Cilj studije Uloga Rusije na Balkanu: Slučaj Crne Gore je da crnogorskoj i široj javnosti predoči uticaj Kremlja u Crnoj Gori, kroz primjenu ruske meke moći u periodu od aneksije Krima do jula 2021. godine.

Analizirani su ciljevi, metode, saradnici i efekti ruske meke moći u Crnoj Gori, kao i načini na koji se oni projektuju šire na region. Kroz konkretne primjere je prikazano kako rusko prisustvo šteti ne samo strateškom kursu Crne Gore, već i evroatlantskim integracijama regiona Zapadnog Balkana.

Dobijanjem pozivnice za članstvo u NATO, a posebno nakon promjene vlasti 2020. godine, Crna Gora je postala, zbog spleta okolnosti, plodno tlo za ruske uticaje raznih vrsta, a čini se da se unutar društva ovoj temi ne pridaje dovoljno značaja niti adekvatne pažnje.
Studija je pisana i sa ciljem da se zaključci i preporuke predoče stručnoj javnosti u Crnoj Gori i svijetu, koja se bavi Rusijom na jedan ili drugi način, te da se pomogne u rasvjetljavanju ruskog uticaja u Crnoj Gori.

Rad je koncipiran i obuhvata već pomenuti period i detaljnu analizu ključnih pojmova poput ruske meke moći, koja se umnogome razlikuje od originalnog koncepta američke meke moći Džozefa Naja, djelovanje temeljnih stubova ruskog prisustva poput države Srbije, Ruske i Srpske pravoslavne crkve, medija, ultradesničarskih proruskih partija, političara, raznih organizacija i ruskih obavještajnih službi.

Zaključci i preporuke su izvedeni iz navedenih analiza i mogu se pronaći na kraju studije.

Studiju pronađite na OVOME LINKU  ili klikom na fotografiju ispod:

Ustoličenje mitropolita crnogorsko-primorskog Srpske pravoslavne crkve (SPC), Joanikija Mićovića na Cetinju, 5. septembra, obnovilo je atavizme međusobnih istorijskih trvenja dva suprotstavljena koncepta i narativa – zelenaša i bjelaša, partizana i četnika, suverenista i unitarista, produbljujući ambijent egzistencijalne krize i posrnuća crnogorskog društva. Tako uobličena atmosfera prijatelj–neprijatelj pokazala je krhkost građanskog karaktera crnogorskog društva pod stegama narastajućeg klerikalizma. Breme podijeljenih tumačenja prošlosti i viđenja budućnosti nerijetko oivičenih dogmama kamen je spoticanja u svim ozbiljnijim nastojanjima za uspostavljanje kulture društvenog dijaloga.

U takvom istorijskom kontekstu validno je posmatrati i insistiranje da se u specifičnom društvenom trenutku ustoličenje novog Mitropolita po svaku cijenu održi u Cetinjskom manastiru, što je dobar dio crnogorske javnosti doživio kao manifestaciju kulturno-političke agresije i moći zvaničnog Beograda, te priliku da se pokaže da je Crna Gora dio srpskog sveta, dok drugi, lojalni toj vjerskoj zajednici (SPC) ne vide ništa sporno u takvom činu.

Uprkos procjeni obavještajno-bezbjednosnog sektora da se nikome ne može garantovati bezbjednost na Cetinju i disonantnim tonovima u Vladi,  mitropolit Joanikije i patrijarh srpski Porfirije na Cetinje su došli helikopterom i u pratnji specijalne policijske jedinice, dok su istovremeno policijske snage u samom središtu crnogorske prijestonice razbijali barikade i proteste koristeći se suzavcem i šok bombama. Nakon kratke ceremonije, na isti način su se vratili za Podgoricu.

Odvajanje države od crkve

U dugom trajanju države i crkve, crkvena praksa nalagala je da se Mitropolit bira i stoluje na Cetinju kao državnom i duhovnom središtu Crne Gore, čija je okosnica bila Cetinjska mitropolija. Uloga Crkve do njenog formalnog razdvajanja od državne vlasti 1852. godine bila je odlučujuća u gotovo svim društvenim sferama – obrazovanju, prvim formama neposredne demokratije i političkog života, a posebna je njena uloga u viševjekovnoj odbrani Crne Gore od osvajača. Cetinjski manastir bio je sjedište najvažnijih državnih institucija, mjesto okupljanja i odvijanja najznačajnijih događaja. Rezonovanje suštinskog i simboličkog značaja Crkve danas je, međutim, predmet politizacije i jasna linija po kojoj se podvaja Crna Gora.       

Osporavanje crnogorskog identiteta u nastupima zvaničnika Srpske pravoslavne crkve i ugrađivanje religijskog u prostor političkog (naročito u kontekstu uloge SPC u izbornim i postizbornim procesima tokom 2020. i 2021. godine) rezultiralo je naglašenom društvenom polarizacijom i problematizovanjem mjesta ustoličenja imajući u vidu državotvorni značaj Prijestonice. Tome nesumnjivo doprinosi i odnos državne vlasti koja ne samo da nije uspjela da svoje institucije zaštiti od crkvenog uticaja, već je nastala kao njegov direktni produkt.

Ko je bio za, a ko protiv ustoličenja?

Pored uzburkane domaće scene raspolućene u dva tabora, ustoličenje mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija potaklo je i reakcije aktera iz regiona i međunarodne zajednice. Stajući u odbranu svoga uzdržanog stava, predsjednik Srbije, Aleksandar Vučić, najprije je podsjetio da je njegov posao da vodi računa o interesima svoga naroda.

Srpski predsjednik se oglasio neposredno nakon nasilne intronizacije u Cetinjskom manastiru, pozdravljajući ulogu koju su u tom činu imali Vlada Crne Gore i njena operativna tijela, kao i srpska Bezbjednosno-informativna agencija. Tom prilikom smo od njega saznali i da je postojala namjera crnogorske vlasti da se ustoličenje odloži, ali da je takva odluka promijenjena u toku noći. Informaciju o odlaganju ustoličenja prenijeli su i mediji koji se u informativnom prostoru pozicioniraju kao prorežimski u Srbiji. Sa druge strane, iz Vlade Crne Gore stigla su uvjeravanja da nije razmatrano pitanje odlaganja obreda na Cetinju, što otvara prostor za sumnju u istinitost navoda iz premijerovog Kabineta, ali i postavljanje legitimnog pitanja da li se o (ne)održavanju ustoličenja odlučivalo u Crnoj Gori.

Sa nešto manje uzdržanosti su se oglašavali i ostali srpski zvaničnici, među kojima su predsjednik Skupštine Srbije Ivica Dačići  ministar unutrašnjih poslova i perjanik srpskog sveta Aleksandar Vulin, koji su se saglasili da u Crnoj Gori postoje snage koje više decenija rade na stvaranju podjela između srpskog i crnogorskog naroda. Za njih Đukanovićev poziv za premještanje ustoličenja nema veze sa Crkvom, već isključivo sa njegovim interesima da se održi na vlasti nakon što je osjetio da mu određena opasnost prijeti od Srbije i Srpske pravoslavne crkve.

I srpska medijska mašinerija u službi SPC i vlasti

Stavove zvaničnog Beograda, koji se deklarativno zalaže za dobre odnose sa Crnom Gorom, iako otvoreno kreira tenzije, potpomažu i mediji koji su pod kontrolom Vlade Srbije. Ako je suditi po srbijanskim medijima, Cetinje je centar crnogorskog separatizma, i antisrpskih ideologija. Osim plasiranja dezinformacija, beogradski tabloidi su često insinuirali građanski rat i prolivanje krvi.

Nakon narativa o pozivanju na krv i nerede na Cetinju, te onih o ratnom stanju i linčovanju Srba, srpski prorežimski tabloidi su odmah po ustoličenju počeli da pronose i vijesti o neuspjelom puču na Cetinju, praćene riječima hvale za potpredsjednika Vlade Abazovića koji je prema njihovim navodima spasio cijelu stvar.

Iako je Agencija za elektronske medije (AEM) u februaru prošle godine ograničila emitovanje programa srbijanskih televizija zbog promovisanja mržnje, netrpeljivosti i diskriminacije, to nije učinila sada uprkos tome što su u kontiunitetu slale zapaljive poruke uoči 5. septembra i na dan ustoličenja.

Ipak, Savjet Agencije za elektronske medije radi na detaljnoj i podrobnoj analizi spornih sadržaja koje ovih dana plasira TV Happy i o ograničenju sadržaja će raspravljati na jednoj od narednih sjednica, najavio je predsjednik Savjeta Agencije za elektronske medije Branko Bošković.

Da narativi sa vrlo uznemirujućim sadržajem koji poziva na krv nijesu ograničeni samo naslovnicama srpskih tabloida govori i činjenica da je u ponedjeljak, 30. avgusta, na TV Happy emitovana emisija Ćirilica autora i voditelja Milomira Marića na temu Da li će pasti krv u Crnoj Gori? Mediji koji brutalno diskredituju političke neistomišljenike u cilju podsticanja sukoba, a promovišući i šireći govor mržnje mobilišu mase, mogu biti pogubni za sve koji se nađu upleteni u njihovu medijsku manipulaciju.

Zapaljiv govor mržnje i na internetu

U međuvremenu, i na društvenim mrežama se vodi borba neprestana između dva tabora, jednog koji kliče da je vakat za Svenarodni crnogorski zbor i drugog koji sa nestrpljenjem očekuje ustoličenje mitropolita Joanikija na Cetinju. Međutim, da je ta borba već odavno izašla iz normativnog okvira o slobodi izražavanja na internetu svjedoči nedavno hapšenje lica koje je na društvenim mrežama prijetilo klanjem i ubijanjem na Cetinju, ali i sve učestalije prijetnje da će Cetinje biti nova Srebrenica. I ovo razdoblje tenzija iznjedrilo je kontinuirane prijetnje, lažne vijesti i dezinformacije o ustoličenju, poput one o  najavljenom koncertu Jadranke Barjaktarović i Marka Perkovića Tompsona na skupu protivnika ustoličenja, koji nikada nije bio planiran. Slična manipulacija desila se i u nedjelju, 29. avgusta, kada je nepoznati počinilac zloupotrijebio RTV Cetinje i lažnom objavom u kojoj se pruža podrška ustoličenju mitropolita Joanikija pokušao da diskredituje taj medij.

Da je pitanje ustoličenja goruća tema u onlajn svijetu pokazuju i precizne brojke. U periodu od 1. do 8. septembra, na Fejsbuku je bilo 11.244 objave koje su prozivele nevjerovatnih 1.674.030 interakcija. U istom periodu, na Tviteru je bilo 43.637 objava, dok se tema Cetinja u medijima pojavila u 17.200 objava.

Manipulisanje lažnim vijestima i dezinformacijama

Vlada Crne Gore, uprkos sopstvenom priznanju da se nikome ne može garantovati bezbjednost, nije odustala od ustoličenja na Cetinju. Ta odluka je naišla na kritike u domaćoj, ali i široj javnosti.

