere.

Udruženje Građanska inicijativa za neobaveznu vakcinaciju ima i svoju Fejsbuk stranicu pod nazivom Vakcine INFO, koju prati 17.842 korisnika. Ova stranica je veoma aktivna i objavljuje slike, video-zapise i postove, istraživanja i analize određenih ljekara, nadriljekara i zdravstvenih institucija, koji predstavljaju negativne narative o vakcinama, pokušavajući da podignu svijest javnosti o štetnosti vakcinacije i posledicama koje ona sa sobom nosi.

Ova stranica je nedavno objavila sliku sa spiskom vakcina, ljekova i kozmetike koje sadrže ćelije ili djelove abortiranog ljudskog djeteta. Međutim ova slika nema izvor i informacije odakle su dobili ove podatke. Takođe i slika postavljena pod nazivom Da li ste znali? na kojoj piše da je polisorbat 80 koji se nalazi u mnogim vakcinama prezervativ, nema tačne podatke odakle su podaci preuzeti.

Ova inicijativa kroz svoju Fejsbuk stranicu konstantno podržava Jovanu Stojković, doktoricu koja je tužena Sudu časti Regionalne lekarske komore Beograda. jer je svojim javnim istupima izazavala pad obuhvata vakcinacije i dovela do epidemije malih boginja u Srbiji. Dr Jovana Stojković je jedan od autora čiji se tekstovi mogu pronaći na sajtu vakcinainfo.org.  Pored ovog slučaja, Fejsbuk stranica Vakcine INFO dala je podršku i dr Lidiji Gaški iz Hrvatske, koja je takođe veliki pobornik prava na slobodan izbor povodom vakcinacije, koja je zakonski obavezujuća u Hrvatskoj.

2. Pravo na izbor

Portal pravonaizbor.rs i istoimena Fejsbuk stranica osmišljeni su sa ciljem preispitivanja opravdanosti obaveznog vakcinisanja u Republici Srbiji na temelju brojnih pravnih, zdravstvenih, etičkih i drugih argumenta. Fejsbuk stranicu, koja o vakcinama govori isključivo u negativnom kontekstu, upozorava na farmaceutsku mafiju i poziva da se ljudi informišu prije (ne)vakcinisanja, prati 9.876 korisnika Fejsbuka.

Ovo udruženje na svom portalu naglašava da se u vakcinama mogu naći djelovi abortiranih fetusa, djelovi DNK ljudskog porijekla, djelovi DNK životinjskog porijekla, aluminijum i živa, a da pri tome ne navode kako su došli do ovih informacija, čime javnost ostaje uskraćena za potpunu informaciju.

Pravo na izbor je na svojoj Fejsbuk stranici objavila da je NATO u svojoj knjizi Imunološki adjuvans[1] i vakcine (eng. Immunogical Adjuvants and Vaccine),  vakcine obilježio kao biološko oružje.

Na objavljenoj foografiji  istaknuto je da u pomenutoj knjizi na strani 37 piše: Vakcine izazivaju autoimune bolesti. Aluminijum koji je adjuvans povećava produkciju određenih antitijela, koji izazivaju alergije i anafilaktički šok.

Analiza cjelokupne pomenute knjige i izdvojene strane 37 pokazala je da ne postoji čak ni približna formulacija ovoj, čak se sintagma biološko oružje ne pominje nigdje u ovoj studiji.

Važno je napomenuti da je knjiga Imuniloški adjuvans i vakcine objavljena 1989. godine, čak i da je informacija na koju se poziva organizacija Pravo na izbor tačna, bilo bi upitno oslanjati se na istraživanje staro 30 godina, pogotovo kada je oblast medicine u pitanju.

Plasiranje ovakvih informacija ima za cilj obmanjivanje javnosti i podizanje panike o osjetljivim temama.

3. Dr Jovana Stojković

Dr Jovana Stojković, koja se otvoreno i javno zalaže protiv vakcinacije djece kako putem svoje stranice na Fejsbuku, tako i u emisijama na televiziji, u decembru 2018. godine dobila je tužbu Suda časti Regionalne lekarske komore i takođe je traženo ukidanje njene licence. Istovremeno, ona je predsjednica Udruženja građana Pravo na izbor i pokreta Živim za Srbiju.

