SARS-CoV-2 je osim bolesti pružio mogućnost za širenje raznih teorija zavjere. Na taj način su i oni koji  ih podržavaju došli u prvi plan alternativnih grupa i stranica. Zato i ne treba da čudi što gostovanje sa jedne regionalne televizije, staro više mjeseci, upravo u ovom trenutku doživljala svoj procvat i ima veliki broj dijeljenja na društvenim mrežama.

Naime, Dejan Lučić, publicista i teoretičar zavjere i IT konsultant Vojislav Rodić su 24. septembra 2019. bili su gosti na Prvoj TV u emisiji „Jutro“ gdje su razgovarali na temu 5G mreže.

Za razliku od Rodića, koji je iznosio naučno dokazane i provjerene tvrdnje, Lučić je s druge strane u prvi plan stavio teorije zavjere i plasiranje neistina, prevashodno po pitanju 5G mreže i vakcina.

Lučić je inače čest gost alternativnih emisija i portala, gdje iznosi razne teorije i neprovjerene činjenice. Na poznatom Jutjub kanalu „BalkanInfo“ je rado viđen sagovornik, gdje iznosi „tajne planove i dogovore vlada, obavještajnih službi, vladara iz sjenke.“

Šta je sporno ovog puta?

Svoj nastup na TV Prva u septembru prošle godine Lučić je započeo tvrdnjom:

5G mreža će ubijati ptice, pčele, ali i ljude. To su mi rekli ljudi koji se u to razumeju, a ne smeju da o tome javno govore. 

Prvo, kada je riječ o masovnom uginuću ptica (u Holandiji), na šta se pozivaju brojni teoretičari zavjere treba istaći da to nije istina. Kao što smo već pisali u jednoj od prethodnih analiza, u periodu kada se dešavao pomor ptica (novembar 2018. godine) nije bilo 5G testiranja, a posljednje testiranje bilo je 28. jula 2018, nekoliko mjeseci prije incidenta. Ovakve teorije su demantovane i iz lokalnih udruženja za zaštitu ptica. Na Fejsbuk stranici jednog od udruženja objavljeno je da „nije bilo testiranja 5G mreže tih dana, a i da jeste nameće se pitanje zašto bi takvo zračenje uticalo samo na pojedine ptice jedne vrste koje se kreću u jatima od hiljadu jedinki?“

Drugo, kao i prethodne generacije tehnologije bežične mreže (4G, 3G i 2G), 5G mobilni podaci se prenose putem radio talasa. Radio talasi su mali dio šireg elektromagnetnog spektra talasa i emituju energiju koja se naziva elektromagnetno zračenje. Radio talasi se nalaze na pri kraju spektra elektromagnetnog zračenja – proizvode samo nejonizujuće zračenje (vrstа elektromagnetnog zračenja koja ne poseduje dovoljno energije kojom bi mogla izazvati јonizaciju, odnosno uklanjanje elektrona iz atoma). To znači da ovi talasi ne mogu da oštete DNK u ćelijama, za razliku od  talasa sa višim frekvencijama (kao što su gama zraci, rendgenski zraci i i ultraljubičasto svijetlo) koji mogu uzrokovati promjenu u DNK ćelije.

Lučić dalje tvrdi kako su mikrotalasne peći zabranjene u Rusiji, ali uprkos tome Rusi kreću u osposobljavanje 5G infrastrukture. Međutim, ni ta tvrdnja nije tačna. Njom se bavio i raskrinkao fact-check portal Snopes, s obzirom da je  mit o zabrani mikrotalasnih peći u toj zemlji aktuelan na globalnom nivou.

Pored toga, Lučić plasira i razne teorije zavjere da iza 5G mreže stoje gospodari iz sijenke, duboka država, “kojima je cilj da nas zaglupe i pobiju”, pritom ne iznoseći konkretne dokaze i argumente kojima bi potkrijepio svoje tvrdnje. Nakon toga govori da će se u halama i fabrikama ljudi grijati mikrotalasnim pećima, a umjesto grijanja prostorija, grijaće se voda u ljudima. Dakle, iznosi niz tvrdnji, predstavljenih kao činjenice, između kojih on utvrđuje uzročno-posljedične veze, ne nudeći ikakve kredibilne dokaze.

Dalje navodi Atlantu kao prvi grad u kome je instalirana 5G mreža, dodajući da je tamo podignut “spomenik na ideji da ljudska populacija treba da se svede na 500 miliona”.

O kakvom spomeniku je riječ?

Georgia Guidestones je veliki granitni spomenik u američkoj saveznoj državi Džordžija, čiji je glavni grad Atlanta. Osim činjenice da je sagradjen 1979, o njemu se jako malo zna. Sastoji se od ogromnih granitnih ploča, na kojima se nalaze 10 poruka, odnosno postulata za obnovu civilizacije nakon evenutalne apokalipse.  One su napisane na osam različitih jezika, po jedan jezik sa svake strane četiri velike uspravne kamene ploče od kojih je sazidan spomenik. Gledajući na sjever, u smjeru kretanja kazaljke na satu, jezici na stranicama ploča su: engleski, španski, svahili, hindu, hebrejski, arapski, kineski i ruski.

Poruke sa spomenika su sljedeće:

  1. Održavati ljudsku populaciju ispod 500 miliona u stalnoj ravnoteži s prirodom.
  2. Usmjeravati razmnožavanje mudro – popravljati formu/kondiciju i raznolikost.
  3. Ujediniti čovječanstvo novim jezikom.
  4. Vladati strašću/žudnjom – vjerom – tradicijom – i svim stvarima s odmjerenim razumom.
  5. Zaštititi ljude i nacije pravednim zakonima i nepristranim sudovima.
  6. Dopustiti svim narodima samoupravu, a vanjske razmirice prepustiti svjetskom sudu.
  7. Izbjegavati beznačajne zakone i birokratiju.
  8. Uravnotežiti lične slobode sa društvenim obvezama.
  9. Vrednovati ponajviše istinu – lijepo – ljubav – tražiti sklad s beskonačnim.
  10. Ne biti rak zemlji – Ostaviti prostora prirodi – Ostaviti prostor prirodnome.

Evidentno je da je Lučić mislio na prvi postulat kada je govorio o smanjenu broja ljudi. Međutim, on ga je pojednostavio, odnosno nije dao širi kontekst, a dodatno je spomenik predstavio kao simbol smanjivanja ljudske populacije, što se u suštini ne može uzeti kao tačno.

Na kraju se uvodi i antivakserski narativ, odnosno priča o štetnosti vakcina, koje kako kaže predstavljaju biološko oružje, kako ih je i NATO definisao. Opet lažna vijest, koju smo analizirali početkom 2019. godine.

Ovu tezu je razvila srpska organizacija Pravo na izbor, koja je na svojoj Fejsbuk stranici objavila da je NATO u svojoj knjizi „Imunološki adjuvans i vakcine“ (Immunogical Adjuvants and Vaccines), vakcine obilježio kao biološko oružje.

Na toj stranici navode da u toj knjizi na strani 37 piše: „Vakcine izazivaju autoimune bolesti. Aluminijum koji je adjuvans povećava produkciju određenih antitijela, koji izazivaju alergije i anafilaktički šok“.

Analiza cjelokupne pomenute knjige i izdvojene strane 37 pokazala je da ne postoji čak ni približna formulacija ovoj. Čak se ni sintagma “biološko oružje” nigdje ne pominje u toj studiji.

Stav institucija i drugih organizacija po pitanju 5G mreže

Podsjećamo da su prethodnog vikenda u nekoliko gradova u Velikoj Britaniji zapaljeni stubovi mobilne telefonije zbog neutemeljenih teorija o povezanosti korona virusa sa 5G mrežom, saopštili su britanski mobilni provajderi. Nakon što su fotografije stubova u plamenu postavljene na društvenim mrežama, britansko Ministarstvo za tehnologije, medije, kulturu i sport je istaklo da je širenje takvih glasina zabrinjavajuće.

Full Fact, fact-check organizacija iz Velike Britanije, istražila je tvrdnje o povezanosti korona virusa i 5G mreže, nakon što su postale popularne u britanskim tabloidima. 5G koristi veću frekvenciju radio talasa od 4G ili 3G, ali su nivoi 5G elektromagnetnog zračenja znatno ispod međunarodnih standarda. Maksimalni nivoi elektromagnetnog zračenja koje je britanski Ofcom mjerio bili su oko 66 puta manji od sigurnosnih ograničenja postavljenih međunarodnim standardima.

Čak su Nacionalna zdravstvena služba Engleske i Svjetska zdravstvena organizacija saopštile da 5G mreža nije štetna po zdravlje. Kako SZO navodi, nakon izvedenih istraživanja, nijedan štetan uticaj na zdravlje nije uzročno povezan sa izlaganjem bežičnim tehnologijama. Grijanje tkiva je glavni mehanizam interakcije između radiofrekventnih polja i ljudskog tijela. Nivoi izloženosti radiofrekvenciji iz trenutnih tehnologija (oko 3.5 GHz) rezultiraju neznatnim porastom temperature u ljudskom tijelu. Pod uslovom da ukupna izloženost ostane ispod međunarodnih smjernica, ne mogu se očekivati posljedice po javno zdravlje.