Portal Vijesti je u petak, svega dva na pred ustoličenje, jedini od svih medija u Crnoj Gori objavio istraživanje Nove srpske političke misli (NSPM) o navodnoj podršci od 54,2% građana Crne Gore ustoličenju mitropolita Joanikija na Cetinju, što se moglo razumjeti kao pokušaj da opravda odluka Vlade.

Istraživanja te institucije su prilično upitna jer se predsjednik te organizacije, Đorđe Vukadinović, deklarisani srpski nacionalista, rusofil i protivnik crnogorske nezavisnosti, 2015. ogradio od istraživanja sopstvene organizacije o društveno-političkoj situaciji u Crnoj Gori. Vukadinović nije bio upućen u metodologiju istraživanja, a priznao je da je zamoljen da ga samo predstavi javnosti, iako nije saopštio od koga. Član je tkzv. Odbora za odbranu lidera DF-a Andrije Mandića i Milana Kneževića i ostalih lica koja su optuženi za pokušaj prevrata iz 2016. godine. U sastavu Odbora se nalaze  i drugi negatori Crne Gore i crnogorskog identiteta kao što su Čedomir Antić i Aleksandar Raković. Objavljivanje neprovjerenih istraživanja poput ovog, u situacijima kada već postoje tenzije, samo stvara dodatnu netrpeljivost i polarizaciju u našem društvu.

Mediji u Crnoj Gori i Srbiji su plasirali dezinformacije o navodnoj represiji policije prema crnogorskom, odnosno srpskom stanovništvu u zemlji. Plasirani narativ zavisio je od političke nakolnjenosti medija. Procrnogorski mediji su pisali o represiji nad Crnogorcima, dok su srpski mediji pisali o represiji nad Srbima. To su bili klasični primjeri lažnih vijesti koji su težili da podignu tenzije i radikalizuju građane i jedne i druge nacionalnosti. DFC je u saradnji sa Upravom policije uspješno demantovao takve navode.

Niz crnogorskih medija objavio je lažnu vijest o konvojima autobusa sa građanima koji su se iz Beograda zaputili ka Podgorici da podrže ustoličenje. Ipak, tog dana na crnogorskim granicama nije bilo konvoja autobusa niti većih gužvi koje bi podržale takve tvrdnje. Takođe, tokom dana srbijanski tabloidi su su konstantno širili dezinformacije i lažne vijesti, uz senzacionalističko izvještavanje. Jedna od tih lažnih vijesti jeste da se pripremaju mladići u majice sa srpskim oblježjem, koji će izazvati haos. Na Cetinju tog dana toga dana se ništa od toga nije dogodilo.

Već na samom početku protesta na Cetinju zabilježene su i koordinisane akcije prospskih i proruskih stranica na Fejsbuku. Koordinisano djelovanje i zapaljiva retorika na Fejsbuk stranicama iz Srbije rađena je po matrici koja je korišćena tokom lokalnih izbora u Nikšiću, gdje desetina stranica gotovo u isti minut obajvljuju lažne i senzacionalističke vijesti o događajima na Cetinju. U toku dana zabilježeno je više koordinisanih akcija, a opasnost od takvog djelovanja znatno je veća nego inače, imajući u vidu da ukupan broj ljudi koji prate analizirane stranice prelazi 580.000.

Koktel kao okidač za akciju policije

Jedna od najopasnijih dezinformacija tokom protesta na Cetinju došla je od onih koji bi u takvim trenucima trebali da daju najpreciznije informacije. Naime u 06:16h na portalu Vijesti obajvljeno je saopštenje Kabineta predsjednika vlade Zdravka Krivokapića u kojem je rečeno da su demonstaranti bacili molotovljev koktel na pripadnike policije. Informacija koja je zasigurno zabrinula sve građane Crne Gore bila je lažna vijest. Da je riječ o lažnoj vijesti potvrdili su naši ljudi sa terena, novinari drugih medija, uključujući i novinarku Vijesti.  Ona je saopštila da nije ni vidjela ni čula da se nešto tako dogodilo. Gotovo svi mediji iz Srbije su preuzeli tu lažnu vijeti i objavili je.  

Vrlo je indikativno da  je ta vijest objavljena u trenutku kada je policija započela da sprovodi snažne mjere protiv demonstranata. Očigledno je da su iz Kabineta Krivokapića htjeli da opravdaju započetu intervenciju policije. I potpredsjednik Vlade Dritan Abazović je je pokušao da opravda policijsku intervenciju i to u udarnom dnevniku TV Vijesti, pokazujući sliku demonstranta koj drži moltovljev koktel. Međutim, sa slike se vrlo lako, bez posjedovanja vještine o digitalnoj forenzici, može utvrditi da se vrijeme njenog nastanka ne poklapa sa vremenom kada je započeta policijska akcija. Slika je nastala 3 sata nakon intervencije policije i saopštenja iz Kabineta premijera. Sam premijer je, dan kasnije, na pres konferenciji kazao da ne zna kada je nastala fotografija koju posjeduju, a koja teba da posluži kao ključni dokaz za saopštenje njegovog Kabineta. Ako je u pitanju ista fotografija koju je objavio Abazvoić biće interesantno čuti kako će premijer objasniti da je u trenutku obajvljivanja saopštenja posjedovao sliku koja je nastala tri sata nakon njenog objavljivanja.

Vijestima je, 7. septembra, dostavljen snimak sigurnosnih kamera na kojem se vidi napad na policijske službenike eksplozivnom napravom koja liči na molotovljev koktel. Taj medij je pokušao da diskredituje DFC i time opravda sebe i predstavnike vlasti. Međutim, naš tim je promptno regovao i analizom pomenutog snimka utvrdio da se kao i u slučaju sa fotografijom vrijeme snimka ne poklapa sa vremenom kada je objavljeno saopštenje iz Kabineta Krivokapića, a kada je započeta policijska akcija.

Uvidom u snimak koji je objavljen na portalu Vijesti u 20:44h smo ustanovili sljedeće:

  1. Navodni molotovljev koktel koji je bio povod za otpočinjanje policijske akcije tog jutra nikada nije bačen i njega nema na snimku koji su Vijesti objavile;
  2. Analizom snimka vidi se da je sukob policije i demonstranata uveliko u toku, te da bacanje molotovljevog koktela sa snimka nikako ne može biti dovedeno u vezu sa sopštenjem iz Kabineta premijera objavljenom na portalu Vijesti,  na koje je DFC i reagovao. Snimak je nastao kada su nemiri na Cetinju uveliko uzeli maha i bili gotovo pri kraju, odnosno u periodu između 9:15 i 9:30 časova;
  3. Vrijeme kada je nastao snimak utvrđeno je na osnovu digitalnog zapisa sa sigurnosnih kamera, uporednim snimcima sa različitih kamera, ali i dodatnom forenzikom objavljenog snimka;
  4. Prve suzavce policija je prema protestanima ispalila na Dvorskom trgu kada u ostalim ulicama Cetinja nije bilo sukoba sa demonstrantima;
  5. Pomenuti video nastao je u Dečanskoj ulici, koja je jedna od sporednih ulica na Cetinju i u kojoj su se sukobi policije i demonstranata vodili nešto kasnije, što se vidi i na snimku koji su objavile Vijesti;

Strani faktor

Međunarodna zajednica je svojim apelima u kontinuitetu pokušavala da smiri tenzije, ali se takav pristup nije pokazao kao efikasan. Tonino Picula, specijalni izvjestilac Evropskog parlamenta za Crnu Goru i Vladimir Bilčik, predsjedavajući Delegacije Evropskog parlamenta za saradnju sa Crnom Gorom istakli su nakon ustoličenja da  politizacija vjere loše utice na evropski put Crne Gore, ali i da politička zloupotreba nečijih vjerskih uvjerenja nije kompatibilna s trenutnim reformskim procesom Crne Gore i na taj način poslali jasnu poruku.

O involviranosti i aktivnosti Rusije u Crnoj Gori i na Cetinju najbolje govori izjava portparolke MVP Ruske Federacije Marije Zaharove i protojereja Ruske pravoslavne crkve Igora Jakimčuka o vještačkom karakteru protesta koji se mogu povezati sa predsjednikom Crne Gore, što je identičan narativ koji šire mitropolit Joanikije i ostalih proruski igrači u zemlji i regionu, čiji je krajnji cilj skretanje Crne Gore sa zapadnog kursa.

Na Cetinju nije bilo uočljivog i otvorenog miješanja Rusije, ali je bio prepoznatljiv njen rukopis i upotreba svih instrumenata iz repertoara ruske meke moći, posredstvom proksija u Crnoj Gori i regionu.

Dešavanja u Prijestonici su pokazala da nijedna strana nije imala namjeru da uzmakne ni za pedalj, te da je pogoršanje situacije govorima mržnje, huškanjima, dezinformacijima i lažnim vijestima prispjelim iz različitih propagandnih kuhinja, išlo na teret građanima i organima javnog reda i mira.  Proteklog vikenda smo bili svjedoci trenutaka u kojima umjereni stavovi i razumno djelovanje nijesu poželjni zato što imaju prizvuk povlačenja.

O istraživanju

Istraživanje javnog mnjenja o upotrebi medija i medijskoj pismenosti predstavlja ponovljeno kvantitativno istraživanje, sa ciljem godišnjeg praćenja tendencija i promjena u stavovima i mišljenju građana Crne Gore kada je riječ o kritičkom sagledavanju medijskog sadržaja i upotrebe medija

Istraživanje je sprovedeno na reprezentativnom uzorku koji je definisan kao slučajni troetapni stratifikovani uzorak. Procjena uzorkovanja zasnovana je na dostupnim podacima popisa stanovništva iz 2011. godine i procjena o demografskim karakteristikama populacije iz 2020. godine. Uzorak je reprezentativan prema socio-demografskim kriterijumima – region, tip naselja, pol i uzrast.

Istraživanje je sprovedeno u periodu od 04. marta do 05. maja, 2021. Obuhvaćeno je 16 crnogorskih opština, a učestvovalo je 922 ispitanika. Anketiranje „licem u lice“ trajalo je u prosjeku 15 minuta. Za potrebe istraživanja konstruisan je upitnik koji obuhvata šest cjelina: upotreba medija; povjerenje u medije; kvalitet informacija; „lažne vijesti“ i dezinformacije; „lažne vijesti“ i koronavirus;  odgovornost i kontrola informacija.

Margina greške za pojave sa incidencom 50% iznosi +/- 3.23%

Istraživanje možete preuzeti ovdje.

Upotreba medija

Televizija je najzastupljeniji medij, a 87.8% ispitanika navodi da televiziju gleda više puta nedeljno ili svakodnevno.

Drugi najčešće zastupljen medij predstavlja internet, te približno 65.0%  ispitanika navodi da svakodnevno ili više puta nedeljno koristi  „onlajn“ medije, poput portala, Youtube-a, društvenih mreža i ostalih izvora dostupnih na internetu.