Na sajtu pokreta Živim za Srbiju – pokret na čijem zvaničnom sjatu možemo da vidimo za kakve mjere i promjene se zalažu u sistemu i društvu u državi – nalazi se njen poseban kanal putem kojeg ona ističe svoje stavove u borbi protic vakcinacije, ali i u drugim borbama kao što su očuvanje tradicionalne porodice, borba protiv LGBT populacije, predaje Srpskog Kosova i Metohije.

Ovaj pokret ima svoju stranicu i na Fejsbuku, koja se često bavi i temom NATO.  Kako se navodi na jednom od postova, tokom 78 dana bombardovanja radioaktivnim uranijumom ubijeno 79-oro djece.

U jednom od svojih postova na stranici na Fejsbuku, dr Stojković iznosi sledeće pitanje narodu: Nekad ste se protivili američkim bombama! A sada se borite za američke vakcine?

Izvor: Fejsbuk

Pored antivakcione, često u javnost nastupa sa anti-NATO i antizapadnom retorikom, veličajući Rusiju kao saveznika kojoj se treba okrenuti za pomoć. Putem svoje Fejsbuk stranice organizovala je i prozivala na brojne proteste kako protiv vakcinacije tako i vezano za druga aktuelna pitanja – NATO, LGBT, Kosovo.

Naime, 14. maja 2017. godine, u Beogradu je organizovan prvi Sveroditeljski protest pod pokroviteljstvom  UG Ja volim mamu i tatu.

Ono zašto je nama bio interesantan baš ovaj protest nije toliko njegova tematika, koliko činjenica da je jedan od govornika na ovom protestu bila i dr Jovana Stojković, a jedan od učesnika Radomir Počuča, sa kojim smo se između ostalog susreli u prethodnom broju našeg Magazina gdje smo govorili o protestima žutih prsluka u Parizu i povezivali ih sa borcima u Ukrajini. Počuča se borio za ruske interese u Donbasu, kako sam kaže: protiv zla koje prijeti njegovoj svetoj otadžbini Rusiji. Sporazumno je priznao krivicu srpskom tužilaštvu za kaznu od godinu i po zatvora, uslovno na pet godina.

R. Počuča na Sveroditeljskom protestu

[1] Supstanca koja pomaže imunom sistemu tijela da odgovori na antigene

Upotreba društvenih mreža, kao što je Tviter, je u velikoj mjeri promjenila interakciju na relaciji političar-glasač. Na ovaj način zvaničnici su postali dostupniji široj publici, ali s druge strane upotreba Tvitera u političke svrhe je omogućila bržu razmjenu informacija od značaja.

U ovoj analizi, a u duhu lažnih vijesti i Tvitera, se bavimo fenomenom „lažnih“ pratilaca među najprominentnijim akterima političke scene sa Zapadnog Balkana, koji imaju svoje naloge na ovoj društvenoj mreži.

U te svrhe, koristili smo jednu od alatki kompanije SparkToro, koja se na osnovu ustaljene metodologije bavi ovim vrstama procjena.

Njihov Fake Followers Audit kombinuje oko 25 faktora koji su između ostalog u korelaciji sa „spam“ i bot nalozima, kako bi na osnovu analize kombinacije faktora dao procjenu pratilaca, odnosno „lažnih“ pratilaca.

Neki od faktora koje Fake Followers Audit koristi prilikom analize

Prominenti akteri sa političke scene, čije smo naloge analizirali su svi predsjednici i premijeri zemalja Zapadnog Balkana, osim u slučaju Crne Gore, čiji predsjednik i premijer ne koriste ovu društvenu mrežu. Stoga smo odlučili da uključimo prvog čovjeka Pokreta za promjene – Nebojšu Medojevića, kao najaktivnijeg crnogorskog političara na Tviteru. Kada je u pitanju Bosna i Hercegovina, samo jedan od aktuelna tri člana Predsjedništva posjeduje nalog.