U subotu, 4. aprila, na platformi peticije.online pojavila se Peticija protiv uvodjenja 5G mreze u Crnoj Gori.  U periodu pisanja ovog teksta, imala je oko 430 potpisnika.

U peticiji se tvrdi da:

„5G donosi mnogo više negativnih stvari – u zemljama u kojima je već instalirana 5G mreža pojavile su se brojne posledice i tokom samog testiranja 5G – u Holandiji na stotine ptica palo sa neba i uginulo jer se koristi spektar frekvencija koje nisu podobne ni po zdravlje ljudi, ni po zdravlje prirode.

Preko 400 potpisanih radova iz oblasti medicine, nauke, zaštite životne sredine i dr., ide u prilog tome da je DOKAZANO da je 5G zračenje štetno. Ovom peticijom želimo da vlada Crne Gore zabrani instalaciju 5G mrežnih sistema u NAŠOJ zemlji.“

Kada je riječ o masovnom uginuću ptica u Holandiji, na šta se pozivaju brojni teoretičari zavjere, ali i ova peticija treba istaći da to nije istina. U periodu kada se dešavao pomor ptica (novembar 2018. godine) nije bilo 5G testiranja, a posljednje testiranje bilo je 28. jula 2018, nekoliko mjeseci prije incidenta. Ovakve teorije su demantovane i iz lokalnih udruženja za zaštitu ptica. Na Fejsbuk stranici jednog od udruženja objavljenoi je da nije bilo testiranja 5G mreže tih dana, a i da jeste nameće se pitanje zašto bi takvo zračenje uticalo samo na pojedine ptice jedne vrste koje se kreću u jatima od hiljadu jedinki?

Kada je riječ o radovima na koje se peticija poziva, oni su u domenu Jutjub kanala, društvenih mreža i alternativnih sajtova, jer nijedna relevantna insitucija ne priznaje štetan uticaj ove tehnologije na ljudsko zdravlje.

U peticiji se kao dokaz navodi i video „5G mreža – Video koji će vas dobro zamisliti“. sa Jutjub kanala „Fes TV“ iz maja prošle godine. U tom video se iznose brojne teorije o navodno štetnom uticaju 5G tehnoligije i radio-talasa kojim se prenose podaci. Inače, kanal Fes TV je omiljeno mjesto za sve ljubitelje teorija zavjera sa Balkana, što se i navodi u nekim video sadržajima tog kanala.

Podsjetimo, u februaru 2020. premijer Duško Marković primio je predstavnike česke PPF Grupe, na sastanku koji se ticao daljeg tehničkog i tehnološkog unapređenja telekomunikacione infrastrukture u Crnoj Gori. U tom kontekstu PPF Grupa je predstavila planove u vezi sa pripremama za novu generaciju mobilne telefonije 5G u Crnoj Gori.

Kao i prethodne generacije tehnologije bežične mreže (4G, 3G i 2G), 5G mobilni podaci se prenose putem radio talasa. Radio talasi su mali dio šireg elektromagnetnog spektra talasa i emituju energiju koja se naziva elektromagnetno zračenje. Radio talasi se nalaze na pri kraju spektra elektromagnetnog zračenja – proizvode samo nejonizujuće zračenje (vrstа elektromagnetnog zračenja koja ne poseduje dovoljno energije kojom bi mogla izazvati јonizaciju, odnosno uklanjanje elektrona iz atoma). To znači da ovi talasi ne mogu da oštete DNK u ćelijama, za razliku od  talasa sa višim frekvencijama (kao što su gama zraci, rendgenski zraci i i ultraljubičasto svijetlo) koji mogu uzrokovati promjenu u DNK ćelije.

Full Fact, fact-check organizacija iz Velike Britanije, istražila je tvrdnje o povezanosti korona virusa i 5G mreže, nakon što su postale popularne u britanskim tabloidima. 5G koristi veću frekvenciju radio talasa od 4G ili 3G, ali su nivoi 5G elektromagnetnog zračenja znatno ispod međunarodnih standarda. Maksimalni nivoi elektromagnetnog zračenja koje je britanski Ofcom mjerio bili su oko 66 puta manji od sigurnosnih ograničenja postavljenih međunarodnim standardima.

Čak su Nacionalna zdravstvena služba Engleske i Svjetska zdravstvena organizacija saopštile da 5G mreža nije štetna po zdravlje.

Kako SZO navodi, nakon izvedenih istraživanja, nijedan štetan uticaj na zdravlje nije uzročno povezan sa izlaganjem bežičnim tehnologijama.

Grijanje tkiva je glavni mehanizam interakcije između radiofrekventnih polja i ljudskog tijela. Nivoi izloženosti radiofrekvenciji iz trenutnih tehnologija (oko 3.5 GHz) rezultiraju neznatnim porastom temperature u ljudskom tijelu. Pod uslovom da ukupna izloženost ostane ispod međunarodnih smjernica, ne mogu se očekivati posljedice po javno zdravlje.

To ipak nije zaustavilo širenje takvih narativa.

U nekoliko gradova u Velikoj Britaniji (Liverpulu, Birmingemu i Mellingu) zapaljeni su stubovi mobilne telefonije zbog neutemeljenih teorija o povezanosti korona virusa sa 5G mrežom, saopštili su britanski mobilni provajderi.

Nakon što su fotografije stubova u plamenu postavljene na društvenim mrežama, provajderi su istakli da je širenje takvih glasina zabrinjavajuće.

Dodatno, Fejsbuk stranica Srpska čast  je 28. marta objavila fotografiju za koju tvrde da predstavlja predajnik za 5G mrežu zapaljen iz protesta građana u Nepalu protiv uvođenja 5G mreže u toj zemlji. Fotografija je zapravo nastala u Filadelfiji, 2013. godine i riječ je o požaru na predajniku. Ova činjenica ipak nije spriječila masovno širenje i dijeljenje ove fotografije na društvenim mrežama.

Interaktivni grafik koji prikazuje ključne narative, dezinformacije, teorije zavjere i lažne vijesti u vezi korona virusa za mjesec mart.

U krizama koje izazivaju pandemije, kombinacija straha i neinformisanosti čini čovjeka podložnijim da vjeruje u razne teorije.

Još od objave kineskih vlasti krajem decembra da misteriozna bolest hara Vuhanom (kasnije će ispostaviti da je riječ  o SARS-Cov 2 virusu), pojavile su se razne teorije o nastanku te bolesti i njenim posljedicama po društvo.

Iako je zbog COVID-19 čitav svijet stao, kako pandemija odmiče, osim broja zaraženih tom bolešću, povećava se i broj onih koji pokušavaju da umanje obziljnost situacije.

Tako se na društvenim mrežama svakodnevno plasiraju vijesti i postovi, koje zbog lakog, lažnog rješenja koje nude kao lijek za virus, često postanu prelako viralni.  Ipak, u odnosu na limunadu sa sodom bikarbonom ili bijeli luk, mnogo su opasnije objave koje spajanjem činjenica, laži ili poluistina, zbunjuju ili čak obmanjuju građane, posebno ako ih saopštavaju ljekari.

Korona nije opasnija od gripa

Upravo jedan takav video pod naslovom – Epidemija, koje nije bilo, postao hit u virtuelnim hodnicima Fejsbuka. Doktor Klaus Kunlajn, specijalista interne medicine, tvrdi da u  SARS-Cov 2 virusu, ne vidi novu bolest, navodeći da kada se “testiranja ne bi radila život bi bio isti kao prije i ne bi se pokazala nikakva veća smrtnost”. Takođe, Kunlajn, smatra i da su testovi za koronu besmisleni.

“PCR (polimerična lančana reakcija) test pogrešno je programiran na pozitivne rezultate, polovina rezultata su netačni. Ovdje nema šta da se vidi”, zaključuje optimistično.

Video se na našem govornom području, titlovan sa njemačkog, pojavio na Jutjubu 27. marta na kanalu “Joshua Bobi”, gdje se uglavnom objavljuju različite teorije zavjere  – “NASA je satanistička organizacija”, “Vatikan – Luciferov hram”,    “Zemlja je ravna ploča itd. Na tom kanalu video sa doktorom Kunlajnom ima više od 110 hiljada pregleda.

Logo protivnika vakcinacije

Sastavni dio videa na kanalu “Joshua Bobi” je i logo organizacije NoVA (inicijative građana za neobaveznu vakcinaciju) iz Srbije. Na kraju videa objavljena je i poruka – Za slobodu izbora! Stop represiji i ucjenama! Pravo na zdravstvenu zaštitu znači dostupnost, a ne prisilu na medicinske postpupke!

Taj broj čak i za regionalne, da ne govorimo o svjetskim standardima za Jutjub, ne predstavlja poseban rezultat. No, budući da kanal ima svega 157 pretplatnika sa prosječno 150 pregleda po videu, onda zbir od 110 hiljada pregleda dobija na značaju. Logično objašnjenje za taj, struci poznat kao “mushroom” efekat, je činjenica da se video preko noći proširio društvenim mrežama.