U odnosu na podatke iz istraživanja sprovedenog 2020. godine, radio i dnevna štampa gube svoju zastupljenost. Radio svakodnevno ili više puta nedeljno sluša 11.5% manje ispitanika u odnosu na prošlogodišnje podatke. Dnevnu štampu čita gotovo jedna trećina ispitanika, i to 11.8% manje u odnosu na podatke iz 2020.godine

Povjerenje u medije

Ocjenjujući stepen  povjerenja u medije na skali od 1 (Uopšte nemam povjerenje) do 5 (U potpunosti imam povjerenje), većina ispitanika navodi  djelimično povjerenje u medije. Povjerenje u televizije izražava 30.8% ispitanika, sa srednjom ocjenom 3.02. U odnosu na podatke iz prethodne godine, prosječna ocjena povjerenja u televizije ukazuje na blagi pad.

Kada je riječ o povjerenju u konkretne televizije, polovina ispitanika, 50.2%, navodi da najviše vjeruje TV Vijesti, a 45.0% navodi povjerenje u RTCG. 7.9% ispitanika ocjenjuje da najviše vjeruju drugim televizijama, navodeći Al Jazeera i Al Jazeera Balkans, kao i lokalne televizijske stanice.

Svaki peti ispitanik (21.8%) iskazuje povjerenje u potrale, što predstavlja rast u odnosu na podatke iz 2020.godine, kada je taj stepen iznosio 14.8%. Portali kojima ispitanici najviše vjeruju jesu: Portal Vijesti (47.8%); CDM (29.9%) i Portal RTCG (22.6%).

Među ispitanicima uzrasta 18-24 godine, svaki peti (23.6%) navodi da ima povjerenje u društvene mreže, dok se u ostalim uzrasnim kategorijama taj stepen kreće u opsegu 3.9%  do 12.3%. 

Kvalitet dostupnih informacija

Na ukupnom uzorku, 28.1% ispitanika ocjenjuje da su crnogorski mediji objektivni i profesionalni u svom izvještavanju, te da se pridržavaju etičkog kodeksa. Svega 2.8% ispitanika ocjenjuje da se mediji u potpunosti pridržavaju navdenih normi, dok 25.5% smatra da se crnogorski mediji uglavnom pridržavaju ovih normi. Gotovo svaki četvrti ispitanik (24.2%) negativno ocjenjuje medijsko izvještavanje u kontekstu profesionalnosti, etike i objektivnosti.

Da crnogorski medijski sadržaj često ili uvijek ignoriše pojedine događaje ili izostavlja bitne elemente neke vijesti  navodi 38.8% ispitanika. 40.9% ispitanika takođe ocjenjuje da medijski sadržaj često ili uvijek različito izvještava o istom događaju u odnosu na druge medije.

Da medijski sadržaj gotovo uvijek ili često bude uvrijedljiv ili diskriminišući navodi 23.3% ispitanika, a 22.8% ispitanika ocjenjuje da medijiski sadržaj često ili uvijek predstavlja govor mržnje.

Da mediji utiču na formiranje ličnih stavova o aktuelnim pitanjima navodi 15.1% ispitanika, dok nešto manje od polovine ispitanika (46.6%) navodi da mediji ne utiču na formiranje njihovih stavova. Da mediji svojim izvještavanjem utiču na promjenu toka događaja ocjenjuje 39.4% ispitanika.

Fake news: “Lažne vijesti” dezinformacije

Većina ispitanika (81.9%) navodi da poznaje značenje pojma „fake news“ ili „lažna vijest“.

73.2% ispitanika navodi da su barem jednom primijetili „lažne vijesti“ u crnogorskim medijima. Da svakodnevno ili često primjećuju „lažne vijesti“ navodi jedna trećina ili 34.0% ispitanika.

Svaki četvrti ispitanik (24.9%) navodi da je teško procijeniti da li je neka informacija u medijima tačna ili ne.

Ukoliko bi primijetili „lažnu vijest“ na društvenim mrežama, više od jedne trećine ispitanika (36.6%) navodi da najvjerovatnije ne bi uradili ništa tim povodom, te bi vjerovatno ignorisali takvu informaciju.

Kao način reagovanja na „lažne vijesti“, ispitanici najčešće navode da bi o tome razgovarali sa svojim prijateljima i kolegama (32.4%) i članovima porodice (26.8%).

„Lažne vijesti“ i izvještavanje o korona virusu

Polovina ispitanika (50.7%) navodi da se svakodnevno informiše o novostima u vezi sa epidemijom koronavirusa u Crnoj Groi. Većina ispitanika, njih 66.2% ocjenjuje da su uglavnom ili u potpunosti informisani o epidemiji koronavirusa u Crnoj Gori.

Većina ispitanika navodi da se o epidemiji koronavirusa u Crnoj Gori informiše putem televizije (66.0%) i putem portala (50.0%). Svaki peti ispitanik, 22.6% navodi da informacije traži na zvaničnim sajtovima relevantnih institucija (Institut za javno zdravlje, Ministarstvo zdravlja, Svjetska zdravstvena organizacija, isl.).

Gotovo polovina ispitanika (47.3%) navodi da su primijetili „lažne vijesti“ i dezinformacije o koronavirusu i vakcinama protiv koronavirusa, i to na društvenim mrežama (64.9%), portalima (47.9%) i televiziji (31.0%).

Govoreći o povjerenju u konkretne crnogorske televizije kada je riječ o izvještavanju o epidemiji koronavirusa,  ispitanici navode da u najvećoj mjeri imaju povjerenje u TV Vijesti (50.9%) i RTCG (48.8%).

Kada je riječ o objavama o koronavirusu, ispitanici ukazuju veće povjerenje u  RTCG i njihov portal, nego kada je riječ o generalnom radu RTCG.

Odgovornost i kontrola informacija

Više od jedne trećine ispitanika (36.9%) ne zna za postojanje regulatornih tijela.

Da nikada nijesu uputili žalbu povodom neke medijske objave navodi 88.1% ispitanika. 18.9% navodi da to nijesu uradili jer misle da ne bi bilo efektivno, dok 19.9% kao razlog navodi to što ne znaju kako i kome mogu uputiti žalbu.

Polovina ispitanika (54.7%) smatra da je potrebno da država uvijek nadzire i kontroliše medijske sadržaje na internetu, sa ciljem zaustavljanja dezinformacija i lažnih vijesti.

Srbija se istakla kao poligon za artikulisanje ruskih interesa, kao većinski pravoslavna država, u kojoj se pojmovi nacionalne pripadnosti i vjeroispovijesti smatraju istovjetnim. Pitanja nacije i vjere se često miješaju, a srpstvo i pravoslavlje se izjednačavaju. Ovo su veoma pogodne specifičnosti za djelovanje ruske meke moći u Srbiji, ali i na širem području Zapadnog Balkana.

U posljednje vrijeme široko je eksploatisan pojam srpskog sveta, pod kojim se uglavnom podrazumijeva neugasla velikosrpska ambicija širenja uticaja izvan granica Republike Srbije. Konstrukt srpski svet predstavlja pandan inicijativi ruskog mira (svijeta) i u suštini je kontinuitet stare hegemonističke ideje o Velikoj Srbiji, koja je bila jedan od glavnih uzročnika raspada Jugoslavije i krvavih etničkih sukoba koji su na njenoj teritoriji vođeni devedesetih godina prošlog vijeka.

Shodno tome DFC je napravio sveobuhvatnu analizu koncepta srpskog sveta i pokušaja utapanja Crne Gore u isti. Analizu osnove ovog koncepta, njegove implementacije, poređenja sa Ukrajinom i ciljeva, kao i zaključke možete pogledati OVDJE ili klikom na sliku ispod.

Proklamovani principi nove vlasti, među kojima se posebno izdvajao princip meritokratije, nagovijestili su da će promjene u svim oblastima crnogorskog društva, pa i u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, imati karakter dalje neophodne profesionalizacije i modernizacije. To bi u konačnom imalo za rezultat efikasniju i savremenim bezbjednosnim rizicima i prijetnjama prilagođenu strukturu Agencije za nacionalnu bezbjednost i Obavještajno-bezbjednosnog direktorata u Ministarstvu odbrane. Garancije koje su u tom smislu pružili najistaknutiji reprezenti nove vlasti nagovještavale su beskompromisnu posvećenost vrijednostima euroatlantizma koje je Crna Gora prihvatila u prethodnom periodu i koje su verifikovane njenim članstvom u NATO, 2017. godine.

Međutim, postupci koji su uslijedili odmah nakon konstituisanja Vlade premijera Zdravka Krivokapića u decembru 2020. godine u značajnom dijelu crnogorske, ali i međunarodne, javnosti doživljeni su kao podrivanje ranije postignutih rezultata na tom polju,  urušavanje saradnje i sijanje nepovjerenja u odnosima sa partnerskim zemljama članicama NATO, kao i kompromitacija službi koje su se bavile tim pitanjima u zemlji.

Uprkos činjenici da je u vrijeme prethodne vlasti bilo politički motivisanog kadriranja u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, ne može se poreći da su u prethodnom periodu realizovane kontinuirane aktivnosti na njegovom razvoju, uz poštovanje visokih profesionalnlih principa i standarda, što je prepoznato i uvažavano od međunarodnih partnera u okviru šire obavještajne zajednice.

Pod plaštom revolucionarne floskule koju su proklamovale partije nove parlamentarne većine o demontaži bivšeg režima, u obavještajno-bezbjednosnom sektoru su izvršene značajne promjene u nimalo suptilnim i diskretnim postupcima kakvi su uobičajeni u sličnim situacijama u drugim državama.

Posebno pogođena takvim postupanjem bila je Agencija za nacionalnu bezbjednost čija je kadrovska struktura već bila osiromašena nakon masovnih penzionisanja iz 2010. i posebno 2015. godine, kada su po sili zakona u penziju morali otići svi pripadnici Agencije koji su navršili pedeset godina života. Nakon stupanja na dužnost v.d. direktora, Dejan Vukšić, kotorski advokat bez obavještajno-bezbjednosnog bekgraunda i bilo kakvog iskustva u toj oblasti, izvršio je dosljednu čistku dotadašnje rukovodeće strukture, uz istovremeni pokušaj kompromitacije smijenjenih načelnika. Neki od njih su dobili i otkaze nakon disciplinskih postupaka za navodno učinjene profesionalne propuste u vezi sa obavljanjem dužnosti. Protiv bivšeg direktora ANB, Dejana Peruničića i jednog pripadnika Agencije, pokrenut je i krivični postupak zbog navodnog nezakonitog praćenja pojedinih ličnosti sa javne scene u Crnoj Gori.

Svi potezi v.d. direktora ANB Vukšića djelovali su kao dio veoma pažljivo osmišljenog plana s ciljem konačne promjene kadrovske strukture u Agenciji, čiji bi sastav odgovarao nacionalnim, ideološkim i političkim preferencijama konstituenata nove vlasti, čija različitost od samog početka otvara brojna pitanja u pogledu koncepcije i strategije nacionalne bezbjednosti Crne Gore.