Kao što se može vidjeti sa grafičkih prikaza, najveći broj pratilaca na Tviteru uživaju premijer Albanije Edi Rama sa 332,902 pratilaca i predsjednik Srbije Aleksandar Vučić, kojeg prati 288,173 ljudi. Na trećem mjestu se nalazi predsjednica Hrvatske Kolinda Grabar-Kitarović, koju prati „svega“ 114,519 naloga. Međutim, iako uživaju visok broj folovera, značajan dio predstavljaju „lažni“ pratioci, čemu u prilog govore i podaci do kojih smo došli. U slučaju albanskog premijera od 332,902 pratilaca 267,986 su „lažni“, odnosno oko 80,5%. Slična situacija je i kod srpskog presjednika. Od 288,173 pratilaca u trenutku kada je analiza rađena, 231,403 spadaju u kategoriju „lažnih”, odnosno oko 80,3%.  Sto se tiče Crne Gore, poslanika Nebojšu Medojevića prati 12,525, od kojih su 4,547 lažni, odnosno 36,3 procenta. Od 14, 572 naloga koja čine Tviter bazu pratilaca premijera Sjeverne Makedonije Zorana Zaeva, 6,543 čine lažni nalozi, odnosno 44,9%. A kada je riječ o Bosni i Hercegovini, Bakir Izetbegović je jedini od tri člana Predsjedništva koji koristi Tviter, na kojem ga prati 4,180 ljudi, od toga 50% “lažnih” naloga.

Lažni nalozi (često botovi) imaju mogućnost automatskog generisanja i postavljanja sadržaja, najčešće neprovjerenih glasina i informacija, a sve u cilju obmanjivanja korisnika društvenih mreža.

Članak iz Kiev Post-a, objavljen 14. januara, u kome se pominje navodno osnivanje organizacije Unite kontinental u Beogradu, naveo nas je na dalje istraživanje.

Iako se u ovom članku ne daju nikakve dalje informacije, odlučili smo da se detaljnije pozabavimo ovim. Prvi trag bile su nam francuske novine i portali, budući da se članak poziva na francuski portal La Dépêche. Istina je da je La Dépêche pisao na temu francuskih boraca u Donbasu, ali nigdje ne pominje Beograd kao moguće mjesto osnivanja organizacije Unite kontinental.

Zato, nastavili smo pretragu.

Na jednom drugom francuskom portalu, Libération, našli smo članak iz avgusta 2014. godine, objavljen malo više od nedjelju dana nakon što su četvorica dobrovoljaca iz Francuske, koji su označeni kao osnivači grupe Unite kontinental – Viktor, Nikola, Gijom i Mikael – došli da se bore na strani Rusije u Ukrajini.

U članku se navodi kako je organizacija Unite kontinental osnovana u januaru 2014. godine u Beogradu, nakon što je stupila u kontakt sa političkom pratijom Vojislava Šešelja, Srpskom radikalnom strankom, i jednom nacionalističkom grupom pod imenom „Zavetnici“.

„U Beogradu, glavnom gradu Srbije, njihovi putevi su se ukrstili. Tamo su i osnovali, u januaru, svoju organizaciju, Unite kontinental.“

Upravo su sa njegovom (Vojislav Šešelj) političkom partijom, Srpskom radikalnom strankom, i još jednom drugom nacionalističkom grupom, Zavetnici, „kontinentalci“  stupili u kontakt u Beogradu.

Da bismo se uvjerili u vjerodostojnost ovog članka, malo smo se pozabavili njegovom autorkom Elen Despić-Popović (na francuskom Hélène Despic-Popovic). Kao novinarka, ona je za portal Libération bila specijalni izaslanik u Donjecku. Despić-Popovic inače je specijalistkinja za region Balkana, bivšeg SSSR-a i istočne Evrope. Objavila je knjigu pod naslovom „Chroniques d’un génocide: les carnets de général Mladic“ i piše za portal Nouvel Est – Voyage, Balkans, Caucase.

Kada je riječ o grupi Zavetnici, ona ne samo da je vrlo politički aktivna u Srbiji od samog osnivanja 2012. godine i da se medijski eksponira, već je opštepoznato da djeluje i na teritoriji Crne Gore, Republike Srpske, jednom riječju čitave srpske dijaspore.

Potvrdu njihove povezanosti sa organizacijom Unite kontinental našli smo upravo na Fejsbuk stranici ove organizacije. Na slici ispod vidi se kako Unite kontinental takoreći „poziva“ građane na skup koji organizuju „Zavetnici“, pod nazivom „Srbi i Rusi zajedno kroz vekove“.

Pored ovoga, zanimljiva je i vijest koju su mediji nedavno prenijeli, a odnosi se na to da su Zavetnici najavili da žele da formiraju političku partiju. 

Dalja istraga o organizaciji Unite kontinental uputila nas je na članak iz juna 2018. godine na portalu Radija Slobodna Evropa, u kome se takođe pominje osnivanje ove organizacije u Beogradu i navodi se niz ljudi iz Srbije koju su bili njeni članovi, a koji su 2018. godine osuđeni pred Višim sudom u Beogradu.