Kompletan intervju sa ljekarom iz Kila (Njemačka), takođe u titlovanoj verziji, objavljen je dva dana kasnije na Jutjub kanalu Fes TV,  gdje je imao više od 680 hiljada pregleda. Kreator tog kanala, sebe naziva “balkanskim skeptikom 21. vijeka” i otvoreno priznaje da je riječ o mjestu za sve obožavaoce teorija zavjere.

Sa ta dva kanala počinje širenje pomenutih videa na Fejsbuk – koji su podijeljeni na čak više od 42 hiljade profila i 110 otvorenih grupa i stranica.  Među grupama koje su stigle do najviše korisnika na toj društvenoj mreži su: Službena stranica Vedrane Rudan,  GRIGORI GRABOVOI – Nova zavest na Zemlji, Grupa podrške Ivana Pernara, Ruske vesti, Glavna grupa stranke Ivana Pernara i Društvo oca Gojka.

Dva videa su ostvarila preko 42 hiljade dijeljenja, 16 hiljada komentara i 82 hiljade reakcija. Treba dodati da je ukupan broj pratilaca u 110 otvorenih grupa i stranica, u kojima se našao ovaj sadržaj, 1,4 milion.

Kunlajn i Russia today

Razgovor sa dr Kunlajnom prvobitno je emitovan u emisiji “Der Fehlende Part” (nedostajući dio), na televiziji RT Deutschland (Russia today), a na Jutjubu je objavljen 20. marta. Emisija se, kako je navedeno u opisu na zvaničnom nalogu, bavi alternativnim izvještavanjem koje preispituje ustaljena mišljenja njemačkih medija. To se u najvećoj mjeri poklapa sa uređivačkom politikom RT televizije, koja je u vlasništvu države Rusije i od 2005. godine pruža ruski pogled na globalne vijesti, što je njihov moto.

Dr Kunlajn je i u prethodnim nastupima na RT televiziji kada je u više navrata govorio da su “navodno zarazni virusi ustvari, djelići koje ljudske ćelije proizvode kao posljedice različitih faktora koje uzrokuje stres, a često I ljekovi”. Svoje tvrdnje Kunlajn razrađuje u knjizi “Manija virusa” sa glavnom tezom da medicinska industrija konstantno izmišlja epidemije, zarađujući miljarde dolara o trošku građana.

Trojica ljekara ista teza: Korona nije opasnija od gripa

I video  “Koronavirus – ništa gore od epizode ​​teškog gripa – dr Volfgang Vodarg – provera činjenica”, prethodnih dana bilježi značajnu publiku na Fejsbuku i pojedinim alternativnim sajtovima.  U njemu su akteri ljekari , Volfgang Vodarg – bivši poslanik socijaldemokrata u Bundestagu,, Tom Džeferson sa danskog Instituta Kohren, kao i dr Mihael Kenč.   U videu, čiju je titlovanu verziju za naše govorno područje, objavila stranica Danak u krvi u Srbiji, Vodarg tvrdi da COVID-19 nije veća opasnost od sezonskog gripa, da ne zahtjeva mjere izolacije, kao i da su ljudi bespotrebno u karantinu. Zaključuje  i da je stvorena bespotrebna panika kao i da ne postoji logično medicinsko objašnjenje za sva dešavanja.

Stranica Danak u krvi u Srbiji poznata Fejsbuku

Stranica Danak u krvi u Srbiji prošle sedmice je objavila video u kojem se tvrdilo da je epidemiju izazvalo širenje 5G mreže a ne korona virus.    Taj sadržaj je nedavno uklonjen nakon provjere fact-checking organizacije koja sarađuje sa Fejsbukom, koji je nakon brojnih kritika o širenju lažnih vijesti na toj platformi pokrenuo timove za provjeru objava, koje sada na prijave reaguju brže nego ikad. U obrazloženju zbog čega je video uklonjen navodi se da ne postoji uzročno-posljedična veza između korona virusa i 5G tehnologije.

Video je na toj stranici  objavljen prije pet dana, a sakupio je oko 240.000 pregleda, a podijeljen je više od 850 puta.

I Vodarg je ranije gostovao na RT televiziji, kada je tokom 2010, kao predsjedavajući Odboru za zdravstvo Savjeta Evrope, pokrenuo istragu o epidemiji svinjskog gripa. Te godine je tvrdio kako je epidemija omogućila farmaceutskim kompanijama da ostvare ogroman profit, “iako je virus H1N1 manje smrtonosan od sezonskog gripa”.

Kada je o smrtnosti riječ, ta teza je donekle tačna. Prema procjenama američkog Centra za prevenciju i kontrolu bolesti (CDC) od pandemije svinjskog gripa (virus H1N1) širom svijeta  tokom prve godine pandemije (2009) preminulo je između 151,7 i 575 hiljada ljudi. Procjenjuje se da godišnje od raznih vrsta sezonskog gripa umre od 290 do 650 hiljada u svijetu. Međutim H1N1 virus ima opasniju komponentu od sezonskog gripa – više od 80 odsto preminulih imali su manje od 65 godina, dok su žrtve sezonskog gripa u 70 do 90 procenata iznad te starosne granice.

Zbog brojnih sličnih objava, a koje tim Digitalnog forenzičkog centra registruje svakodnevno, Svjetska zdravstvena organizacija saopštila je više puta da se ne borimo samo protiv epidemije, već i infodemije. Pogubni ishod svake dezinformacije ili teorije zavjere u ovom trenutku je relativizovanje problema s kojim se cijela planeta bori i time diskreditovanje relevantnih instituacija, što može imati devastirajuće posljedice.

Pojava COVID-19 u Crnoj Gori i zemljama regiona gurnula je pitanje crkve i litija u drugi plan, a pregovori ekspertskih timova Vlade i Mitropolije crnogorsko-primorske su odgođeni, čime je i Zakon o slobodi vjeroispovijesti stavljen u izolaciju.

Kako su tenzije u regionu rasle zbog povećanja broja zaraženih, a u Crnoj Gori zbog iščekivanja prvih slučajeva, društvenim mrežama je počela je da se širi teorija da se litijama i tamjanom građani mogu zaštititi od korona virusa. No, teorija je pala u vodu 17. marta kada su zabilježeni prvi pozitivni slučajevi na korona virus u Crnoj Gori.

Narativ – zabrana litija zbog korona virusa

Neposredno prije toga i uvođenja mjera za suzbijanje epidemije u Crnoj Gori, neki portali su u njihovim objavama insinuirali o navodnoj namjeri vlasti da iskoristi pandemiju tako što će proglasiti vanredno stanje i zabraniti održavanje litija.

Tako srpski portal Nacionalist 26. februara tvrdi da su pokrenute aktivnosti Vojske Crne Gore (VCG) u cilju formiranja karantina zbog opastnosti od izbijanje epidemije, što je, prema tim navodima, priprema za uvođenje vanrednog stanja i zabranu litija.

Narednog dana Velimir Eraković piše za srpski portal Pravda da je predsjednik Đukanović pro savjetu Zapada, a ne vjerujući u lojalnost vojske i policije, odlučio da uvede vanredno stanje zbog korona virusa. S tim ciljem se, dodao je, vrši i pritisak na načelnika Kliničko bolničkog centra Crne Gore (KBC) da naredi proglašenje vanrednog stanja.

Narativu se pridružuje Kurir koji 10. marta navodi da predsjednik Crne Gore ne bira sredstva da zaustavi litije i krije se iza korona virusa iako još nije zvanično potvrđen nijedan slučaj. Vlast je odlučila da iskorsti virus da bi se obračunala sa narodom koji protestuje zbog Zakona o slobodi vjeroispovjesti.

Narativ je na Fejsbuku podržao jedan od lidera DF-a, Nebojša Medojević, ocjenom da će Đukanović iskoristiti korona virus da spriječi veća okupljanja u CG.

Dezinfomacije i protiv Crkve

Početkom februara crnogorski portal Aktuelno, objavio je lažnu vijest da su dvojica sveštenika Mitropolije crnogorsko-primorske (MCP) stavljeni u karantin zbog sumnje da bi mogli da budu zaraženi korona virusom. Pozivajući se na pouzdane izvore, naveli su da se slučaj drži u strogoj tajnosti zbog bojazni od izbijanja panike u toku sezone litija i molebana.

Tekst su prenijeli i Portal Analitika (medij je naknadno naveo da se radilo o lažnoj vijesti), Avaz, Alo, bosanske Vijesti, Hayat, Espreso i Happy TV, a iz MCP i Ministarstva zdravlja brzo su reagovali i demantovali takve tvrdnje.

Ispravka – Portal Analitika

Pričešće istom kašičicom

Portal Srbin info u svom tekstu od 24. marta navodi da su srpski mediji poput N1 i Večernjih novosti okrivili Srpsku pravoslavnui crkvu da se ne pridržava mjera Vlade u Srbiji, koji su kao dokaz naveli snimke sa pričešća u Novom Sadu i masovnog prisustva vjernika Sv. Liturgiji u Kraljevu.

Gepostet von Slađana Ljubičić am Sonntag, 22. März 2020

Istovremeno navode da se kampanja vodi i u Crnoj Gori, gdje je režim zabranio narodu da učestvuje u bogosluženjima, jer su ona navodno prijetnja za širenje epidemije.