Sličan proces pokrenut je i u Ministarstvu odbrane, gdje su imenovanja na određena rukovodeća mjesta i, posebno, u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu (OBD) bila obavljena pod okolnostima koje su pobudile pažnju domaće i međunarodne javnosti. Evidentirane su brojne nejasnoće u pogledu zakonitosti postupanja i profesionalnih referenci novopostavljenih kadrova na određene istaknute pozicije u MO. Prilično nezgrapni i čini se nedovoljno osmišljeni potezi novog rukovodstva, nezakonita imenovanja, nagle i nejasne smjene, kao i kontroverze u pogledu motivacije za određena postupanja, doprinijeli su narušavanju mukotrpno sticanog kredibiliteta resora odbrane  u Crnoj Gori i na međunarodnom planu.

Postavljenjem Mališića prekršen Zakon

Jedan od prvih poteza nove ministarke odbrane, Olivere Injac, nakon preuzimanja dužnosti, bio je postavljenje aktivnog oficira Vojske Crne Gore, potpukovnika Veljka Mališića na funkciju državnog sekretara u Ministarstvu odbrane. Time je prekršen Zakon o državnim službenicima i namještenicima, kao i Ustav Crne Gore.

Nakon što je to imenovanje naišlo na veoma oštre reakcije u javnom prostoru, Ministarstvo odbrane je najprije negiralo da je u tom slučaju prekršen zakon. Da bi bio postavljen na mjesto državnog sekretara, Mališića je, po odredbi člana 130. Ustava Crne Gore, trebalo da razriješi Savjet za odbranu i bezbjednost (predsjednik Crne Gore, predsjednik Vlade Crne Gore i predsjednik Skupštine Crne Gore), koji nije raspravljao o tom pitanju. Zakon o državnim službenicima i namještenicima  isključuje mogućnost da aktivno vojno lice bude postavljeno na mjesto u MO. Potpukovnik Mališić je ipak na lični zahtjev razriješen dužnosti državnog sekretara i istog dana (21. januara 2021.) odlukom Vlade, a na prijedlog ministarke Injac, imenovan za vršioca dužnosti generalnog direktora Direktorata za logistiku u Ministarstvu odbrane.

Kontroverzne ličnosti Čovića i Simonovića

Nakon što je preuzeo dužnost v.d. direktora OBD, na kojoj će se, ispostaviće se, veoma kratko zadržati, Aleksandar Šaranović je predstavio i nove članove svog kolegijuma, oficire VCG Radula Čovića i Ivicu Simonovića. Na osnovu svega što se dešavalo u periodu nakon toga, evidentno je da Šaranović nije imao nikakvog uticaja na njihovo postavljenje u OBD, niti je bio upoznat sa njihovim profesionalnim referencama i ranijim aktivnostima.

Neposredno nakon što je vijest o postavljenjima ugledala svjetlost dana, uslijedile su veoma oštre reakcije u javnosti. Posebno su se doticale imenovanja oficira Radula Čovića, kojem je bila namijenjena uloga generalnog inspektora u OBD, za koju ga je moguće preporučilo vlastito iskustvo u kršenju protokola i procedura u postupanju sa tajnim podacima u okviru sistema NATO. Konkretno, Čović je 2018. godine u Poljskoj učestvovao na pripremama crnogorske vojske za misiju u Letoniji kao vid podrške NATO formacijama za odvraćanja Rusije od pritiska na pribaltičke države. Tom prilikom počinio teži prekršaj u proceduri sa NATO dokumentima, zbog čega je vraćen odmah u Crnu Goru. Čović je podatke koji se odnose na jedinice koje su na isturenom prisustvu na Istoku prebacio na  svoj USB. Sistem Alijanse je to otkrio i odmah je prijavljen Ministarstvu odbrane Crne Gore.  Protiv Čovića, koji je hitno povučen iz Poljske, u MO je vođen postupak, a u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu je saslušavan nekoliko puta.

Nedovoljno dobro analizirana situacija

Iako je u odbranu novopostavljenih kadrova u OBD stao i potpredsjednik Vlade i koordinator službi bezbjednosti, Dritan Abazović, koji je povodom postavljenja u Ministarstvu odbrane naveo da se radi o provjerenim kadrovima koji imaju podršku Vlade i međunarodnih partnera, evidentno je da su ta imenovanja u najmanju ruku nedovoljno dobro razmotrena u krugovima nove vlasti koji su o tome odlučivali. U prilog tome je i činjenica da je Čović 2014. godine, na preporuku tadašnjih vojnih vlasti, bio preporučen za angažovanje u novoformiranom Odjeljenju za vojno-obavještajne i bezbjednosne poslove. Odatle je udaljen zbog profesionalnih propusta, nediscipline, kao i pokušaja neovlašćenog pristupa tajnim podacima koji nijesu vezani za poslove koji su u opisu njegovog radnog mjesta, uz preporuku za raspoređivanje u jedinice VCG, izvan obavještajno-bezbjednosne arhitekture u MO i VCG.

Sličnu profesionalnu reputaciju ima i major Ivica Simonović, za koga je takođe bilo rezervisano neko od rukovodećih mjesta u OBD. On je ranije bio angažovan u obavještajno-bezbjednosnom elementu Generalštaba VCG, J2, odakle je, najvjerovatnije zbog javno ispoljenog proruskog sentimenta, raspoređen u drugu jedinicu VCG. Interesantno je da je Simonović zajedno sa 180 vojnih lica potpisnik podrške Sprskoj pravoslavnoj crkvi na očuvanju imovinskih i istorijskih prava na teritoriji Crne Gore, a podržavalac je i NVO Ne damo Crnu Goru, čiji je izvršni direktor bio sadašnji premijer Zdravko Krivokapić.

Nezakonita postavljenja

Problematična postavljenja u Obavještajno-bezbjednosnom direktoratu nastavljena su postavljenjem penzionisanog zastavnika I klase Miodraga Jokanovića, nekada zaposlenog u IT sektoru MO. Ostaje nejasno šta je motivisalo ministarku odbrane da se upusti u očigledno nezakonito postupanje i svjesno kršenje odredbi Zakona o državnim službenicima i namještenicima, u kojem je izričito navedeno da u državnom organu ne može da zasnuje radni odnos lice koje je korisnik prava na penziju. Pored toga, nije poznato da zastavnik Jokanović ima bilo kakvo profesionalno iskustvo u obavještajno-bezbjednosnom sektoru, osim ako se u iskustvo ne računa specifično blizak odnos koji je imao sa pojedinim pripadnicima nekadašnjih bezbjednosnih struktura.

Stoga ne čudi reakcija ranije smijenjenog direktora Direktorata za ljudske resurse Ministarstva odbrane, Mihaila Volkova, koji je Specijalnom državnom tužilaštvu podnio krivičnu prijavu u kojoj navodi da je ministarka Injac nezakonitim zapošljavanjem zastavnika Jokanovića počinila krivično djelo – zloupotreba službenog položaja iz člana 416 Krivičnog zakonika Crne Gore.

Kadriranje mimo profesionalnih standarda

Uprkos činjenici da su upozorenja stručne javnosti, ali prije svega reakcije zapadnih partnera, najvjerovatnije rezultirala iznuđenim potezom povlačenja Čovića i Simonovića iz OBD, insistiranje na kadrovima takvog profila, koji su profesionalno kompromitovani i to ne samo u okviru crnogorskog obavještajno-bezbjednosnog sistema, već i u okviru sistema NATO, upućuje na zaključak da su oni koji su donijeli takvu odluku izvjesno bili rukovođeni nekim drugim, a ne profesionalnim standardima koji su, moguće je, uspostavljeni i izvan institucija čija bi to nadležnost trebala biti. U svakom slučaju, takvi postupci vode samo u jednom pravcu – ka gubitku kredibiliteta među NATO partnerima.

Dešavanja u Ministarstvu odbrane od dolaska ministarke Injac na čelo tog resora diskredituju dotadašnja postignuća na razvoju efikasne obavještajno-bezbjednosne strukture koja bi trebala biti posmatrana kao strateška služba države Crne Gore, a ne poligon na kojem će ministarka odbrane pokušati da u praksi egzercira teorijski stečena znanja u ovoj oblasti. Uostalom, to nije ili barem ne bi trebao biti posao ministra odbrane. Direktor OBD, u zakonskim okvirima, mora imati autonomiju kakva očigledno nije bila omogućena Aleksandru Šaranoviću. Njegovo nepristajanje na nedostojnu ulogu koja mu je bila namijenjena govori u prilog uvjerenju da je prioritet nove vlasti instaliranje politički lojalnih, nacionalno i vjerski jasno profilisanih kadrova, kojima prioritetni interes neće biti profesionalno postavljanje i neselektivan pristup u svakoj prilici i prema bilo kome.

Ukoliko bude nastavljen takav trend imenovanja u OBD, odnosi Crne Gore sa Alijansom mogu biti ozbiljno narušeni, a samim tim imati veoma ozbiljne implikacije i na bezbjednost Crne Gore. Takođe, smjene i imenovanja u Vojsci i Ministarstvu odbrane ukazuju da nije riječ o depolitizaciji tih sektora već se može govoriti o instaliranju kadrova bliskih određenim krugovima u okviru nove, prilično heterogene, parlamentarne većine, čiji pojedini konstituenti najblaže rečeno ispoljavaju neblagonaklon odnos prema članstvu Crne Gore u NATO.

Sve prezentirano ukazuje da se u tom vrlo osjetljivom resoru odigravaju ozbiljne političke igre čija je žrtva reputacija Crne Gore, njen status kod međunarodnih partnera, ali i njena bezbjednost.

Atmosfera tokom izbornog dana u Nikšiću bila je relativno mirna iako se nedjeljama pred 14. mart najavljivalo da se radi o izborima od istorijskog značaja. Registrovano je nekoliko (manjih) incidenata, poput nasilnog glasanja putem pisma koje je zabilježio CeMI.

Međutim, brojne dezinformacije i lažne vijesti koje su objavljivane u medijima iz Srbije i na društvenim mrežama obilježile su proces glasanja. Na sreću, njihove prognoze – od nemira na ulicama u slučaju poraza vlasti, do gašenja struje u popodnevnim časovima i bijega predsjednika Đukanovića iz države preko Albanije – nisu se ostvarile.

Istovremeno, svi koji su pratili izborni dan putem portala i na društvenim mrežama imali su utisak kao da u gradu pod Trebjesom vlada atmosfera koja najavljuje uvod u potencijalne sukobe. Po zatvaranju izbornih mjesta i nakon proglašenja izbornih rezultata pristalice koalicija Za budućnost Nikšića i Mir je naša nacija okupljale su se u većem broju. Tada su zabilježeni manji incidenti ispred izbornog štaba koalicije ZBNK, kao i kršenje epidemioloških mjera, iako su lider koalicije ZBNK i predsjednik Skupštine Aleksa Bečić pozvali svoje pristalice da pobjedu proslave u kućama.