Naime, u dokumentu koji je Generalno tužilaštvo Ukrajine dostavilo Radiju Slobodna Evropa, na osnovu upita o srpskim borcima u Ukrajini, navodi se između ostalog da je organizacija Unite kontinental osnovana u ljeto 2014. godine i da se među 54 istraživana lica nalazi i šestoro Srba, svi kao članovi te organizacije.

Riječ je o Radomiru Počuči, Zoranu Kljajiću, Stevanu Miloševiću, Stefanu Ćelavom, Ivanu Mačkiću i Bratislavu Živkoviću. Svi oni označeni su na ukrajinskom sajtu „Morotvorec“ –  sajt napravljen pri Centru za istraživanje zločina protiv nacionalne sigurnosti Ukrajine kao plaćenici na ukrajinskom ratištu.

Još 2014. godine, Srbija je usvojila izmjene i dopune Krivičnog zakonika za učešće državljana Srbije na stranim ratištima, da bi u februaru 2018. godine, u postupku koji se vodio protiv 45 lica, Viši sud u Beogradu donio 28 osuđujućih presuda protiv državljana Srbije zbog učešća u ratu u Ukrajini 2014. godine.

Od nama interesantnih lica sa gore pomenute liste, došli smo do saznanja da je Radomir Počuča 2016. godine osuđen pred Višim sudom u Beogradu i da mu je uz nagodbu sa tužilaštvom određena kazna od godinu i po dana zatvora, uslovno na četiri godine.

Drugi koji je interesantan jeste Stevan Milošević, iz čijeg intervjua za portal Radio Slobodna Evropa iz oktobra 2018. godine, dobijamo sljedeću informaciju.

U intervjuu, Milošević ne navodi kako je tačno stigao u Ukrajinu, ali pominje kako se povezao preko Fejsbuk stranice sa jednom organizacijom u Donbasu koja mu je organizovala put u Rusiju. Jedan momak iz Francuske, Nikola, istovremeno i komandir njihove grupe, omogućio je njemu i još nekolicini avionske karte Beograd-Moskva.

Podsjećamo, organizaciju Unite kontinental osnovali su Viktor Lenta i Nikola Perović, koji je rođen u Francuskoj od oca Crnogorca i majke Srpkinje, i koji ima i srpsko i francusko državljanstvo.

Prateći dalje nastavak priče o Unite kontinental došli smo do blogera Kristofera Odena (Christopher Othen) koji je mnogo pisao o ovoj organizaciji ali i o srpskim borcima u Donbasu.

Na njegovom blogu, otkrili smo da je, ubrzo nakon njihovog dolaska u Novorusiju, došlo do sukoba između Lente i Perovića oko vođstva, prouzrokovavši veliki broj nemira unutar organizacije. Nakon ovih dešavanja, vlasti u Novorusiji raspustile su grupu i tako ona prestaje sa aktivnostima. Iako se nekoliko njenih članova vratilo u svoje zemlje, jedan broj njih ostao je u Ukrajini.

Najzad, 2018. godine nailazimo na dalje aktivnosti na Fejsbuk stranici Unite kontinentala gdje se pojavljuje novo lice, Darko Pavlović, koji prema navodima stranice treba da preuzme vođstvo krajem godine.

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Kako smo istraživali gdje je mjesto formiranja organizacije Unite kontinental, naišli smo na saopštenje komandanta organizacije, Nikole Perovića, upućeno portalu Srbin.info, koje nas je odvelo u drugom pravcu, ipak povezanom sa cijelom pričom.

Prema njegovom saopštenju, jedan od članova organizacije Unite kontinental, a koga smo pominjali na početku ovog članka, Ivan Mačkić, došao je na ideju da osnuje posebnu jedinicu, Srpsko-husarski puk, koja bi objedinila Srbe i Francuze. U cijelu priču bio je uključen i Počuča, takođe bivši član organizacije Unite kontinental. Kako su se stvari kasnije odvijale u drugom smjeru za Nikolu Perovića i njegovu organizaciju, Nikola se povukao iz te priče i tu se naš trag završava, kada je Perovićevo saopštenje u pitanju.