Srpska pravoslavna crkva je povodom tih objava saopštila da se država ne bavi niti može da se bavi sadržajem i načinom vršenja svete Liturgije i drugih crkvenih bogosluženja. To je isključivo stvar internog ili autonomnog crkvenog porekla i zakonodavstva, koje država prihvata kao validno, legitimno i legalno u javnopravnoj sferi. Takođe su dodali da je nerazumno i zlonamerno očekivati da će Crkva uskratiti vernicima ono što je za nju i za njih najvažnije i najsvetije – sveto Pričešće.

S druge strane, Mitropolija crnogorsko-primorska je saopštila da liturgijski skupovi sa pričešćem nikada nikoga nisu zarazili, ali i da će poštovati mjere Vlade. Dana 22. marta Vlada je  donijela mjeru da se vjerski obredi održavaju bez prisustva građana, jer je na pričešću i vjerskim obredima širom Crne Gore prisustvovalo više od hiljadu ljudi. Nacionalna komisija Grčke za javno zdravstvo je još 9. marta odgovorila na tvrdnju Stalnog Svetog sinoda Grčke pravoslavne crkve da se nijedna bolest ne prenosi svetim pričešćem. Saopštili su da se virus prenosi pljuvačkom i prenosi se kašičicom, pa samim tim i pričešćem i apelovali na ljude da izbegavaju javna okupljanja – uključujući i crkve.

I premda je pandemija korona virusa usporila i čak zaustavila vitalne aktivnosti društva i pojedinaca, tako je dijalog Vlade i Crkve o Zakonu o slobodi vjeroispovjesti stavljen ad acta, upućujući te dvije institucije, do juče suprotstavljene, da zajednički djeluju na suzbijanju epidemije.

COVID-19, poznatiji kao korona virus, obilježio je početak 2020. godine. Nastao u kineskom gradu Vuhanu, virus se u međuvremenu raširio u 125 zemalja svijeta. Prema podacima Worldometer, preminulo je preko 4.700 ljudi, trenutno ima nešto više od 54.000 aktivnih slučajeva, dok je preko 68.000 slučajeva izliječeno.

Korona virus je digao cijeli svijet na noge. Zdravstvena kriza je dovela do uzajamnih optužbi američkih i ruskih zvaničnika o širenju lažnih vijesti. Prema navodima iz Stejt Departmenta, Rusija stoji iza širenja teorija zavjera da za pojavu virusa treba kriviti Ameriku, i to još od početka januara kroz koordinisane aktivnosti na društvenim mrežama, što zvaničnici Rusije odbacuju kao lažne vijesti.

Navedene teorije o nastanku i namjeni širenja korona virusa pratile su druge teorije o predviđanjima korona virusa u romanu Oči tame (The Eyes of Darkness), američkog pisca Dina Kunca iz 1981. godine.  Jedna od teorija je bila da je poznata serija Simpsonovi u epizodi iz 1993. predvidjela izbijanje tog virusa, a zapravo se radi o fotomontaži.  

Uporedo sa tim teorijama, kružile su preporuke za prevenciju od virusa, sa savjetima za jačanja imuniteta – od alkohola i bijelog luka do upotrebe raznih hemijskih sredstava za čišćenje sredine u kojoj živimo, koje je demantovala SZO.

MN: Infodemija i kod nas

Sve te vijesti su stigle i do vrata Zapadnog Balkana, naročito Srbije i Crne Gore, a širili su ih kako zvaničnici država, tako i korisnici društvenih mreža.

Tako je teoriju o stvaranju korona virusa da bi se poveo biološki rat protiv Kine krajem februara u video-poruci na Fejsbuku podržala Danica Grujičić, vršilac dužnosti direktora Instituta za onkologiju i radiologiju Srbije. Istovremeno je ministar spoljnih poslova Srbije, Ivica Dačić mogućnost istinitosti te teorije nagovijestio nakon povratka iz Kine riječima da nije isključeno da je korona virus deo specijanlog rata protiv Kine.

Nakon sastanka sa predsjednikom Srbije, Aleksandrom Vučićem, dječji pulmolog dr Branimir Nestorović je izjavio da nema razloga za paniku, jer danas u Srbiji više ljudi umire od mnogih drugih bolesti, te da ne može da vjeruje da se narod koji je preživeo sankcije, bombardovanje, svakojaka maltretiranja, uplašio najsmešnijeg virusa u istoriji čovečanstva. Te izjave su naišle na oštre kritike javnosti, pa se oglasio i sam predsjednik Srbije, koji je bezuspješno pokušao da odbrani doktora.

U teorije zavjere o korona virusu su se uključili i regionalni teoretičari zavjere i kvazi-doktori, poput Dejana Lučića i njegove izjave da postoji permanentan pritisak na uništavanje žute rase, koja je po Starom zavjetu predviđena da vlada svijetom, ili Miroljuba Petrovića koji je rekao da u Srbiju treba da stignu dvije vrste vakcina protiv ovog virusa.

Šta kažu brojke?

Podaci do kojih smo došli su sljedeći: u proteklih mjesec dana u Crnoj Gori i Srbiji objavljeno je oko 66.000 članaka i objava na društvenim mrežama koje se direktno tiču korona virusa (ne računajući Fejsbuk). Sa grafika se može zaključiti da je nivo pominjanja značajno porastao od 6. marta, dana kada je potvrđen prvi slučaj u Srbiji.

Grafik aktivnosti objava u posljednjih 30 dana

11. mart u Crnoj Gori – dan panike

U srijedu su na društvenim mrežama osvanule poruke koje su stizale građanima sa raznih adresa. U njima se tvrdi, pozivajući se na izvore iz vlade, ministarstva, kako u Crnoj Gori ima slučajeva korona virusa, te da će Vlada narednog dana objaviti zvanično taj podatak i uvesti vanredno stanje.

Te poruke izazvale su ogromne gužve u martketima širom zemlje, jer su se uplašeni građani zaputili da što prije kupe osnovne namirnice kako bi se izbjegle nestašice i gužve nakon uvođenja vanrednog stanja, ali i eventualna zabrana kretanja.  Dodatnu paniku je izazvala poruka u kojoj se tvrdilo da su veliki lanci marketa Voli i Laković naručili ogromne količine osnovnih namirnica.

Ubrzo je reagovala Vlada Crne Gore: Povodom spekulacija i širenja lažnih vijesti da Vlada namjerava na sjutrašnjoj sjednici da povodom #COVID2019 uvede vanredno stanje obavještavamo javnost da je riječ o potpuno neutemeljenim tvrdnjama. Vlada CG ne razmišlja o tome i ne planira takve korake, niti za tim ima potrebe, saopšteno je na Tviteru.

Ministarka ekonomije, Dragica Sekulić, gostujući u Bojama jutra naTV Vijesti kazala je da su svi trgovački lanci dovoljno snabdjeveni i da nema razloga za paniku.

I litije ugrožene zbog korone?

Višemjesečnu medijsku kampanju koja je vezana za Zakon o slobodi vjeroispovijesti nije zaobišao ni korona virus. Posljednih sedmica učestali su naslovi na srpskim i prosrpskim portalima o navodnoj namjeri vlasti da proglasi vanredno stanje i zabrani održavanje litija zbog korona virusa.

Kako 26. februara tvrdi srpski portal Nacionalist, nakon sastanka crnogorskih ljekara i epidemiologa na kojem je donijet zaključak da postoji opasnost od širenja epidemije korona virusa, pokrenute su aktivnosti Vojske Crne Gore (VCG), koje imaju za cilj formiranje karantina u sklopu pripreme za izbijanje pomenute epidemije, a zapravo predstavljaju pripremu za uvođenje vanrednog stanja i zabrane litija.

Narednog dana, Velimir Eraković piše za srpski portal Pravda da je predsjednik Đukanović po savjetu Zapada, a ne vjerujući u lojalnost vojske i policije, odlučio da uvede vanredno stanje u Crnoj Gori zbog korona virusa. S tim ciljem vrši se i pritisak na načelnika Kliničko bolničkog centra Crne Gore (KBC) da naredi proglašenje vanrednog stanja.

Kako 10. marta navodi Kurir, predsjednik Crne Gore, Milo Đukanović ne bira sredstva da zaustavi litije i krije se iza korona virusa iako još nije zvanično potvrđen nijedan slučaj u Crnoj Gori. S tim u vezi vlast je odlučila da iskorsti virus da bi se obračunala sa narodom koji protestvuje zbog Zakona o slobodi vjeroispovijesti.

Narativ o zabrani litija zbog korona virusa je u objavi na Fejbuku podržao i Nebojša Medojević, jedan od lidera crngoske opozicione koalicije DF, pitanjem kako ce Djukanovic iskoristiti Korona virus da sprijeci veca okupljanja u CG.

Slučajevi dezinformacija

  • Slučaj MCP

Početkom februara crnogorski portal Aktuelno, objavio je lažnu vijest da su dvojica sveštenika Mitropolije crnogorsko-primorske (MCP) Srpske pravoslavne crkve (SPC), stavljeni u karantin zbog sumnje da bi mogli da budu zaraženi korona virusom, pozivajući se na pouzdane izvore. Kako su naveli, slučaj se drži u strogoj tajnosti zbog bojazni od izbijanja panike u toku sezone litija i molebana. Tekst su prenijeli i Portal Analitika (medij se kasnije ispravio i naveo da se radi o lažnoj vijesti), Avaz, Alo, bosanske Vijesti, Hayat, Espreso i Happy TV.

