Dok su ruske bombe i krstareće rakete potresale gradove širom Ukrajine u četvrtak rano izjutra, otvoren je još jedan front koji je već dugo pripreman. Internet je brzo postao bojno polje samo po sebi, sa propagandom i dezinformacijama koje su, poput dimne zavjese, poslužile da zamagle granicu stvarnosti.

Na društvenim mrežama i ruskim državnim medijima pojavio se niz sumnjivih video snimaka i tvrdnji, koje su prenosili i određeni crnogorski i regionalni mediji. Ta propagandna baražna vatra za cilj je imala da opravda i postavi osnovu za odluku o već isplaniranoj invaziji, a sa druge strane da banalizuje navode sa Zapada o ruskim namjerama.

Kao dio ove strategije, ruske televizije su počele da aktivno promovišu informacije koje sugerišu da se u istočnoj Ukrajini odvija ogromna humanitarna kriza, da su stanovnici bili pod teškim granatiranjem Ukrajine, što je Moskvi, u krajnjem, i poslužilo kao izgovor za napad.

Na rusku propagandu ubzo su djelovale određene države, poput Češke i Poljske, a zatim i  kompletna Evropska unija koja je  najavila da će zabraniti ruske državne medije poput  RT i Sputnjik, što je potez bez presedana protiv medijske mašinerije Kremlja.

Sankcijama su obuhvaćeni i glavni propagandisti – Margarita Simonjan i tvorac sanktpeterburške Agencije za istraživanje interneta, sada već čuvene fabrike trolova Evgenij Prigožin. S druge strane, Fejsbuk je ruskim državnim medijima onemogućio da monetizuju sadržaj na Fejsbuku i Instagramu. Jutjub je blokirao ruski državni medij RT u Ukrajini i suspendovao mu mogućnost da monetizuje sadržaj na toj platformi globalno.

Za razliku od Evropske unije i društvenih mreža, koji pokušavaju da ublaže efekte ruske propagande, u Crnoj Gori ona doživljava svoj procvat. Putem određenih portala, TV stanica, mreža poput Telegrama, šire se informacije, precizno i dosljedno harmonizovane sa stavovima Moskve.

Narativi na portalima

Digitalni forenzički centar (DFC) je analizirao obmanjujuće narative koji najčešće originalno potiču sa Sputnjika ili RT, a koje su crnogorski mediji uveliko širili.

  • Glavni i osnovni postulat izvještavanja tih medija o ruskoj agresiji jeste da se riječ agresija ili rat ne spominju. Proruski mediji i njihovi akteri preferiraju izraze specijalna vojna operacija ili kriza u Ukrajinitretman dosljedan ruskim državnim medijima;
  • Drugi narativ jako prisutan u ruskim i proruskim medijima u Crnoj Gori je prikazivanje Ukrajine kao komunističke tvorevine. Pozivajući se na Putinove riječi, mediji plasiraju tezu da je Ukrajinu u potpunosti stvorila boljševička komunistička Rusija. Pri tome se navodi da su Lenjin i njegovi saradnici to učinili na najtraljaviji način u odnosu na Rusiju, kao što za traljavost u vezi gubitka Crne Gore Vučić optužuje svoje prethodnike;
  • Naglašavanje sopstvene vojne nadmoći s ciljem demoralisanja Ukrajinaca, naglašavajući njihove gubitke ili slabosti, kako bi im se stavilo do znanja da je svaki otpor uzaludan;
  • Denacifikacija i nacisti – još jedan narativ ruskih medija koji Ukrajinu predstavlja kao nacističku državu. Putin tvrdi da denacifikuje Ukrajinu, čiji predsjednik Zelenski inače potiče iz jevrejske porodice i koji je osvojio 73% glasova na izborima, dok je, primjera radi, ekstremno desna partija Svoboda na ukrajinskim parlamentarnim izborima 2019. godine uzela 2.15% glasova;
  • Sljedeći narativ jeste da Rusija ne vrši invaziju, već sprovodi odbrambeni rat protiv NATO-a na svojoj granici;
  • Ukrajinci sprovode genocid nad stanovništvom Donbasa – proteklih nekoliko dana, ruski državni mediji insistirali su na tezi da je Putin naredio trupama angažovanje u mirovnoj misiji u istočnoj Ukrajini, kako bi se spriječilo ono što je ruski lider nazvao genocidom ruskog govornog stanovništva od strane vlasti u Kijevu. Tema genocida je takođe više puta pominjana tokom Putinovog vanrednog sastanka Savjeta bezbjednosti 21. januara u Moskvi. Tema se obimno pojavljivala i u biltenima državnih medija, što je dovelo do zahtjeva separatističkih vlasti za vojnu i ekonomsku pomoć Kremlja Donjecku i Lugansku, kao i za pravno priznanje koje je uslijedilo. Optužujući ukrajinsku vlast za najsmrtonosniji zločin protiv čovječnosti, Kremlj ne samo da pokušava da prikaže Kijev kao najgoreg zlikovca, već i zloupotrebljava termin koji je jasno definisan u Konvenciji Ujedinjenih nacija o sprječavanju i kažnjavanju zločina genocida, usvojenoj 1948. godine;
  • Narativ koji se često pojavljuje jeste i teza da je Zapad svojom ekspanzijom na Zapad ugurao Ukrajinu u sukob;
  • Negiranje ukrajinskog identiteta, odnosno poistovijećivanje sa ruskim.