Detaljnije o ovom puku saznajemo iz videa sa Jutjuba, objavljenog u septembru 2017. godine, u kome Dejan Berić, jedan od srpskih dobrovoljaca u Novorusiji, ispituje Radomira Počuču i Vladu Stanića o navodnom pokušaju likvidacije njega lično i kapetana Srpsko-husarskog puka, Dragana Srdića poznatijeg kao Dragon.

Počuča ovdje naglašava kako je napustio organizaciju Unite Kontinental i kako je tokom boravka u Moskvi stupio u kontakt sa Ivanom Mačkićem, sa kojim počinje da razvija ideju o formiranju ovog puka. Stupanjem u kontakt sa mitropolitom Sergejom, čitava priča dobija ozbiljniji karakter i Srpsko-sergejevsko-husarski puka je oformljen.  

U početku, puk je formiran u okviru jedinice „Oplot“, a postojala je ideja za osamostaljenjem  kada se puk malo razvije. U vrijeme kada je puk bio aktivan, pozivanje na borbu u Ukrajini vršilo se putem video snimaka na Jutjubu. Šta se dalje dešavalo sa ovim pukom, nije poznato.

Fejsbuk je najzastupljenija društvena mreža u Crnoj Gori, dok se Tviter relativno stidljivo upotrebljava u političke svrhe. Instagram se do nedavne eksploatacije od strane Duška Kneževića smatrao isključivim sredstvom za dijeljenje fotografija crnogorskih pejzaža i životnih stilova.

Crnogorski biznismen Duško Knežević, nakon što je optužen za pranje novca i utaju poreza, pokrenuo je kampanju na Instagram profilu i brzo stekao blizu 40 000 pratilaca. Svojom kampanjom pokrenuo je nezadoljstvo u javnosti koje je rezultiralo protestima.

Fejsbuk se već dugo vremena koristi u političke svrhe i među prvima su njegovu prednost uvidjeli ljudi iz Demokratskog fronta čija je kampanja iz 2016. predmet istrage Specijalnog državnog tužilaštva. Najaktivniji među liderima Fronta bio je poslanik Nebojša Medojević čije je pretjerano prisustvo na društvenim mrežama i širenje dezinformacija postalo predmet ismijavanja u crnogorskoj fejsbuk zajednici. Slaven Radunović je drugi poslanik čiji je jedan lažni profil otkriven prilikom nespretnog rukovanja uređajem, i to od strane političkih protivnika iz opozicionih Demokrata.

Poslanik Nebojša Medojević se od aktivista Demokrata optužuje za direktno komentarisanje na portalu Vijesti pod nadimcima AzrauDarko, Pekaš i drugim, dok je sekretar Demokrata optužio poslanika Slavena Radunovića za korišćenje lažnog profila pod imenom Mitar Kovačević. Dokaz je bilo navodno nespretno rukovanje mrežama poslanika Radunovića kada su mu pravi Instagram profil i lažni profil sa ukradenim identitetom i imenom Kovačevića postali povezani i kada se automatski na lažnom Fejsbuk profilu objavila slika sa Instagrama Radunovića.

Radunović je jednom prilikom optužio potpredsjednika proruske Prave Crne Gore, Vladimira Dajkovića, da koristi lažni profil pod pseudonimom Petar Franeta, nakon nekoliko burnih rasprava na internetu.

Skoro sve političke partije imaju svoje zvanične stranice koje profesionalno vode, a od prošlogodišnjih predsjedničkih izbora Fejsbuk koristi i predsjednik Milo Đukanović čija se stranica redovno ažurira. Najviše svog video sadržaja koriste partije poput URA i Prava Crna Gora, dok su Demokrate odnedavno počele sa svojim digitalnim istragama.

Od izbora 2013. nekoliko Fejsbuk stranica finansira svoje kampanje kojima podržavaju određene političke partije ili se obračunavaju sa političkim protivnicima. Stari Liberal – stranica jako agresivne retorike, otvoreno podržava Demokratski front dok redovno izvrgava ruglu aktuelnu vlast, manjinske grupe kao i NATO i EU. Stranice poput Transparentno Crna Gora i Politika Crna Gora ismijavaju opoziciju i podražavaju narativ partija na vlasti. Podržavaoci Demokrata imaju stranicu Dnevna doza crnogorskih dubioza i na njoj se čak ni ne trude da sakriju povezanost koristeći isti stil i kurziv i boje u meme objavama kao i na zvaničnoj stranici partije. Ono što povezuje ove političke stranice je to da redovno sponzorišu svoje objave.