Iz MCP i Ministarstva zdravlja brzo su reagovali i demantovali ovakve tvrdnje.

  • Slučaj IN4S

U tekstu Nevjerovatna moć tamjana, objavljenom u utorak, 10. marta na portalu IN4S, navodi se: Upravo zbog litija i tamjana, Crna Gora je jedina zemlja u Evropi koja nije zaražena od korona virusa. Mnogima će ovo biti smiješno, nejasno, nepojmljivo, ali razumeće samo oni koji razumiju duh sveti. Dakle, kadite kuću što više i molite se. Tamjan ubija bakterije, odgoni zle duhove, daje bolju pamet…

Pored očigledno netačne korelacije između tamjana i litija s jedne i odsustva slučajeva korone s druge strane, sporno je da su ovo navodno riječi starca Jefrema. Jefrem Filotejski je preminuo 7. decembra 2019. godine, stoga nije moguće da se bavio pitanjem litija niti korona virusa, koji su uslijedili nakon njegove smrti.

Treba dodati da je IN4S sedmi najčitaniji medij u Crnoj Gori (31.000 lajkova na Fejsbuku), koji je dobio na popularnosti od početka litija (kraj decembra 2019).

Ovu objavu podijelili su na Fejsbuku i dvije velike grupe Srbi u Crnoj Gori i Nikšić Ponosni Srpski grad¸ te je ta dezinformacija dospjela do preko 80.000 ljudi u našoj zemlji.

Domet informacije sa portala IN4S na Fejsbuku
  • Slučaj Koha

Istog dana, prištinski medij Koha i Gazeta Blic, objavljuje da su crnogorske vlasti od tog jutra zabranile  ulazak putnika iz Albanije u Crnu Goru preko prelaza Murićan i Hani i Hotit.  Kako ti mediji prenose, svi autobusi, minibusevi i putnička vozila, a posebno oni koji imaju veze sa Italijom, se vraćaju nazad za Tiranu.

Kako se ispostavlja, ovo je još jedna dezinformacija. Na zvaničnom Tviter profilu Uprave policije Crne Gore je objavljen demanti, gdje se navodi da Crna Gora nije zatvorila granice prema Albanija kako tvrde pojedini mediji. Crnogorska granična policija zajedno sa Ministarstvom zdravlja na svim graničnim prelazima sprovodi pooštrene granične kontrole nad putnicima u međunarodnom saobraćaju.

  • Slučaj Fejsbuk

Širenju panike doprinijeo je i korisnik Fejsbuka Milivoje Brdža Brković. On je u objavi na toj društvenoj mreži istakao da ima informaciju da je 13 slučajeva virusa u Crnoj Gori.  U komentarima se mogu pročitati veliki broj teorija zavjere, informacija iz prve ruke, ali i onih gdje se navodi da tamjan i sveti Vasilije čuvaju narod od korona virusa.

Brković je u četvrtak, 12.03. uhapšen, kako se navodi iz Policije, zbog širenja lažnih vijesti i uznemiravanja javnosti.

Osim Brkovića, tvrdnje da slučajevi virusa postoje u Crnoj Gori, iznosi i poslanik Skupštine i jedan od lidera Demokratskog fronta, Nebojša Medojević.

Apel

Ovim putem upućujemo apel svim građanima da objave pojedinaca na društvenim mrežama nijesu kredibilan izvor informacija o koronavirusu. Potrebno je pratiti objave i informacije koje dolaze sa zvaničnih i kredibilnih adresa poput Instituta za javno zdravlje, Ministarstva zdravlja i Svjetske zdravstvene organizacije.

S druge strane mediji trebaju da prilikom izvještavanja o korona virusu vode računa o profesionalnim standardima i da izbjegavaju senzacionalističke izjave koje mogu doprinjeti širenju dezinformacija i panike.

Više od dva mjeseca nakon usvajanja Zakona o slobodi vjeroispovijesti situacija je ista. I dalje imamo, s jedne strane, slab glas Vlade koja je donijela Zakon, a sa druge jak glas onih koji se protive Zakonu, kao i onih koji šire dezinformacije, teorije zavjere i druge medijske obmane.

Pažnju privlače narativi koji se brzo prenose i često ponavljaju. Pored već pomenutih u prethodnim analizama DFC poput „otimanje i prodaja svetinja“, „miješanja zapadnih vlada i organizacija“, „ugroženosti srpskog naroda u Crnoj Gori“, izdvaja se još jedan – „izazivanje nereda na litijama“. Narativ najbolje oslikavaju senzacionalistički naslovi tekstova na portalima srpskih i prosrpskih medija plasiranih sa većim intenzitetom od kraja januara 2020. Primjetno je da je najviše takvih tekstova objavio srpski portal Nacionalist.

RAZLIČITE INTERPRETACIJE SA ISTIM CILJEM

Česte teme su ispisivanje simbola četiri S (prema krilatici „samo sloga Srbina spasava“) na spomenicima u Podgorici, raspoređivanje policijskih snaga Specijalne antiterorističke jedinice MUP-a na sjever Crne Gore, ubacivanje batinaša, kriminalaca, puštanje 300 zatvorenika iz UIKS i angažovanje navijačkih grupa iz regiona, pa čak i uvođenje vanrednog stanja zbog korona virusa. Izvori informacija bili su uglavnom anonimni visokopozicionirani i dobroobaviješteni pojedinci ili pripadnici bezbjednosnih struktura. Zajednički sadržilac svih tih objava je da vlast, pa time i predsjednik Crne Gore, žele da izazovu nerede na litijama i da, kako je to jednom prilikom napisao IN4S, obezbijede legitiman izgovor za gušenje protesta.

Ni vojska nije izuzeta, štaviše, krajem februara je na portalu Večernjih novosti objavljeno da su pripadnici Vojske Crne Gore od svojih starješina dobili instrukcije da bi u slučaju pogoršanja bezbednosne situacije mogli biti angažovani na zadacima očuvanja javnog reda i mira, kao asistencija policiji. Ta vijest je demantovana iz Ministarstva odbrane istog dana. Kružile su i glasine o angažovanju policijskih snaga susjednih zemalja, Hrvatske i Slovenije, čak i Kosova (tekst sa portala FOS Media) u pružanju pomoći da se suzbiju litije. To je dodatno unijelo nemir među građane Crne Gore koji izlaze na ulice.

SA PORTALA NA DRUŠTVENE MREŽE

Narativ nije prisutan samo na pomenutim portalima, već se širi i društvenim mrežama. Najsvježiju takvu objavu nalazimo na Fejsbuku 27. februara, u kojoj se najavljuje potencijalni sukob i krv na ulicama za vrijeme Svetosimeonske litije (održana 29. februara), što  bi moglo dovesti do decenijama duge krvne osvete. Objava je podjeljena 401 put i imala je oko 1.500 reakcija na toj društvenoj mreži.

Iako su iz Mitropolije crnogorsko-primorske nekoliko puta poručili narodu koji izlazi na ulice da uguše i spriječe svaki nasilan potez na litijama (ukoliko bi do njega došlo), otac Gojko Perović je 2. februara izjavio za RTS da je teško očuvati mir i dostojanstvo na litijama jer je naroda sve više, a ljudi iz crkve nisu vični da toliko često i u tom broju okupljaju narod. Čini se da je on tom izjavom želio da ogradi crkvu od krivice ukoliko bi do nasilja ipak došlo.

Narativu “izazivanje nereda na litijama” se pridružio i patrijarh srpski Irinej. On je u intervjuu za Sabornik, 6. marta, govoreći o stanju u Crnoj Gori, rekao da se plaše da u toj državi ne dođe do fizičkih obračuna, čak i prolivanja krvi, što bi bila tragedija. A postoje indicije da bi se tako nešto moglo desiti. Crnogorci kažu branićemo životima naše svetinje. Poruka je vrlo jasno, koju treba uvažiti u interesu i naroda i Crne Gore, i uopšte mira u tom delu sveta.

Isti narativ je podržao i portparol Nove srpske demokratije i funkcioner DF, Marko Kovačević. On je u reagovanju na izjavu ministra unutrašnjih poslova, Melvudina Nuhodžića da ne postoje indicije o izazivanju nereda na litijama postavio pitanje da objasni na osnovu kojih to saznanja tvrdi da ne može biti sukoba pa ni krvoprolića u vezi tzv. Zakona o slobodi vjeroispovijesti. Kako on to zna ili na osnovu čega misli da pravoslavni vjernici neće ispuniti zakletvu datu na Trojčindan u Podgorici prošle godine i da neće braniti životima svoje svetinje ukoliko režim krene u njihovo otimanje.

VEĆ VIĐEN NARATIV

Narativ o „izazivanju haosa“ nije nov, već je itekako prisutan kada govorimo o masovnim okupljanjima i protestima širom svijeta. Iako je situacija sa žutim prslucima u Parizu po intenzitetu i dinamici protesta drugačija od ovih u Crnoj Gori, pisanje londonskog Tajmsa (koji je imao uvid u analizu američke kompanije za sajber bezbjednost Novo znanje/New Knowledge) govori o stranom uticaju na tim protestima putem društvenih mreža.