Narativi na TV-u

Kao i na portalima, slični narativi se šire u emisijama na pojedinim televizijskim stanicama sa nacionalnom frekvencijom, koje se emituju u Crnoj Gori. Novinari TV Prva u Crnoj Gori tako ne koriste termin rat ili ruska invazija, već terminima poput vojne operacije ruske vojske i vojne intervencije. Povlači se paralela sa Kosovom koje je od priznanja Luganska i Donjecka i početka ruske invazije na Ukrajinu, ponovo u prvom planu u medijima i na društvenim mrežama u regionu Zapadnog Balkana. Slična je situacija i na TV Adria, gdje se propagira odbrana Donbasa putem specijalne vojne operacije. Često se ističe i licemjerje NATO-a i Evropske unije u kontekstu nepoštovanja načela međunarodnog prava.

U programu TV Happy kontinuirano se plasiraju zvanični ruski narativi o ukrajinskom identitetu kao neautentičnom i vještački stvorenom koji, kako je to slučaj sa svim novoformiranim nacijama, u svojoj psihologiji ima određenu vrstu netrpeljivosti prema onima od kojih je dobio nezavisnost. U gostovanjima na programu te televizije mogli su se čuti stavovi da Ukrajina nikada nije postojala kao država, već da je ona zapravo Malorusija (ruska krajina) i da je kao takva dio ruskog civilizacijskog nasljeđa. Problem takve Ukrajine, koji je postao naročito izražen nakon 2014. godine, kada je Ukrajina postala pesnica NATO-a je u tome što Malorusi (kako se nazivaju Ukrajinci) žele razdor unutar ruske civilizacije. Prema tome se i ruska agresija na Ukrajinu legitimiše kao borba protiv pobunjenika i neonacista koji ne poštuju međunarodne sporazume i koji osam godina vrše genocid nad ruskim narodom u Ukrajini. Njihov odnos prema Rusima i ruskoj politici okarakterisan je i kao stav koji je gori od šiptarskog stava u vezi sa Srbijom.

Zapad, prije svega Sjedinjene Američke Države i NATO, prikazan je kao faktor koji je imao aktivnu ulogu u izazivanju sukoba u Ukrajini, zbog toga što je svojim širenjem prema Istoku sa razlogom izazvao uznemirenost Rusije, što je crvena linija koja se nije mogla preći. Dešavanja u Ukrajini se pri tome simplifikuju, a rat svodi na nivo krize. Takođe se ističe da je NATO Ukrajinu ostavio na cjedilu i da nije spreman da se sukobi sa državom koja je nuklearna sila. Od januara prošle godine emitovanje programa TV Happy je u Crnoj Gori ograničeno zbog šovinističkog i mizoginog sadržaja upućenog crnogorskim građanima, a koji je ova televizija konstantno plasirala. Međutim, takav sadržaj je i dalje dostupan na Jutjubu.