Pomenuta politička kriza izazvana objavama Duška Kneževića na internetu pokrenula je i talas meme stranica kojih sada ima već nekoliko desetina i koje počinju da vrše interakciju među sobom kroz tzv. meme ratove. Sa brojnim stranicama iz Srbije komunicira stranica Stari Liberal, koja ima preko 15 hiljada pratilaca. Stranice poput Polucija, Bilo je jako neprijatno, MIMIstarstvo onostranih poslova i druge meme postovima izvrgavaju ruglu jednako i partije i političare na vlasti kao i one iz opozicije.

Još jedna aktivnost takozvanih partijskih botova je komentarisanje na portalima, a takvo komentarisanje je najlakše prepoznati ukoliko primjetite ponavljanje generisanih poruka u kojima se slavi partijsko rukovodstvo putem isticanja parola ili slično. Inteligentniji partijski aktivisti pokušavaju da djeluju „organski” i da u realnom vremenu komentarišu određenu vijest rušeći reputaciju političkim protivnicima. Sumnje da neki od vodećih političara u Crnoj Gori anonimno komentarišu na portalima često se artikulišu javnim dijeljenjem njihovih nadimaka.

Crnogorska policija ne toleriše prijetnje na društvenim mrežama tako da su neki od anonimnih komentatora na informacionim portalima, ali i vlasnici profila na društvenim mrežama već krivično i prekršajno procesuirani.

Crnogorske institucije su sasvim nedavno prepoznale važnost prisustva na društvenim mrežama, posebno nakon što se do prije par godina vakuum odsustva ispunjavao lažnim i satiričnim profilima. Lažni profil predsjednika Crne Gore na Tviteru, dok je funkciju obavljao Filip Vujanović, nekoliko puta je bio tagovan u tvitovima evropskih i svjetskih zvaničnika.

Tokom predsjedničke kampanje prošle godine nezvanična Fejsbuk stranica podržavalaca tada kandidata Mila Đukanovića predata je na korišćenje predsjedniku Đukanoviću i danas je verifikovana i koristi se za praćenje predsjednikovih protokolarnih aktivnosti.  Veoma aktivno i interaktivno prisustvo na internetu ima Ministarstvo odbrane koje svoje marketinške kampanje i aktivnosti obavlja na vrlo profesionalan način.

Poruka je vrlo jasna, društvene mreže ne smijemo ignorisati jer iako mogu da budu sredstvo zloupotreba, ako se koriste na pravilan i profesionalan način snažno su sredstvo borbe protiv dezinformacija i uticanja na politička dešavanja u našoj zemlji.

Dezinformisanje građana u cilju podizanja panike

Srpska organizacija Pravo na izbor je na svojoj facebook stranici objavila da je NATO u svojoj knjizi „Imunološki adjuvans[1] i vakcine“ (Immunogical Adjuvants and Vaccines),  vakcine obilježio kao biološko oružje.

Organizacija Pravo na izbor je na svojoj stranici objavila sliku na kojoj je istaknuto da u ovoj knjizi na strani 37 piše: „Vakcine izazivaju autoimune bolesti. Aluminijum koji je adjuvans povećava produkciju određenih antitijela, koji izazivaju alergije i anafilaktički šok“.

Analiza cjelokupne pomenute knjige i izdvojene strane 37 pokazala je da ne postoji čak ni približna formulacija ovoj, čak se sintagma biološko oružje ne pominje nigdje u ovoj studiji.

Važno je napomenuti da je knjiga “Immunogical Adjuvants and Vaccines“ objavljena 1989. godine, čak i da je informacija na koju se poziva organizacija Pravo na izbor tačna, bilo bi upitno oslanjati se na istraživanje staro 30 godina, pogotovo kada je oblast medicine u pitanju.

Plasiranje ovakvih informacija ima za cilj obmanjivanje javnosti i podizanje panike o osjetljivim temama.

Portal www.pravonaizbor.rs koji stoji iza istoimene Facebook stranice u opusu svog djelovanja navodi preispitivanje opravdanosti obaveznog vakcinisanja u Republici Srbiji na temelju brojnih pravnih, zdravstvenih, etičkih i drugih argumenata o „licu i naličju“ vakcina i vakcinisanja.