Kao i tokom parlamentarnih izbora 2020. godine u Crnoj Gori, mediji iz Srbije prednjačili su u izvještavanju o situaciji u Nikšiću, a naslovi na tim portalima nerijetko su bili obojeni senzacionalizmom i tendencioznošću. Prevladavali su isti narativi i predviđanja o završetku izbornog dana kao i tokom parlamentarnih izbora. Po istoj matrici, htjelo se predstaviti da u Nikšiću vladaju nemir i haos. Dok je na parlamentarnim izborima u izvještavanju prednjačio Glas javnosti, na ovim izborima je to bio Nacionalist.

Neredi koji se nisu desili

Narativ o neredima koje planira DPS bio je neizostavna tema u medijima iz Srbije. Tokom izbornog dana moglo se pročitati da aktivisti Demokratske partije socijalista fotografišu birače i prijete im da ne glasaju drugu političku opciju kao i da skupljaju 300 momaka da bi izazvali nerede na biračkim mjestima kako bi poništili izbornu volju građana. DPS je, prema tim objavama, podršku u izazivanju nereda našao i u Budvi. Kako piše portal Nacionalist, Milo Đukanović je shvatio da je vrag odneo šalu, pa moli svog prijatelja Brana Mićunovića da iz Budve pošalje eskadron komita batinaša i kavčana da izazovu nerede u Nikšiću. Sličan narativ je uočen i tokom parlamentarnih izbora: (ВАЖНО) ДПС спремио „посебан“ сценарио за вечерас: Моле се грађани да побједу прославе у својим домовима!, pisao je IN4S tada o planu DPS da organizuje grupe koje će paliti NATO, EU i zastave Crne Gore i na taj način izazvati nerede.

Portal Novosti piše i da su pripadnici Specijalne antiterorističke jedinice primijećeni na ulicama Nikšića da spriječe haos koji su najavili iz DPS, zbog navodnog prebijanja njihovih članova. Uz to, nastavljaju da se velike policijske snage grupišu ispred stanice policije u Nikšiću, kao i da im u pomoć stižu kolege sa Žabljaka, a sve u cilju spriječavanja eventualnih nereda. Informer istu vijest prenosi pod tendencioznim naslovom: VRI U NIKŠIĆU, SLEDE SATI STREPNJE, SAMO DA NE BUDE…! STIGLI I POLICAJCI IZ ŽABLJAKA, DPS-ovci vozilima kruže oko štaba koalicije “Za budućnost Nikšića”!

Još iz rubrike #nijesedesilo: Isključenje struje, bjekstvo predsjednika

Osim izazivanja nereda i policije na ulicama, kreativnost u narativima ni ovoga puta nije odmakla dalje od one zabilježene na parlamentarnim izborima. Portal Nacionalist saznaje da DPS planira isključenje struje u Nikšiću. Kako pišu, suočeni sa sigurnim porazom, DPS-ovi vojnici su dobili zadatak da neposredno po okončanju izbora sprovedu diverziju prema elektroenergetskom sistemu kako bi sprečili opštinsku izbornu komisiju da u normalnim uslovima prebroje glasove koji će označiti njihov kraj. Na parlamentarnim izborima, portal Glas javnosti objavio je da se oko 18.00 časova planira gašenje internet komunikacije u Crnoj Gori i obaranje opozicionih portala poput IN4S i Borbe, što se nije dogodilo tada, kao ni sada sa gašenjem struje.

I saopštenje koje je Uprava policije izdala da građani ne izlaze na ulice nakon zatvaranja biračkih mjesta i da poštuju mjere za suzbijanje korona virusa, Nacionalist je iskoristio u svrhu širenja panike i vijest objavio pod naslovom: НЕ СЛУТИ НА ДОБРО! Полиција Црне Горе издала хитно саопштење: Останите код куће, НЕ ОКУПЉАЈТЕ СЕ.

Zatvaranje biračkih mjesta mediji iz Srbije su zaokružili ponavljanjem narativa da Milo Đukanović planira spektakularno bjekstvo iz države. Portali Objektiv i Alo su objavili da je Đukanovićevom šefu obezbjeđenja naređeno da pripremi neupadljivo vozilo srednje klase, kojim će se u slučaju razvoja po njega nepovoljne političko-bezbednosne situacije u Crnoj Gori, u toku noći uputiti u pravcu Albanije, gde posredstvom „poverljivih ljudi“ koji su zaposleni na GP Božaj pod okriljem mraka konspirativno napustiti teritoriju Crne Gore. Isti narativ da je predsjednik Đukanović trebalo da napusti državu plasiran je na portalu Alo i tokom parlamentarnih izbora 2020. U tekstu je tada prenesena izjava advokata Gorana Petronijevića da Milo Đukanović ima spremne helikoptere na tri lokacije, koji bi trebalo da ga prebace u Albaniju ukoliko pretrpi izborni poraz.

Kontinuirani narativ o napuštanju članova DPS

Udarna vijest na Kuriru bila je: PUKLA TIKVA: Duško Marković napustio štab DPS-a, NA POMOLU NOVA PARTIJA? Taj portal piše da je, prema dobro obaviještenom izvoru, bivši premijer Crne Gore napustio DPS i krenuo u formiranje nove stranke, predviđajući da će ta partija nakon nikšićkih izbora doživjeti svoj prvi veliki raskol. Marković je ubrzo demantovao te navode putem svog Tviter naloga. Frakciji Duška Markovića će se, prema navodima Nacionalista, pridružiti i Andrija Nikolić jer ne želi da trpi mobing i pritisak šefa Mila.

Da Marković i Nikolić nisu jedini koji napuštaju DPS uvjerava nas neprimjerenim sadržajem portal Alo: ANARHIJA U DPS Milov verni sluga se nalizao rakije i okrenuo mu leđa! Svjestan da DPS-u slijedi poraz, Milutin Simović se, prema navodima tog portala, po starom narodnom običaju kad je najteže prihvatio lozove rakije i dovodeći sebe u stanje teške alkoholisanosti ublažio nivo straha i stresa. Narativ o gubitku DPS na izborima nije zaobišao ni sam izborni dan, a Glas javnosti ga je predstavio sljedećom objavom: DEBAKL NA POMOLU: Sanja Damjanović briznula u plač kad je shvatila da GUBI!

Lažne vijesti i istraživanja

Jedna od prvih lažnih vijesti koja se pojavila na društvenim mrežama tokom izbornog dana u Nikšiću bila je da je nikšićki kantautor Miladin Šobić pozvao Nikšićane da glasaju protiv Demokratske partije socijalista. Tvrdnje su demantovane na Fejsbuk stranici Šobića. 

Lažna istraživanja javnog mnjenja kružila su i tokom predizborne kampanje, a nisu zaobišla ni izborni dan. Društvenim mrežama je kružilo lažno istraživanje CeMI-ja (Centar za monitoring i istraživanje) o rezultatima izlaznih anketa, prema kojem ubjedljivo vode koalicije Za budućnost Nikšića i Mir je naša nacija. Iz CeMi-ja su za Raskrinkavanje.me rekli da izlazne ankete nijesu dozvoljene u Crnoj Gori. CeMI ih nije nikad radio, pa samim tim ne radi ih ni na ovim izborima. Riječ o dezinformacijama koje treba ignorisati. CeMI će objaviti procjene rezultata glasanja nakon što glasanje bude okončano, ali NE na bazi izlaznih anketa, nego druge metodologije, metode paralelnog prebrojavanja glasova, kako to radimo svaki put kad nadgledamo izbore, naveli su.

Snimak da je na djelu kupovina glasova i prodaja ličnih karata u kafiću Arkade pojavio se na društvenim mrežama, a ubrzo su ga preuzeli mediji. Tabloid Alo je snimak prenio pod naslovom SKANDAL TRESE NIKŠIĆ Policija čuva lokal u kom Đukanovićevi ljudi kupuju glasove, prete građanima privođenjem!, objašnjavajući da je u jednom lokalu na jednom mestu zatečeno više od 15 ljudi. Policija je, prema rečima Milana Kneževića, pozvana, ali ne reaguje, navodi se u tekstu. Portal Novosti nešto kasnije reciklira vijest uz nešto više informacija, te objavljuje drugi snimak, tvrdeći da je tokom pretresa u kafiću Arkade zatečeno deset aktivista DPS-a kako kupuju glasove. Uprava policije je kasnije saopštila da u kafiću Arkade koji je registrovan kao štab DPS-a, nisu kupovani glasovi.

Eksces u Dragovoj Luci, na biračkom mjestu 118

Iz opštinskog odbora Demokratske partije socijalista u Nikšiću su tokom izbornog dana saopštili da je Marko Kovačević nasilno upao na biračko mjesto br. 118 u naselju Dragova Luka, te da je tom prilikom otet birački materijal, spriječen birački odbor da izađe na teren i pretučeno jedno lice. Iz Uprave policije su saopštili da su izašli na to biračko mjesto i utvrdili, između ostalog, da je netačna informacija da je bilo ko pretučen na tom biračkom mjestu.

Nacionalist je zaključio izborni dan viješću: МИЛО ГАЗИ УСТАВ: Уводи полицијски час у Никшићу! (ФОТО). U tekstu je dostavljen skrinšot Vajber poruke u kojoj osoba koja je nazvana ŠEF MILO navodi sljedeće: Pripremite se za veceras uvodim policijski cas u Nk.

Kao i tokom parlamentarnih izbora, nijedna od najavljenih situacija – gašenje struje, neredi na ulicama, bijeg u Albaniju i najzad uvođene policijskog časa – nije se dogodila u Nikšiću. Iako tenzija u naslovima i medijskim izvještavanjima nije nedostajalo, izborni dan u Nikšiću protekao je relativno mirno.

Digitalni forenzički centar podsjeća da je za kvalitetno suzbijanje dezinformacija i lažnih vijesti neophodna edukacija građana i jačanje medijske pismenosti i u Crnoj Gori i u svim zemljama regiona. Lažne vijesti se šest puta brže šire od tačnih informacija na društvenim mrežama, što samo govori u prilog težini borbe protiv tog fenomena. Jedini mogući put je zajednička borba medija, nadležnih institucija i organizacija protiv lažnih vijesti.

Opštinski izbori u Nikšiću, zakazani za 14. mart, nesumnjivo su  privukli ogromnu pažnju, kako u Crnoj Gori tako i u regionu. Shodno tome Digitalni Forenzički Centar je napravio analizu predizbornog ambijenta u Nikšiću, koja obuhvata političku situaciju uoči izbora, medijsko izvještavanje na tu temu, kao i aktivnosti na društvenoj mreži Fejsbuk.