Riječ je okvirno o 200 praćenih naloga na Tviteru, veliki broj njih je bio lažan (sock puppets), a predstavljali su se kao ljudi koji dolaze sa Zapada, koji su po principu automatizma objavljivali i po 1.600 tvitova i ritvitova dnevno.

Nalozi za koje je utvrđeno da su povezani sa Rusijom su širili dezinformacije o protestima žutih prsluka sa porukama o nasilju i haosu na protestima. Jedan od primjera je korišćenje fotografije povrijeđenih protestanata sa drugih protesta da bi kreirali i proširili narativ o brutalnosti francuske policije.

POJAM NARACIJE

Ako govorimo o teoriji narativa, dolazimo do same definicije: naracija (od latinskog glagola „narrare“, što zači pričati) predstavlja čovjekov suštinski instinkt i želju za pričanjem priče. Bilo na nivou pojedinca, zajednice ili nacije, oblik i ponavljanje priče imaju za cilj da istaknu bitne poruke i vrijednosti. Najzad, te vrijednosti jačaju osjećaj identiteta na emocionalnom nivou i postaju glavni front u borbi za prioritete, izbore i percipirane prijetnje na nivou države.

Stoga, u okvirima dezinformacija, uloga narativa bi bila da, koristeći širi okvir, kreira i ojača priču koja će otvoriti put ka radikalnijem djelovanju ili pak pružiti opravdanje, kako bi to neki shvatili, za nasilje i represiju. Ako govorimo o aktuelnom crnogorskom narativu, potrebno je sagledati širu sliku i zapitati se šta je njegov krajnji cilj i kome bi njegova realizacija zapravo najviše koristila.

Dolazak mitropolita Onufrija, „poglavara Ukrajinske pravoslavne crkve” Moskovke patrijaršije, bila je tema najnovije kolumne rektora cetinjske Bogoslovije, Gojka Perovića, objavljena juče (26. februara) u dnevnom listu Vijesti. Značaj te informacije ogleda se u tome što je otac Gojko najavio da će uvaženi gost, uz ostalo sveštenstvo, predvoditi Svetosimeonovsku litiju podgoričkim ulicama u subotu, 29. februara.

Analizirajući pomenuti sadržaj, uočili smo određene tvrdnje i rečenice koje ne odgovaraju činjeničnom stanju. U tekstu se kaže:

1. „U petak 28. februara, u posjetu Crnoj Gori dolazi poglavar Ukrajinske Pravoslavne Crkve Blaženjejši Mitropolit Kijevski i cijele Ukrajine g. Onufrije.“

Mitropolit Onufrije, kojeg SPC i u ovom slučaju Gojko Perović predstavljaju kao mitropolita kijevskog i cijele Ukrajine, od priznanja autokefalnosti Ukraijinske pravoslavne crkve od strane najveće instance u pravoslavlju – Vaseljenskog patrijarha Vartolomeja, zapravo nosi titulu mitropolita u Kijevu Moskovske patrijaršije. Gramatom Vaseljenskog patrijarha Vartolomeja I upućenom Onufriju, 12.oktobra 2018, on je obavješten da mu je Vaseljenska partrijaršija, koje je i teritorija Ukrajine sastavni dio, ukida sve titule i naznačenja, tako da je on od tada ruski mitropolit u Kijevu. Titula poglavara Ukrajinske pravoslavne crkve, mitropolita kijevskog i sve Ukrajine, takodje gramatom partrijarha Vartolomeja I, je data mitropolitu Epifaniju 15. decembra 2018. Stoga, čovjek koji dolazi u Crnu Goru je ruski mitropolit u Kijevu, a ne Mitropolit Kijevski i sve Ukrajine.

2. „On će, sjutradan, u pratnji nekoliko ukrajinskih arhijereja, zajedno sa vjernim narodom, sveštentsvom i monaštvom SPC u Crnoj Gori predvoditi Svetosimeonovsku litiju podgoričkim ulicama…“

U tekstu se navodi da će Onufrije, u pratnji nekoliko ukrajinskih arhijereja predvoditi  Svetosimeonovsku litiju, što zapravo nije slučaj.

Ne radi se o ukrajinskim arhijerejima, jer oni ne dolaze iz autokefalne i priznate Pravoslavne crkve u Ukrajini, već o vladikama Moskovske patrijršije u Ukrajini. Prema Šematizmu Pravoslavlja za 2020. (godišnja publikacija Vaseljenske partijaršije), njima su ukinute titule i naznačenja. U istoj publikaciji se gorepomenuti mitropolit Onufrije tretira samo kao mitropolit u Kijevu, jer prema pravoslavnim kanonima, u jednoj eparhiji može biti samo jedan vladika, a ne dva ili više, što je u ovom slučaju mitropolit Epifanije, Mitropolit Kijevski i cijele Ukrajine.

3. „Drugi značaj Onufrijeve posjete Crnoj Gori je svjedočanstvo nepobjedivosti blagoslovenog Božijeg poretka, u odnosu na sve zemaljske političke spletke.“

Otac Gojko autokefalnost PCU naziva zemaljskim političkim spletkama i time dovodi u pitanje poredak pravoslavnih crkava koji glasi: 1. Carigrad 2. Aleksandrija 3. Antiohija, 4. Jerusalim, 5. Moskva. 6. Beograd……..15. Kijev, kao i autoritet Vaseljenske patrijaršije, odnosno njeno hiljadugodišnje i ekskluzivno pravo da daje i uzima autokefalije. Isto pravo koje je SPC iskoristila kada je 1922. od Vaseljenske Patrijaršije dobila autokefalnost.

4.. „Pravoslavna Crkva u Ukrajini, nasljednica drevne Kijevske mitropolije, a potom i tzv. Kijevskog egzarhata RPC, postoji, kao sastavni dio Moskovske patrijaršije – pod ovim imenom Ukrajinska Pravoslavna Crkva – evo već tri decenije.“

Ukrajinska pravoslavna Crkva Moskovske Patrijaršije nije nasljednica drevne Kijevske mitropolije koja je od osnivanja do davanja autokefalije Kijevu bila sastavni deo Vaseljenske Patrijaršije. Godine 1686. ona je bila data na upravu Moskovskoj crkvi uz obavezu pominjanja Vaseljenskog Patrijarha kao Poglavara na svim liturgijama. Pored toga, Moskovska Patrijaršija nije mogla samostalno da bira Kijevskog mitropolita, već uz dozvolu Carigrada.

5. „Autonomija koju ona ima u odnosu na Moskvu, spada u primjere najšire moguće autonomije u cijelom pravoslavlju.“

Autonomija koju Ukrajinska Pravoslavna Crkva Moskovke Patrijaršije (UPC-MP) sada ima nije ista kao ona koju joj je 1990. godine dodijelio ruski patrijarh Aleksej II. Tadašnja autonomija joj je temeljno izmijenjena odlukama Svetog Arhijerejskog Sabora Ruske Pravoslavne Crkve o izmjenama i dopunama Povelje o Ruskoj pravoslavnoj crkvi i drugim dokumentima Ruske pravoslavne crkve, održanog od 29. novembra do 2. decembra 2017. godine.

Izmjene i dopune Povelje RPC, što je i bio prijedlog tadašnjeg Mitropolita Kijevskog i sve Ukrajine Onufrija, trebale su maksimalno skratile već postojeću autonomiju, a neke od izmjena su bile sljedeće: 1) na svim liturgijama, kao obaveza, pominje se ime ruskog patrijarha; 2) odluke o stvaranju i ukidanju eprahija UPC-MP se donose uz odobrenje Arhijerejskog Sabora Ruske Crkve; 3) sve odluke Arhijerejskog Sabora Ruske Crkve su obavezujuće za UPC-MP; 4) UPC-MP dobija sveto miro isključivo iz ruke Moskovskog patrijarha; 5) Arhijerejski sud Moskovske Patrijaršije je vrhovna crkvena sudska instanca UPC-MP.Suma summarum, od velike automije koju je imala, Ukrajinska Pravoslavna Crkva Moskovske Patrijaršije sada o svim bitnim odlukama dobija odobrenje i naloge iz Rusije.

6. „Njene veze sa Ruskom pravoslavnom crkvom jesu čvrste i jasne, ali su, u administrativnom smislu, malobrojne.“

O tome koliko su zapravo veze između Ukrajinske Pravoslavne Crkve Moskovske Patrijaršije i Ruske Pravoslavne Crkve administrativne, odnosno malobrojne, govore opet odluke donesene na istom Svetom Arhijerejskom Saboru Ruske Pravoslavne Crkve 2017. godine. U Svetom Sinodu Ruske Pravoslavne Crkve, vladika Onufrije zauzima drugo mjesto, dok prvo pripada Ruskom Patrijarhu, sada Kirilu. Takođe, ruski Arhijerejski sud je vrhovni sud za Ukrajinsku Pravoslavna Crkvu Moskovke Patrijaršije, što opet pokazuje da ta crkva zapravo nema autonomiju, ili preciznije da joj je autonomija iz 1990. ukinuta.