U pozadini ove priče koju propagira portal i Facebook stranica Pravo na izbor pojavljuje se slučaj dr Jovane Stojković, koja je tužena Sudu časti Regionalne ljekarske komore Beograda od strane grupe ljekara, koji traže da joj se oduzme ljekarska licenca, zbog širenja panike i zbog javnih istupa kojima je izazvala pad obuhvata vakcinacije i dovela do epidemije malih boginja u Srbiji. Pomenuta organizacija u velikoj mjeri promoviše stavove dr Stojković.

[1] Supstanca koja pomaže imunom sistemu tijela da odgovori na antigene

Asimetrične prijetnje podrazumjevaju, između ostalog, i korišćenje slabosti u situacijama kada nastaju pukotine u ustanovljenom sistemu vlasti. Takve situacije su svakako periodi krize, nezadovoljstva, izražavanja stava kroz masovne demonstracije, riječju igra u kojoj građanska svijest ukazuje na problem.

Protesti “žutih prsluka” se mogu definisati i kao težnja za specifične “francuske stvari”, a ako se stave u širi evropski kontekst, protesti su i izraz nezadovoljstva višegodišnjim stanjem u Evropi, koje ide od mjera štednje do Brexita.

Određeni dio, po našim saznanjima za sada ne tako brojan, koristi okupljanja “žutih prsluka” kao događaj pod burnim okom javnosti, da propagira neke drugačije ideje. Pripadnici te grupe izdvajaju se od ostatka demonstranata noseći bijele trake oko ruke, ali vrlo često beretke i vojno ordenje.

Samoproglašena Donjecka Narodna Republika je neki drugi horizont, nečiji drugo problem. Ili bi trebao biti.

Na fotografiji 1 su Fabris Sorlin (Fabrice Sorlin) i Gzavije Moro (Xavier Moreau). Prvi je član organizacije Integracioni komitet Rusija-Donbas (http://russia-donbass.ru), koja se bavi učvršćivanjem humanitarne, kulturne i socijalne integracije Donbasa i Rusije. Redovno objavljuje analize za platforme Geopolitika.ru i Katehon.com, koji je u vlasništvu ruskog tajkuna Konstantina Malofejeva. Drugi je pro-ruski orjentisan analitičar, osnivač Stratpola, francuske platforme za analizu međunarodnih i bezbjednosnih politika, sa sjedištem u Slovačkoj. Na prvo čitanje potpuno legitimno zastupanje pro-ruskih stavova u središtu Evrope, nego ostavimo ovu dvojicu za kratko ovdje.

Daljom analizom došli smo do intervjua sa jednim „učesnikom protesta“ (fotografija 2) za kojeg će se pokazati da je dio pomenute organizovane grupe koja sebe definiše kao tampon zonu između demonstranata i policije.

U kratkom intervjuu Lenta kaže da se ovakvi protesti (misli na „žute prsluke“) završavaju nasiljem i poručuje vlastima u Francuskoj da to nije zbog prirode protesta, već zbog policijskih provokacija. Ukazivanje na nasilje i karakteristična beretka podstakli su nas na dalju analizu.

Iako se na protestima predstavljao kao Antoni, riječ je o Viktoru Lenti. On je zajedno sa Nikolom Perovićem (fotografija 4), Francuzom srpskog (negdje se spominje i sprsko-crnogorskog) porijekla, osnovao internacionalnu brigadu Unite Kontinental (Unite Continentale), koja je učestvovala u ratnim dešavanjima u Donbasu na strani Rusije. Sami pripadnici Brigade se identifikuju kao borci protiv američkog imperijalizma i rade na podsticanju saradnje sa Rusijom. Riječ je o ultranacionalističkom pokretu koji pomaže francuskim i evropskim dobrovoljcima koji žele da se bore na strani proruskih separatista u ukrajinskoj regiji Donbas. Viktor Lenta je bio padobranac u vojsci Francuske, raspoređen u oblasti grada Karkason (Carcassonne). Zajedno sa Perovićem ratovao je u okviru francuske vojske u Čadu, Avganistanu i Gabonu. Obojica su, na osnovu sopstvenih priznanja, napustili vojsku iz istih razloga, antagonizma prema NATO i SAD. Istina je da je Lenta „izbačen“ iz službe zbog njegove umješanosti u radnje neonacističke grupe koja je zapalila jednu džamiju u južnoj Francuskoj 2008. godine. Praćenjem razvoja događaja u Parizu i pojavljivanja Viktora Lente, došli smo do informacije da je on zapravo predvodnik „čuvara reda“ koji „štite“ „žute prsluke“ od represije policije. To je, za sada, grupa od oko 40 članova. Na protestima „žutih prsluka“ Lenta ne prolazi nezapažano obzirom da nosi karakterističnu beretku i vojno ordenje, detalje koji su nas naveli na dublju analizu njegovog lika i djela.