Analiza ukazuje i potvrđuje da je politička situacija uoči lokalnih izbora u Nikšiću veoma kompleksna. Prilično intenzivnu izbornu kampanju od samog početka prate žestoka politička borba, napetost, incidenti, kao i dezinformacije i narativi. Kao i tokom parlamentarnih izbora, Srpska pravoslavna crkva (SPC) aktivan je učesnik i na lokalnim izborima u Nikšiću. Sveštenici te vjerske organizacije su pozvali građane da promijene vlast u Nikšiću, i time potvrde slobodu dobijenu krvlju i životima. Takođe, očigledna je i borba između političkih partija za podršku SPC.

Strano miješanje u izborne procese, širenje dezinformacija i propagandno djelovanje tokom prethodnih parlamentarnih izbora u najvećoj mjeri dolazilo je iz Srbije. Isti slučaj je i sa lokalnim izborima u Nikšiću. Uz to, uticaj koji dolazi iz Srbije je jačeg intenziteta u odnosu na avgustovske parlamentarne izbore. Osim očigledne propagande i dezinformacija koje plasiraju tabloidi iz Srbije, tokom izborne kampanje, bili su prisutni i aktivisti iz te zemlje.

DFC monitoring o izvještavanju medija iz Srbije i Crne Gore o izborima u Nikšiću u periodu od 1. do 28. februara 2021. godine pokazuje da predstojeći izbori u tom gradu prevazilaze okvire koje lokalni izbori obično imaju. Za potrebe istraživanja obrađeno je pet portala iz Crne Gore (Borba, CdM, IN4S, Pobjeda i Vijesti) i pet portala iz Srbije (Alo, Nacionalist, Novosti, Republika i Srbin.info).

U procrnogorskom medijskom taboru se plasira narativ da se Srbija miješa u izbore u Nikšiću, pružajući materijalnu i logističku pomoć, kao i da slanjem svojih ljudi  pomaže prosrpskim opozicionim partijama u tom gradu. U člancima tih medija, nerijetko su optuživani predsjednik Srbije Aleksandar Vučić i njegova partija Srpska napredna stranka za sprovođenje takvih aktivnosti. Dopuna ovom narativu je i konstatacija da ako DPS ili neka druga procrnogorska partija ne pobijedi na izborima u Nikšiću, projekat stvaranja srpskog sveta će početi sa realizacijom.

Izbori u Nikšiću su jedna od glavnih tema u medijima iz Srbije. Pojedini mediji imaju i posebne emisije/rubrike posvećene predstojećim izborima. Od početka februara na Televiziji Happy se emituje serijal Bitka za Nikšić. Portal i dnevne novine Novosti (koje prema istraživanju Saveta za strateške politike iz Beograda imaju najviše objavljenih lažnih vijesti na naslovnicama u 2020. godini), uvele su rubriku Izbori u CG. Istoimena rubrika je postavljena i na portalu Alo. Sadržaj koji redakcije tih medija plasiraju često je uvredljiv, obiluje dezinformacijama i narativima. Na udaru medija iz Srbije su najčešće Demokratska partija socijalista i predsjednik Milo Đukanović koje, prema njihovim objavama, očekuje ubjedljiv poraz u Nikšiću. Mediji iz Srbije daju najveću podršku koaliciji Za budućnost Nikšića okupljenoj oko Demokratskog fronta. Saopštenja te koalicije se doslovno prenose uz nezaobilazno isticanje da je njihova pobjeda na izborima neupitna. Osim DPS-a i Đukanovića, česta meta srpskih medija su i lider Narodnog pokreta Miodrag Daka Davidović, kao i premijer Zdravko Krivokapić.

Monitoring Fejsbuka, kao najzastupljenije društvene mreže u Crnoj Gori, je ukazao na koordinisano djelovanje uoči lokalnih izbora u Nikšiću. Utvrdili smo 292 koordinisane aktivnosti (vremenska, narativna i sadržajna koordinacija) sa 15 Fejsbuk stranica, koje kumulativno broje preko 305.000 lajkova. Tokom posmatranog perioda, od 01. februara do 28. februara 2021. godine, te aktivnosti su imale za rezultat 1.060 objava. Mreža stranica koja je identifikovana često je dijelila sadržaj na koordinisan način sa određenih medija, stranica političkih partija i njima bliskih političkih aktivista. Najaktivnije stranice  bile su  Никшић Пoнoсни Српски град, Црна Гора и Република Српска, Црна Гора – Српска Спарта i Srpska CRNA GORA. Mediji sa kojih su te stranice u najvećoj mjeri preuzimale i sinhronizovano dijelile sadržaj su IN4S, Borba, Nacionalist i Srpske novine. Administratori posmatranih stranica dolaze iz Crne Gore, Srbije i Njemačke. Objavljeni sadržaj na analiziranim stranicama u potpunosti je favorizovao opozicione političke opcije u Nikšiću i pozivao na glasanje za iste. Na taj način se stvara iluzija veće podrške nego što je to u stvarnosti, dodatno utičući na odabire glasača.

Digitalni forenzički centar već duže pokušava da podigne svijest o savremenim fenomenima koji unižavaju demokratski kapacitet crnogorskog društva, ukazujući na sve izraženiji problem govora mržnje, upiranja prstom bez dokaza, širenja dezinformacija i ostalih negativnih implikacija modernog digitalnog doba.U ispunjavanju tog cilja nastao je i ovaj izvještaj sa sljedećim preporukama:

  • Pravovremeno i odlučno suprotstavljanje malignim stranim uticajima na izborne procese u Crnoj Gori;
  • Bolja koordinacija državnih organa u suzbijanju malignog stranog uticaja na izborne procese u Crnoj Gori;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva u borbi protiv dezinformacionih kampanja na internetu, pogotovo u susret važnim društveno-političkim događajima.
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva na kreiranju i sprovođenju kampanja o podizanju svijesti građana o zloupotrebama i koordinisanim aktivnostima na internetu i mrežama;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva u cilju organizovanja specijalizovanih radionice za novinare radi jačanja njihovih kapaciteta u borbi protiv negativnih digitalnih fenomena;
  • Bolja saradnja između civilnog sektora i državnih institucija koja bi dodatno obezbijedila regularnost izbornih procesa;
  • Povećana uloga civilnog sektora i državnih organa u razvoju demokratske i politčke kulture, sa ciljem smanjivanja društvenih i političkih netrpeljivosti koje mogu prouzrokovati incidente;
  • Odgovornost nosilaca najviših državnih funkcija s ciljem sprečavanja izborne korupcije;
  • Uspostavljanje saradnje na svim nivoima društva radi organizovanja radionica i pružanja obuka s ciljem podizanja svijesti i otpornosti na lažne vijesti i dezinformacije;
  • Transparentan rad državnih organa u regulisanju izbornih procesa;

Finalni izvještaj u PDF formatu možete preuzeti OVDJE.

Velika Britanija je prva zemlja u svijetu koja je 2. decembra 2020. odobrila vakcinu protiv korona virusa. Među kompanijama koje su radile više od pola godine na njenoj izradi, vakcina kompanija Fajzer i Biontek otvorila je put ka masovnijoj vakcinaciji.

Međutim, s obzirom na količinu dezinformacija i teorija zavjere plasiranih o korona virusu tokom 2020. godine, bilo je za očekivati da će prozvodnja vakcina i početak vakcinacije biti propraćeni obmanjivim sadržajima. Mada, generalno, kampanja protiv vakcinacije (prije svega djece) pojavila se unazad nekoliko godina i uporno opstaje kako u svijetu, tako i na prostoru Zapadnog Balkana.

BBC je nedavno pisao o teorijama zavjere i obmanjivim informacijama kojima je propraćeno prvo vakcinisanje protiv korona virusa. Društvenim mrežama su se dijeljeni snimci i objave u kojima se tvrdi da je proces vakcinacije insceniran, te da se koriste lažni špricevi sa iglom koja nestaje da bi se promovisala vakcina koja ne postoji. Međutim, prema pisanju BBC, nisu u pitanju lažni već sigurnosni špricevi koji štite medicinsko osoblje i pacijente od povrede ili infekcije prilikom davanja vakcine, a koji su u upotrebi više od deset godina.

U drugom video-snimku se tvrdi da australijska političarka pozira sa špricem koji ima zaštitni čep, što je trebalo da znači da je njeno vakcinisanje protiv COVID-19 lažno. Zapravo, riječ je o snimku sa premijerkom Kvinslenda Anastasijom Palaše nakon što je primila vakcinu protiv gripa u aprilu 2020. godine. U jednoj Fejsbuk objavi se pak navodi da je medicinska sestra u Alabami umrla nakom što je primila vakcinu protiv COVID-19. Vijest je demantovalo Ministarstvo javnog zdravlja te države, kontaktirajući sa službenim osobljem svih bolnica koje su dobile vakcinu protiv COVID-19.

Nakon što su prvi stanovnici Velike Britanije primili vakcinu, na internetu se pojavio polusatni snimak naslovljen Pitaj stručnjaka (Ask The Expert), koji je emitovan uživo. Video se, navodi BBC, sastoji od brojnih pogrešnih i neosnovanih tvrdnji o pandemiji koja je nazvana najvećom prevarom u istoriji. Jedna od tvrdnji jeste da je, usljed pandemije, farmaceutskim industrijama odobreno da preskoče testiranje na životinjama, kao i da će ljudi bili zamorčići. BBC u tekstu navodi da su vakcine kompanija Fajzer/Biontek, Moderna i Oksford/Astra Zeneka testirane na životinjama, kao i hiljadama ljudi prije nego što su odobrene.

I Zapadni Balkan plodno tlo za slične teorije

Region Zapadnog Balkana sa akcentom na Srbiju i Crnu Goru, gdje je Crna Gora nedavno ocijenjena kao najpodložnija uticaju teorija zavjere i obmanjivog sadržaja na internetu, je sa dobrodošlicom dočekao nove teorije o vakcini. Osim dijeljenja sadržaja o lažnom vakcinisanju premijerke Kvinslenda u Australiji Anastasijom Palaše ili video snimka Pitaj stručnjaka, teoretičari zavjera i antiavakseri su kreirali sadržaj sa istom porukom i za javne ličnosti iz regiona koje su primile vakcinu.

Video-snimak Pitaj stručnjaka (Ask The Expert) u kome se iznose pogrešnje tvrdnje o pandemiji korona virusa

Na Zapadnom Balkanu prvi su vakcinisani premijerka Srbije Ana Brnabić (ujedno prvi premijer u Evropi koja je primila vakcinu), ministarka za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja Darija Kisić-Tepavčević i član Kriznog štaba Srbije dr Predrag Kon. Istoga dana na Fejsbuk stranici IN studio pojavila su se dva video-snimka u kojima se tvrdi da su premijerka i ministarka lažno vakcinisane. Osim toga, tvrdili su da su obje, prije primanja vakcine, morale da potpišu ugovor da niko neće odgovarati za smrtni ishod ili neku nus pojavu od fajzerove vakcine. Video snimci su sakupili gotovo 2.000 interakcija i oko 2.500 dijeljenja.