7. „Zato, i međunarodnu pravoslavnu podršku, i odanost većinskog pravoslavnog življa u Ukrajini i dalje uživa Ukrajinska Pravoslavna Crkva Moskovskog patrijarhata, čiji nam predstojatelj Blaženjejši g. Onufrije, kroz dva dana dolazi u goste.“

Po istraživanju javnog mnjenja o odanosti većinskog pravoslavnog „življa“ u Ukrajini, situacija je sljedeća: 34% pravoslavnih podržava i identifikuje se sa PCU, 14% podržava Ukrajinsku Pravoslavnu Crkvu Moskovske Patrijaršije, dok 27,6% kaže da su pravoslavni hrišćani, ali da im je svejedno u koju crkvu idu.

8. „Jer – u njenom radu je sve bilo saobrazno državnim granicama; sve obučeno u ukrajinske državne simbole (maksimalno poštovanje zastave, himne i sl.); sve vrlo svedeno na domicilno sveštenstvo i upotrebu ukrajinskog jezika“

Ruska crkva u Ukrajini kao bogoslužbeni jezik ne koristi ukrajinski nego rusku redakciju crkveno-slovenskog jezika.

9. „Bilo kako bilo – Porošenkov crkveni eksperiment nije izašao dalje od laboratorije. Kanonska, i od svih drugih priznata, Ukrajinska Pravoslavna Crkva, sačuvala je, do danas, svoje unutrašnje jedinstvo sa preko 50 eparhija, preko 10.000 parohija i preko 200 manastira.“

Što se tiče značajnih ukrajinskih pravoslavnih manastira ili crkava, oni su vlasništvo ukrajinske države, koja ih ustupa na korištenje tamošnjim crkvama.

Tako i rezidencija vladike Onufrija  u Kijevu, slavna Kijevska Lavra, je vlasništvo države, koju koristi Moskovska patrijaršija.

10. „A da bude još veći – Crkva kojoj je na čelu mitropolit Onufrije zadržala je nacionalni naziv ”ukrajinska”, dok je novoformirana i novopocijepana ”PCU” izgubila takav naziv, jer je, Bože moj, trebala da ”pomiri pravoslavno biće Ukrajine.“

Pravoslavna Crkva Ukrajine se tako zove po odluci i tomosu Vasljenske Patrijaršije, a ne zbog navodnih političkih deklaracija i ciljeva. Treba istaći da Vaseljenska Patrijaršija ima jedina pravo da suvereno dodjeljuje autokefalije, kao što je bio slučaj i 1922. sa SPC, a nepriznavanje tog suverenog prava Vaseljenske Patrijaršije nosi u sebi konsekvence i za pitanje crkava na teritoriji Sjeverne Makedonije i Crne Gore.

Ovaj članak je dio dvodjelne publikacije Digitalnog forenzičkog centra Atlantskog saveza Crne Gore o događajima koji su oblikovali Crnu Goru kao državu, kao i o stranim uticajima sa kojima se danas suočava

Tokom prethodna dva mjeseca, državu na Balkanu, Crnu Goru, uzdrmao je niz protesta koje je prouzrokovalo usvajanje Zakona o slobodi vjeroispovjesti u decembru 2019. godine. Iako protesti datiraju odnedavno, oni su kulminacija duge i kompleksne crnogorske istorije u pogledu veza sa Srbijom i Rusijom. Država je prošla kroz mnogo oblika vladavine kroz vjekove; svaki od njih je značajno uticao na narod i državu, kao i na trenutno medijsko okruženje.

Pozicionirana na obali Jadranskog mora, Crna Gora ja bila dom brojnim slovenskim plemenima, više od hiljadu godina unazad. Krajem 15. vijeka, njen veći dio je bio pod vlašću Osmanskog carstva, iako je zadržala značajan dio autonomije. Nakon niza ratova u 19. vijeku sa Osmanlijama, Crna Gora je dobila nezavisnost 1878. Do početka 20. vijeka, kratko je bila nezavisna Kraljevina Crna Gora dok nije postala dio Kraljevine Jugoslavije. Kada su je okupirale Sile Osovine u Drugom svjetskom ratu, jugoslovenski partizani su oslobodili kraljevinu i po zavšetku rata, postala je dio Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije pod vođstvom Josipa Broza Tita.

Devedesetih godina prošloga vijeka, etničke tenzije i sve veće težnje ka nezavisnosti počele su da rasparčavaju Jugoslaviju, što je rezultiralo regionalnim konfliktom i ratom. Kada su se Bosna i Hercegovina, Hrvatska i Slovenija odvojile, Crna Gora je postala dio rekonstituisane Savezne Republike Jugoslavije, zajedno sa Srbijom. Ipak, ta veza nije dugo opstala: Nezadovoljstvo Crne Gore sistemom vladavine u Uniji i uvođenje eura kao jedinstvene valute u Crnoj Gori dovelo je do želje za još većom autonomijom.

U maju 2006. godine, želja Crne Gore da postane nezavisna država sa parlamentarnim političkim sistemom, ostvarila se nakon nacionalnog referenduma. Iako država ima dobre veze sa Srbijom u pogledu religije i kulture, brzo je postala međunarodno priznata i pridružila se Ujedinjenim Nacijama iste godine. Nakon toga je uslijedilo otvaranje pregovora sa Evropskom unijom 2007. godine i članstvo u NATO 2017. godine.

Uprkos svim postignućima u toku prethodnih 14 godina, Crna Gora je i dalje predmet stranog uticaja, naročito Srbije i Rusije. Iako je ovaj uticaj prisutan u brojnim oblicima, naročito je uočljiv u pogledu protoka informacija u Crnoj Gori

Internet i mediji

Na osnovu podataka Zavod za statistiku Crne Gore (MONSTAT), Crnogorci internet najviše koriste za upotrebu društvenih mreža (84.6 procenata), čitanje onlajn novina i magazina (75.7 procenata) i slanje i primanje mejlova (70.5 procenata). Dok podaci kompanije za internet analitiku SimilarWeb od januara 2020. pokazuju da šest od deset najpopularnijih medijskih platformi u državi – KurirBlicAloEspresoSrbija Danas, i Pink potiču iz Srbije dok samo četiri potiču iz Crne Gore:  VijestiCDMIN4S, i Umrli.me.

Kad je riječ o korišćenju društvenih mreža, podaci kompanije StatCounter pokazuju da je u posljednjih pet godina Fejsbuk postao glavna platforma u Crnoj Gori (90.1 procenata stanovništva ga koristi) dok Instagram (sa 5.71 procenata), Tviter (1.64 procenata) i Jutjub (0.6 procenata) značajno zaostaju.

Ruski uticaj u crnogorskim pitanjima

Ruski uticaj u Crnoj Gori ima duboke korijene, što uključuje zajedničku slovensku istoriju i afinitet prema pravoslavnoj crkvi. Danas Rusija koristi ove veze kako bi povećala svoj uticaj kroz manipulaciju crnogorskim i panslovenskim identitetom kao i kroz moć crkve i ekonomske veze.

Čak i prije crnogorske nezavisnosti, Rusija je počela da investira putem kompanija i pojedinaca u raznim sektorima, od industrije metala do turizma. Prema službenim registrima od crnogorske nezavisnosti 2006., Rusija je ostvarila 1.4 milijarde eura u direktnim investicijama.  Na osnovu zvaničnog zahtjeva za dobijanje informacija koji je Atlantski savez Crne Gore podnio MONSTAT-u i Ministarstvu unutrašnjih poslova, postoje 1,722 registrovane kompanije u Crnoj Gori na čijem čelu su ruski državljani pri čemu su Rusi vlasnici oko 3600 nekretnina uključujući i škole i vrtiće samo u Budvi. Podaci Ministarstva unutrašnjih poslova Crne Gore iz 2018.  takođe dobijeni na zahtjev pokazuju da oko 4500 državljana Ruske Federacije ima ili privremene ili stalne boravišne dozvole u Crnoj Gori.

Grafik koji pokazuje kolike su ruske insvesticije u milionima eura u Crnoj Gori između 2006. i 2019. godine (izvor: Atlantski savez Crne Gore; dobijeno od strane Centralne banke Crne Gore)

Pored gorepomenutih ekonomskih uticaja, Rusija se umiješala i u crnogorsku politiku. Najupečatljiviji primjer je bio pokušaj državnog udara  u oktobru 2016. godine, što je izgledalo kao djelo opozicije u Crnoj Gori (Demokratskog fronta) podržane od strane Rusije i GRU-a, prema analizi koju je sproveo Bellingcat  i Insajder. Na kraju je Viši sud Crne Gore proglasio dvojicu ruskih državljana, devetoricu srpskih državljana i tri političara iz Demokratskog fronta krivima za pokušaj terorizma.

Tokom procesa integracije Crne Gore u NATO, uticaj Rusije je uključivao diplomatske reakcije i napade medija na vladu, zabranu uvoza iz crnogorske vinarije Plantaže koja je u vlasništvu države i bojkot glasanja o ratifikaciji članstva u NATO u parlamentu 2017. godine od strane pro-ruskih opozicionih partija.