Na protestima se ističe još jedan dobrovoljac iz Donbasa. To je Sergej Mjunjev (Sergei Munier – njegovo francusko prezime), koji je dva puta boravio u Donbasu (fotografija 5), prvi put 2014, u sastavu bataljona Vostok (Восток), a drugi put od 2015. godine u sastavu brigade Pjatnaška (Пятнашка). Prema našim saznanjima, Mjunjev je (bio) pripadnik Pjatnaške, koja se dovodi u vezu sa Specnazom. Obilježja Pjatnaške Mjunjev je nosio i na protestima u Parizu (fotografije 6 i 7).

Analizom njegovog kretanja, utvrdili smo da je veći dio 2018. proveo u Rusiji. Poznato nam je da je učestvovao u organizaciji Svjetskog prvenstva u fudbalu u Rusiji, u prvom prstenu obezbjeđenja. Ova informacija je indikativna u kontekstu bivšeg francuskog vojnika, plaćenog borca u Donbasu, koji dobija priliku da bude dio oficijalne organizacije Svjetskog prvenstva 2018. u Rusiji (fotografije 8 i 9).

Analizom njegovog kretanja, utvrdili smo da je veći dio 2018. proveo u Rusiji. Poznato nam je da je učestvovao u organizaciji Svjetskog prvenstva u fudbalu u Rusiji, u prvom prstenu obezbjeđenja. Ova informacija je indikativna u kontekstu bivšeg francuskog vojnika, plaćenog borca u Donbasu, koji dobija priliku da bude dio oficijalne organizacije Svjetskog prvenstva 2018. u Rusiji (fotografije 8 i 9).

Takođe prisustvovao je Međunarodnim vojnim igrama u organizaciji Ministarstva odbrane Rusije. Iako nam je poznato da se ulaznice za ovaj događaj mogu kupiti online, Mjunjev je posjedovao VIP kartu (fotografija 10), za koju ne postoje podaci da se može kupiti. Na osnovu naše analize, u Francuskoj je bio pripadnik lakooklopne brigade, što potvrđuje i njegova paradna uniforma iz 2016. koja je karakteristična za pripadnike ove brigade (fotografija 11).

Pored njega na protestima u Parizu je i jedan bivši policajac, koji se pojavljuje na fotografijama sa Viktorom Lentom nastalim u okupiranim oblastima u Ukrajini (na fotografiji gdje su Lenta i Perović on stoji iza Lente). Riječ je o Mihailu Miši Takahašiju (Mihail Takahashi) koji je takođe bio aktivan u okviru organizacije Unite Kontinental poslednjih nekoliko godina.                                                                                                

Kako niti jedan aspekt naše analize ne bi bio proizvod slučajnosti, vratili smo se dvojici sa početka naše priče. Došli smo do dokaza o poznanstvu Moroa i Mjunjeva (fotografija 12), što opet upućuje na izvjestan nivo organizovanosti njihovog prisustva na protestima u Parizu i nekompatibilnost poruka obilježja koja oni nose, sa onim za šta se zalažu „žuti prsluci“.

Sa druge strane, indirektnu povezanost Mjunjeva i organizacije Unite Kontinental pokazujemo kroz zajednički boravak u Parizu Mjunjeva i Takahašija, jednog od članova te ultranacionalističke organizacije (fotografija 13)

Zapitanost učešća ovih osoba sa vrlo kontroverznom prošlošću, podstiče nas na dalje istraživanje. Dodatno, tome doprinose i riječi Viktora Lente koji kaže da ga ovakva okupljanja građana na ulicama i kružnim tokovima u Parizu, neodoljivo podjsećaju na Ukrajinu nekad.

Nužno je obratiti pažnju na pravilo poznato u teoriji o političkim naukama: militantne i „navodno ultradesničarske“ organizacije često koriste široko iskazivanje nezadovoljstva naroda za propagiranje svojih težnji i pravljenje pometnje.

Nastavljamo analizu.