Dva dana nakon te objave na Fejsbuk stranici LME 2.0 objavljen je video u kojem se tvrdi da je premijerka Brnabić lažno vakcinisana jer nema iglice, aludirajući time na teoriju o igli koja nestaje. Video je podijeljen 971 put, ima preko 580 interakcija, a stranica broji skoro 20.000 pratilaca. Objave o lažnom vakcinisanju se nisu zaustavile na društvenoj mreži Fejsbuk, već su se proširile i na Tviter. Neke od njih imaju i po nekoliko stotina lajkova i nekoliko desetina retvitova.

Izmjene DNK i tvrdnje o mikročipu

BBC na sprskom je početkom decembra prošle godine pisao na temu raznih teorija i tvrdnji koje su se pojavile na internetu o vakcini protiv COVID-19. U nekim objavama se ističe da tehnologija vakcine sa informacijskom RNK (mRNA) nikad prije nije bila testirana niti odobrena, te da će ona izmijeniti ljudski DNK. Profesor Džefri Alond sa Oksfordskog univerziteta, jedan od tri nezavisna naučnika sa kojima je BBC kontaktirao, rekao je da ubrizgavanje RNK u nekoga ne čini ništa DNK ljudske ćelije.

Bil Gejts i njegova Fodnacija su se tokom 2020. našli na udaru velikog broja teoretičara zavjere, dovodeći ga u vezu sa korona virusom i vakcinama. BBC u istom tekstu navodi da su se glasine pojavile u martu prošle godine kad je Gejts u jednom intervjuu izjavio da ćemo morati da imamo neku vrstu digitalnih sertifikata na osnovu kojih će se znati ko se oporavio, ko je testiran i ko je primio vakcinu. Iako nije pominjao mikročipove, teoretičari se pozivaju na studiju, koju finansira Fondacije Gejts, o tehnologiji koja može da pohrani podatke o nečijem vakcinisanju u specijalno mastilo ubrizgano istovremeno kada i injekcija. Ana Jaklenec, naučnica koje ja radila na toj studiji, kaže da ta tehnologija nije mikročip, već je više kao nekakva nevidljiva tetovaža. Ona još nije počela da se primenjuje, neće dozvoliti da ljudi budu praćeni i locirani, a lični podaci neće biti ubacivani u tu bazu podataka.

Još jedna teorija u nizu je da vakcina sadrži tkivo iz pluća fetusa. Iako je doktor Majkl Hed, sa Univerziteta u Sauthemptonu, pored ostalih, negirao tvrdnje da se ćelije fetusa koriste u prizvodnom procesu vakcina, to nije spriječilo teoretičare zavjere da nastave sa širenjem dezinformacije na društvenim mrežama.

Odgovor društvenih mreža

S obzirom da je vakcine protiv COVID-19 nedavno odobrena, iz Fejsbuka su 18. decembra 2020. saopštili da će dozvoliti reklame kojima se ističe efikasnost vakcine i promoviše bezbjedan pristup istoj. Kako su naveli, nastaviće sa uklanjanjem sadržaja kojim se pandemija pokušava iskoristiti u komercijalne svrhe. Takođe, zabraniće reklame ili organske objave kojima se promoviše prodaja vakcine.

S druge strane, iz Tvitera kažu da kompanija još uvek radi na svojoj politici i planovima uoči pojave medicinski odobrene vakcine. Kompanija od 2018. godine upozorava korisnike da se obrate zvaničnim institucijama.

Jutjub je u oktobru ažurirao svoju politiku uklanjanja snimaka koji sadrže dezinformacije o vakcinama protiv korone, uključujući sve tvrdnje koje se kose sa opštim konsenzusom zdravstvenih radnika ili Svetske zdravstvene organizacije. Iz TikToka, nove mreže veoma polularne među mlađom populacijom, saopštili su da uklanjaju dezinformacije vezano za koronu i vakcine, uključujući antivakserski sadržaj, i to preko korisnika koji im prijavljuju neprimeren sadržaj.

Prve vakcine u Crnoj Gori krajem januara

Prve vakcine u Crnoj Gori se očekuju krajem januara, izjavila je ministarka zdravlja Jelena Borovinić-Bojović na vanrednoj pres konferenciji 30. decembra 2020. Ona nije navela o kojoj vakcini i kojoj količini je riječ, ali je podsjetila da je Crna Gora ranije potpisala COVAX mehanizam za nabavku vakcina, koji je preporučen od Svjetske zdravstvene organizacije.

Ostaje nam da pratimo da li će medijski i internet prostor u Crnoj Gori biti aktivan u širenju obmanjujućeg sadržaja i dezinformacija uoči i tokom vakcinacije, te hoće li ovdašnji teoretičari zavjera kreirati nove sadržaje ili preuzimati postojeće i prilagođavati ih za domaće konzumente.

Studija Mapiranje lažnih vijesti i dezinformacija na Zapadnom Balkanu i identifikovanje načina za efikasnu borbu protiv njih, objavljena je 3. decembra na sajtu Evropskog parlamenta. Njeni autori bavili su se dešavanjima i dezinformacijama na prostoru Zapadnog Balkana u periodu 2018 – 2020. godine.

Nezavisni eksperti izradili su studiju za potrebe Spoljnopolitičkog odbora Evropskog parlamenta analizirajući informaciono okruženje u šest država Zapadnog Balkana: Albaniji, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Kosovu, Sjevernoj Makedoniji i Srbiji. Digitalni forenzički centar (DFC) bavio se iznesenim konstatacijama o Crnoj Gori. Uočeno je da studija obiluje šturim informacijama, jednostranim zaključcima i netačnim podacima u dijelu koji se tiče Crne Gore, a koji kao takvi mogu zamagliti sliku i razumijevanje informacionog okruženja u našoj zemlji.

Stoga se DFC obratio kancelariji delegacije Evropske unije u Crnoj Gori upitom za pojašnjenja o konkretnim djelovima navedenim u studiji. Dobili smo odgovor da oni nisu učestvovali u izradi studije, te da se obratimo Evropskom parlamentu. DFC je potom kontaktirao Evropski parlament koji nas je uputio na akademskog koordinatora studije. Njegov odgovor je da studija predstavlja akademski proizvod, te da ne oslikava zvaničan stav EU, što svakako ne umanjuje činjenicu da ista sadrži određene propuste.

S obzirom da su pojedini crnogorski mediji preuzeli izvorni Izvještaj sa sajta EP, zbog čega je stručnoj i laičkoj javnosti predstavljena neistinita slika o našoj zemlji, DFC je u cilju objektivnog informisanja uradio analizu spornih ključnih dijelova studije.

Sporne tačke u studiji

  • Informacije iz navedenih referenci izvučene iz konteksta
  • Informacije iznesene van okvira posmatranog perioda
  • Večernje Novosti i Kurir predstavljeni kao crnogorski mediji
  • Portal Danas predstavljen kao medij koji podržava koaliciju ZBCG
  • Fejsbuk nije značajno zastupljena mreža u Crnoj Gori
  • Vlada Crne Gore objavila imena prvih slučajeva korona virusa u Crnoj Gori
  • Većina dezinformacija u Crnoj Gori dolazi iznutra
  • U jeku predizborne kampanje, najveći broj dezinformacija se odnosio na druga pitanja, najviše na COVID-19

Netačni podaci o medijima i popularnosti Fejsbuka

U sklopu potpoglavlja Mapiranje dezinformacija na Zapadnom Balkanu, u dijelu koji se odnosi na Crnu Goru, navodi se da su Večernje Novosti i Kurir crnogorski mediji, što je netačno, jer je riječ o portalima i redakcijama sa sjedištem u Beogradu.

Navedeno je i da portal Danas, takođe iz Srbije, podržava koaliciju Za budućnost Crne Gore (ZBCG). Na osnovu analiza i monitoringa DFC-a, portal Danas je prepoznat kao nezavisan medij koji svojim izvještavanjem uoči i tokom posljednjih izbora u Crnoj Gori nije zagovarao ni jednu političku opciju. Dodatno je DFC kontaktirao redakciju Danasa, odakle nam je saopšteno da su informacije navedene u studiji netačne.   

S druge strane, interesantno je da se u analizi o dezinformacijama u Crnoj Gori ne pominju ni Borba ni IN4S, prosrpski mediji u Crnoj Gori, prepoznati po širenju obmanjujućeg sadržaja.

Jedan od zaključaka studije je i da mediji iz Srbije generalno podržavaju koaliciju ZBCG. Budući da tačan period analiziranja nije precizno naveden, a da je studija kompletirana 19. novembra 2020. ta tvrdnja je samo djelimično istinita. Tačno je da su mediji iz Srbije u predizbornom periodu u Crnoj Gori promovisali koaliciju ZBCG, ali je narativ promijenjen ubrzo nakon izbornog ishoda. Iako vodeće političke figure te koalicije, Milan Knežević i Andrija Mandić, i dalje imaju podršku medija iz Srbije, lider koalicije Zdravko Krivokapić je redovno na meti tamošnjih portala i tabloida, o čemu je DFC već pisao.

U studiji se takođe ističe da Fejsbuk nije naročito popularna društvena mreža u Crnoj Gori. Međutim, podaci DFC-a govore suprotno. Broj ljudi do kojih se može doći putem oglasa na Fejsbuku iznosi 400.000 za decembar ove godine. S obzirom da Crna Gora ima oko 630.000 stanovnika, taj podatak svjedoči o značajnoj aktivnosti na Fejsbuku.

Akteri bivše vlasti stavljeni u pogrešan kontekst

U studiji je navedeno da je predsjednik Crne Gore Milo Đukanović širio dezinformacije o aferi državni udar 2016. godine i time doprinio da se Milan Knežević i Andrija Mandić, bez konkretnih dokaza, nađu na listi osuđenika (proces još nije završen, čeka se odluka Apelacionog suda, op.a.). Kao referenca za tu konstataciju navedena je analiza pod nazivom Visiti o koncu: ruska strategija za destabilizaciju Crne Gore,koju je objavio Institut za istraživanje spoljnih politika. Međutim, uvidom u navedenu analizu ustanovljeno je da nigdje nije bilo riječi o tome da je predsjednik Đukanović širio dezinformacije oko državnog udara 2016. godine, niti se ta analiza bavi njegovom povezanošću sa optužbama Kneževića i Mandića.

U studiji je navedeno i da su iz Vlade Crne Gore procurile informacije o identitetu prvih slučajeva oboljelih od korona virusa u državi u martu 2020. godine. U članku sa portala Balkan Insight, koji je naveden kao referenca, istaknuto je da su identitet oboljelih osoba objelodanili korisnici društvenih mreža, a ne Vlada Crne Gore.

Iako su autori studije naveli da je Crna Gora predmet značajne spoljne dezinformacione aktivnosti (pokušaj državnog udara 2016, pristupanje NATO 2017 i u manjoj mjeri izbori 2020), ostaju pri stavu da dezinformacije u najvećoj mjeri dolaze iznutra i da predstavljaju značajnu alatku za unutrašnje političko nadmetanje. Ipak, budući da je poznato kolika je popularnost i čitanost medija iz Srbije u Crnoj Gori, a koji su prepoznati po plasiranju tendencioznih objava i dezinformacija, evidentno je da nam veliki broj takvih sadržaja dolazi spolja. 