Ali to nije bio kraj. U martu 2017. godine, ruska državna medijska kuća Rossiya 1 objavila je kratak dokumentarac tvrdeći da je Crna Gora „opasna za ruske turiste i da postoji visok rizik od oboljenja od zaraznih bolesti“ ali i „da su plaže prljave, prisutna minska polja i politička nestabilnost kao i da se ruski državljani hapse iz nepoznatih razloga.“

Skrinšot negativnog izvještaja ruske televizije o Crnoj Gori (Izvor: Jutjub)

Mjesec dana kasnije, the Ministarstvo vanjskih poslova Ruske Federacije nastavilo je sa negativnom kampanjom, navevši da je “prisutan talas anti-ruske histerije u Crnoj Gori” i dodavši: “Primijetili smo rast negativnih stavova prema ruskom poslovanju i našim sunarodnicima. Ne isključujemo mogućnost provokacija, pritvaranja iz sumnjivih razloga, pokušaja izručivanja ruskih državljana trećim državama, pogotovo SAD-u  ”

Skrinšot saopštenja Ministarstva vanjskih poslova Ruske Federacije. (Izvor: Ministarstvo vanjskih poslova Ruske Federacije/arhiva)

Ruska federalna turistička agencija je koristila istu liniju napada kada je natjerala organizatore putovanja da informišu klijente o „nepovoljnoj situaciji“ za Ruse u Crnoj Gori. Uprkos ovim negativnim narativima Vlade Rusije, godina se završila sa više od tri miliona noćenja ruskih turista u Crnoj Gori.

Skrinšot saopštenja Ruske federalne turističke agencije (Izvor: Federalna turistička agencija/arhiva)

Miješanje Srbije

Nakon raspada Državne zajednice Srbije i Crne Gore nakon koje je uslijedila crnogorska nezvisnost, srpski uticaj postaje sve očigledniji. Za razliku od Rusije, Srbija nema finansijsku moć da bi uticala na ekonomiju Crne Gore. Umjesto toga, utiče na svoje medije da šire narative i dezinformacije, objavljujući bombastične naslove o razvoju Crne Gore kao države. Srbija takođe sprovodi svoj uticaj kroz crkvu u Crnoj Gori: Mitropoliju crnogorsko-primorsku, koja je najveća eparhija Srpske pravoslavne crkve. Izvan ovih okvira, veza između dvije države je generalno dobra, države sarađuju po brojnim pitanjima.

Kad je riječ o medijskom uticaju, proruska medijska kuća Sputnjik Srbija vrši značajan uticaj kako u Srbiji tako i u Crnoj Gori. Digitalni forenzički centar Atlantskog saveza Crne Gore istražio je narative Sputnjika Srbija u 2018. godini, kako bi se razumjele poruke ove medijske kuće koje targetiraju države Zapadnog Balkana, Evropsku uniju i NATO. Kad je riječ o Crnoj Gori, centar je identifikovao 554 članka, od kojih je fokus većine na etničkom porijeklu, istorijskom revizionizmu, antisrpskoj diskriminaciji, članstvu Crne Gore u NATO i putu države ka Evropskoj uniji. Neki od glavnih identifikovanih narativa su: „Crna Gora i ostale države Zapadnog Balkana predstavljaju teren za konflikte interesa Istoka i Zapada“ i „NATO je agresivan i podstiče na provokacije.“

Isto kao i ruski, i srpski turisti posjećuju Crnu Goru u velikom broju. Ljeta 2019. godine, više od 460000 srpskih turista posjetilo je državu. Zbog važnosti turizma kad je riječ o nacionalnom dohotku i velikog interesovanja od strane srpskih državljana za odmor u našoj državi, turizam se visoko kotira kao meta o kojoj Srbija širi dezinformacije , naročito pred ljetnju sezonu.

Veliki broj članaka srpskih medijskih kuća karakteriše Crnu Goru kao skupu i nedovoljno bezbjednu destinaciju sa prljavim plažama i agresivnim stanovništvom, objavljujući naslove poput: “Turisti masovno otkazuju letovanje u Crnoj Gori” i “Iz plićaka izašla i krenula ka ljudima; snimljena zmija na punoj plaži u Buljaricama.” Slična propaganda je zapažena i prethodnih godina, ali do sada nije uticala na broj srpskih posjetilaca ili na prihode.

U nastavku

Sve ove prethodne kampanje nisu toliko bitne u poređenju sa kampanjom koja sada traje. Zakon o slobodi vjeroispovjesti, koji je usvojila Skupština Crne Gore krajem decembra 2019. godine, omogućio je brojnim srpskim medijima da šire različite narative protiv Crne Gore i njenih stanovnika. Po svoj prilici, cilj ovih kampanja je da se polarizuje društvo, stvore tenzije i na kraju destabilizuju nadolazeći izbori u državi.

U jeku dešavanja povodom usvojenog Zakona o slobodi vjeroispovijesti, sve intenzivnije se osjeća uticaj Rusije i njeno miješanje u politički, nacionalni i vjerski (su)život u Crnoj Gori.

Rusija se ponovo koristi prilikom da uplete prste u unutrašnje stvari Crne Gore snažnom i dinamičnom medijskom kampanjom. Usvojeni Zakon o slobodi vjeroispovijesti pokrenuo je lavinu komentara, kako u crnogorskim, tako i u srpskim medijima.

Portali Blic, Fakti, Novosti, Informer, Antena M, Borba, IN4S pokušavaju da naglase sentiment ruske podrške nezadovoljnom srpskom narodu u Crnoj Gori sljedećim naslovima: U borbi za pravoslavlje i SPC, Srbima u Crnoj Gori stigla podrška i iz Rusije: Braćo naša, molimo se za vas! Moskva mora da zaštiti imovinu koju je dala SPC u CG: Sergej Baburin se zalaže za povratak relikvija koje Podgorica hoće da uzurpira, Crna Gora: Rusija se ponovo meša u naše unutrašnje stvari, RUSKI PATRIJARH KI- RIL STAO UZ SRBE: Podrška za SPC u Crnoj Gori!

S. Baburin: Zahtjevati povrat relikvija sa Cetinja

Srpski portal Novosti je objavio tekst o dvojici Rusa koji su napravili snimak sa porukom Srbima u Crnoj Gori. Na kartonu koji drže u rukama piše: Rusija i Crna Gora braća zauvek. Vreme lopova Đukanovića će proći. Hristos po sredi nas. Oni su takođe prenijeli izjavu Sergeja Baburina (predsjednik partije Ruski opštenarodni savez) u kojoj ističe da Rusija treba da zaštiti ono što je u Crnoj Gori dala srpskim crkvama i manastirima, te da Rusija treba od Podgorice da zahtijeva povratak relikvija koje se nalaze na Cetinju – desnice Sv. Jovana Krstitelja i čestice Krsta Gospodnjeg, koje se tamo nalaze nezakonito, posle njihove privremene evakuacije 1918. iz Petrograda. Kontinuirana angažovanost ruskih medija oko spornog crnogorskog pitanja ne jenjava. Tako je ruski vjerski portal Credo objavio rang listu najvažnijih događaja u sferi religije za 2019, obuhvatajući zbivanja u Ruskoj Federaciji i svijetu. Rang lista obuhvata ukupno 30 najvažnijih događaja u protekloj godini. Na osmom mjestu se našlo donošenje novog zakona o slobodi vjeroispovijesti u Crnoj Gori i masovni protesti sljedbenika SPC. To nam govori koliko je trenutna situacija u Crnoj Gori od značaja za Rusiju. Prije toga su masovni protesti u Jekaterinburgu, progoni i mučenja Jehovi- nih svjedoka u raznim regionima RF, otvoreno pismo klirika Ruske crkve u znak podrške političkim zatvorenicima i ostalo. Na tom portalu se redovno objavljuju izjave mitropolita Amfilohija, srpskog patrijarha Irineja, kao i nastupi raznih klirika Ruske crkve na čelu sa patrijarhom Moskovskim i cijele Rusije, Kirilom. On je pozvao sveštenstvo i monarhe Ruske pravoslavne crkve da pruže podršku Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Crnoj Gori.

Objava na portalu Credo

TV kanali Россия 24 i Религия сегодня, kao i portal РИА Новости se mahom bave  kritikom  vlasti u Crnoj Gori. Akcentira se narativ kojim se sugeriše da predsjednik Crne Gore, Milo Đukanović, pokušava da ponovi ukrajinski scenario uspostavljanjem autokefalne crnogorske crkve. Pri tom izno- se predviđanja da će Đukanović završiti kao bivši lider Ukrajine, Petar Porošenko.

Podrška Srbima u Crnoj Gori u odbrani svetinja stigla je i od predsjednika Sveruskog moto kluba Noćni vukovi Aleksandra Zaldostanova. On je pokazujući tri prsta na snimku iz Rusije poručio Ne damo svetinje, što je slogan SPC. Snimak je objavio lider Prave Crne Gore, Marko Milačić, na svom Fejsbuk profilu.

Ministarstvo vanjskih poslova Rusije objavilo je saopštenje u kom se ističe da se pitanje Zakona o vjeroispovijesti izdiže na međunarodni nivo i da u Crnoj Gori jača pritisak na SPC kako bi se ona u potpunosti istisnula. Ministarstvo vanjskih poslova Crne Gore reagovalo je na saopštenje iz Moskve, ocjenjujući da se Rusija na neprihvatljiv način miješa u unutrašnje stvari naše zemlje.