Površno o izborima 2020.

Studija se bavila i avgustovskim parlamentarnim izborima u Crnoj Gori, ali nedostatak informisanosti o tom periodu je takođe vidljiv. Nedovoljno podataka u slučaju Crne Gore, kako su naveli, ih je spriječilo da pruže detaljnu analizu izbora, iako je DFC sproveo veliki broj analiza i istraživanja na tu temu.

Nelogično je i da su autori studije naveli da nisu mogli da iskoriste navedene alatke otvorenih izvora u slučaju Crne Gore, jer je upravo njih DFC, pored ostalih, iskoristio da bi pratili izbore i analizirali društvenu mrežu Fejsbuk i medijsku scenu. Time je mjeren porast aktivnosti stranica i grupa političkih partija koje su učestvovale na parlamentarnim izborima, kao i novac utrošen na reklame.

U studiji je obrađena i dezinformacija o piši-briši olovkama (u kontekstu izbora) kojom se bavio portal Raskrinkavanje.me, a koja je istrgnuta iz konteksta. Poruka koja je kružila društvenom mrežom Fejsbuk nije se odnosila na pokušaj zastrašivanja birača da ne izađu na birališta, kako je navedeno u studiji. Porukom su upozoravani građani o samom postojanju takvih olovki i mogućnosti da njihov glas bude obrisan i prepravljen, uz savjet da nose vlastite, kako do prepravljanja ne bi moglo doći. Činjenica je da su i mediji i političari i aktivisti podsticali građane da izađu na ovogodišnje izbore, čak i više nego tokom prethodnih izbornih ciklusa, sa jednim od osnovnih narativa da su ovogodišnji izbori borba za opstanak države.

Netačan je i zaključak autora da je najveći broj dezinformacija tokom avgustovskih izbora bio usmjeren pogotovo na korona virus. DFC je od sredine avgusta vodio blog posvećen izborima, odakle je vidljivo da dezinformacije oko korona virusa nisu bile prisutne u značajnoj mjeri. Dodatno, analize objava medija iz Srbije i Crne Gore tokom avgusta 2020, koje je sproveo DFC, ukazuju da su glavne teme tekstova bile: izbori, kriminal i korupcija, odbrana svetinja i turizam.

Dodatno, autori studije navode da je jako teško precizno utvrditi dezinformacije u Crnoj Gori, posebno zato što ne postoji obimna literatura. Međutim, Digitalni forenzički centar, čije su analize navedene u referencama studije, ali površno predstavljene, raspolaže zavidnim obimom analiza, tekstova i infografika koji predstavljaju kvalitetnu literaturu za istraživanje informacionog i dezinformacionog okruženja u Crnoj Gori.

Rezime Digitalnog forenzičkog centra je da se usljed nedorađenih informacija u studiji Mapiranje lažnih vijesti i dezinformacija na Zapadnom Balkanu i identifikovanje načina za efikasnu borbu protiv njih kreira pogrešna slika o informacionom i dezinformacionom okruženju u Crnoj Gori. Nedovoljno obrađena politička i društvena situacija u Crnoj Gori navodi na sveopšti utisak da autori nisu upoznati sa prilikama u našoj zemlji.

Sjednica Skupštine Crne Gore na kojoj će se glasati o izboru predsjednika i članova 42. Vlade počela je juče, 2. decembra, a diskusije su obojene uglavnom kritičkim tonovima i vlasti i  opozicije.

Karakteristično za pisanje medija iz Srbije je njihovo fokusiranje na prisustvo predsjednika Crne Gore Mila Đukanovića toj sjednici, koje je propraćeno senzacionalističkim naslovima: ŠOK U PODGORICI Krivokapić čita ekspoze, Milo zinuo u prvom redu!; RASPRAVA SA MILOVCIMA: Evo šta su poslanici DPS-a dobacivali Krivokapiću; “NIJE NAŠA VLADA” Haos u Podgorici, Milo Zdravku doveo žene pod prozor, deru se na sav glas! (VIDEO). Uz to, portal Pravda navodi da vlada opšte rasulo, jer je Crna Gora još uvijek bez Vlade.

Inače, prethodno je sjednica bila zakazana za 24. novembar, ali je zbog sumnji da nova vlast namjerava da bira novu Vladu na godišnjicu ukidanja državne samostalnosti Crne Gore –odgođena. Portali iz Srbije su razlog za odlaganje Skupštine predstavili senzacionalističkim naslovima: MILO NAŠAO RUPU U KALENDARU, DPS ima način da ostane na vlasti (Alo), KOMITE I MILO ODREĐUJU DATUM: Zbog pritiska crnogorskih nacionalista izbor nove vlade odložen za 2. decembar (Novosti).

I odluka Ministarstva spoljnih poslova da proglasi ambasadora Srbije u Crnoj Gori Vladimira Božovića za personu non grata iznjedrila je novi narativ. Portal Nacionalist je prenio izjavu Vladislava Jovanovića, nekadašnjeg ministra spoljnih poslova Savezne Republike Jugoslavije, da je protjerivanje ambasadora Božovića težnja odlazećeg režima da zakomplikuje situaciju novoj vlasti kako bi stvorila osnove za svoj mogući povratak.

Kritike na račun mandatara

Za razliku od predizbornih izvještavanja u kojima su mediji iz Srbije veličali nosioca liste Za budućnost Crne Gore Zdravka Krivokapića, retorika je nakon izbora promijenjena i on se našao na udaru brojnih portala. Tako tabloid Informer piše da tehnička Vlada Mila Đukanovića nastavlja da hapsi sveštenike Srpske pravoslavne crkve (SPC) u Crnoj Gori, ističući da je mandatar Zdravko Krivokapić prvobitno podržao hapšenje, dok se lider koalicije Crno na bijelo Dritan Abazović nije oglasio po tom pitanju. Informer taj postupak predstavlja kao strahovit pritisak na Srbe koji ne jenjava, kao i progon SPC. Kritiku Krivokapiću uputio je i portal Srbija danas navodeći da mandatar ima dvostruke aršine jer je osudio prijetnje upućene Abazoviću, a nije reagovao kada je pripremano ubistvo Milana Kneževića, jednog od lidera DF-a.

Portal Republika plasirao je narativ da je biznismen Miodrag Daka Davidović odlučio da osnuje novu partiju kako bi mandataru Zdravku Krivokapiću obezbijedio partijsku zaleđinu i infrastrukturu za buduće izborne izazove. Potez je protumačen kao zakulisne radnje budućeg premijera i biznismena u Crnoj Gori. Dodaju i da je, prema saznanjima Srpskog telegrafa, cilj marginalizacija Demokratskog fronta, koji je najveći zamajac u borbi protiv režima Mila Đukanovića.

Mandatar se našao na meti srbijanskih medija i zbog pitanja povlačenja priznanja nezavisnosti Kosova. Portali Novosti i Pravda pisali su da su poruke upućene uoči sahrane mitropolita Amfilohija jasan pokazatelj većinskog stava vjernika o pitanju Kosova, ali i razlika u stavovima o tom pitanju među novom političkom većinom predvođenom mandatarom Krivokapićem. U naslovu oba teksta navedeno je da je pitanje Kosova Amfilohijev test za Krivokapića i da je time otvoreno pitanje povlačenja priznanja lažne države.

Slične poruke uputio je i član glavnog odbora Srpske napredne stranke (SNS) Vladimir Đukanović. On je apelovao da svi koji su prilikom sahrane mitropolita Amfilohija u Podgorici uzvikivali Ne damo Kosovo odmah natjeraju budućeg premijera Zdravka Krivokapića da povuče priznanje nezavisnosti te države. Đukanović je kritikovao i prvobitne predloge mandatara Zdravka Krivokapića za sastav nove Vlade. Takođe je na svom Tviter nalogu problematizovao ekspertizu Dritana Abazovića, kao i crnogorski jezik kojim govori Nikola Terzić, prvobitno predložen za ministra unutrašnjih poslova. 

Krivokapić je kritikovan i zbog navodnog vođenja antisrpske politike. Portal Objektiv piše da je on zabio nož u leđa Srbima koji su ga doveli na vlast i izbacio ih iz sastava kabineta. U tekstu je istaknuto da je Krivokapić u više navrata okarakterisan kao kadar Mila Đukanovića, te se može postaviti pitanje da li je on njegov trojanski konj.

Kome će Krivokapić i Abazović prvo na poklonjenje?

Značajno zanimanje medija u Srbiji odnosilo se i na pozicioniranje lidera Građanskog pokreta URA Dritana Abazovića u novoj Vladi. Portal Novosti tvrdio je da Dritan dobija funkciju i da mu je sigurna fotelja, a nakon što je advokat Nikola Terzić povukao kandidaturu za mjesto ministra unutrašnjih poslova, Novosti su se zapitale da li će Abazoviću pripasti MUP. 

Informaciju da će prva zvanična posjeta budućih premijera i zamjenika premijera biti Brisel, koju je saopštio lider URA nakon radnog doručka sa šeficom Delegacije Evropske unije u Crnoj Gori Oanom Kristinom Popa, portal Alo je prenio uz senzacionalistički naslov: ZNA SE KOME SE  IDE NA POKLONJENJE Evo gde će Krivokapić i Abazović prvo otići u posetu.

Šta priprema odlazeća vlast?

Pored mandatara Krivokapića, mediji iz Srbije su targetirali i odlazeću vlast, predsjednika Crne Gore Mila Đukanovića i njegovu Demokratsku partiju socijalista (DPS). Ponavlja se narativ o podjelama u Đukanovićevom DPS, te o raspadu te partije uz senzacionalističke naslove: Milu gori pod nogama, DPS na rubu propasti! (Alo), DPS NA RUBU PROPASTI: Teška previranja i podjele u nekada najjačoj partiji Crne Gore (Srbija danas).

Akcentiran je i narativ da režim neće mirno predati vlast i da će probati na sve načine da to spriječi. Portali Informer i Srbija danas prenose izjave analitičara Boška Vukićevića da odlazeća vlast pokušava da osujeti uspostavljanje nove vlasti i to kroz odobravanje značajnih projekata u koje su uključeni njima bliski biznismeni. Vukićevićevo viđenje situacije pratili su naslovi: MILOV REŽIM DOTAKAO DNO! Analitičar otkrio poslednji podmukli plan ODLAZEĆE VLASTI (Srbija danas), MILO DELI NARODNE PARE SVOJIM BIZNISMENIMA, POSLEDNJI PODMUKLI PLAN ODLAZEĆE VLASTI! Krivokapić i ekipa moraju hitno da reaguju, svaki sat je ključan! (Informer).

Analizirajući sadržaje srpskih medija o događajima u Crnoj Gori u postoizbornom periodu DFC uočava da su oni manje više prenosili zvanična saopštenja političara ili institucija, uz kreiranje tendencioznih naslova sa ciljem plasiranja odgovarajućih narativa.