Lažne vijesti u cilju afirmacije

Dok se ruski predsjednik Vladimir Putin ove nedjelje pripremao za invaziju i priznao dva otcijepljena regiona Ukrajine kao nezavisne i suverene države, na društvenim mrežama i ruskim državnim medijima,  pojavio se niz sumnjivih video snimaka i tvrdnji, koje su prenosili i određeni crnogorski i regionalni mediji.

  • Isplanirana evakuacija

Eklatantan primjer ovakvog hibridnog medijskog djelovanja je video Denisa Pušilina, koji se formalno nalazi na čelu samoproklamovane Donjecke Narodne Republike, koji 18. februara pozvao na hitnu evakuaciju na svom Telegram kanalu, navodeći kao razlog iznenadnu ukrajinsku agresiju. Ipak, za razliku od većine drugih mreža, Telegram čuva metapodatke fajlova, a oni otkrivaju da je taj video nastao dva dana ranije, odnosno 16. februara, što sugeriše da je hitna evakuacija planirana unaprijed.

Ovim potezom su isplanirali i sproveli izbjegličku krizu, smještali ljude u kampove u Rusiji, kako bi ih potom snimili ruski državni mediji i prikazali kao dokaze o izbegličkoj krizi, nastavljajući širenje narativa o genocidu koji se navodno dešava nad stanovništvom Donbasa. Moskva je tada iskoristila ovaj i druge razloge kao dio svog opravdanja za planiranu invaziju na Ukrajinu.

Ova lažna vijest podijeljena je na portalu IN4S, a potom se proširila Telegram kanalima.

  • Inscenirani diverzanti

Na portalu IN4S je 18. februara objavljena lažna vijest da su, na teritoriji samoproklamovane Donjecke Narodne Republike, predstavnici Narodne milicije spriječili diverzante u pokušaju probijanja i dizanja u vazduh kontejnera sa hlorom u okolini Gorlovke.

Kako se pokazalo, u pitanju je još jedan montirani video. O čemu je zapravo riječ?

Telegram kanal pres službe Narodne milicije Donjecke Narodne Republike objavio je, 18. februara, video u kojem se tvrdi da prikazuje sabotažnu operaciju usmjerenu na rezervoare hlora. U opisu videa tvrdi se  da su diverzanti planirali da raznesu rezervoar sa hlorom na teritoriji postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u blizini grada Gorlovke, a snimak je navodno izvučen akcione kamere koju je imao jedan od diverzanata.

Kako je objavljen na Telegramu, video je sačuvao sve metapodatke koji jasno ukazuju na dvije stvari – prvo, da je sam video nastao 8. februara, a ne 18, kako se to tvrdilo, i drugo, da je audio u snimku dorađen, odnosno da je ubačen još jedan audio kanal osim originalnog. Pretraga naziva tog audiofajla vodi na Jutjub video istog naziva, sa vojnog poligona u Finskoj, koji prikazuje brojne praskove i eksplozije. Upravo je audio jedne od tih eksplozija inkorporiran u video sa Telegram kanala, kako bi dodao na intenzitetu navodne razmjene vatre.

U pokušaju da stvore casus belli za rusku invaziju, separatisti su objavili lažne navode, koristeći lažni video o diverzantima, tvrdnje koje su potom propagirane u ruskim i proruskim medijima.

  • Lažni tviter nalozi širili vijest o smrti novinara CNN-a

U srijedu, 23. februara, lažni tvit sa naloga koji se maskirao kao CNN je lažno objavio prvu američku žrtvu ukrajinske krize.

U tvitu — sa neprojeerenog, sada suspendovanog naloga @CNNUKR — se navodi: Razmišljanja i molitve sa porodicom aktiviste Bernija Goresa koji je preminuo jutros nakon što je eksplodirala mina koju su postavili separatisti koje podržavaju Rusi.

Ta objava bila je dosta slična još jednom lažnom tvitu CNN-a objavljenom u avgustu kada su Talibani preuzeli kontrolu nad Avganistanom. U tom slučaju, neprovjereni i suspendovani nalog @CNNAfghan je u tvitu od 16. avgusta 2021. rekao: Novinara #CNN-a ‘Bernija Goresa’ pogubili su u #Kabulu #talibanski vojnici.

U oba slučaja, tvitovi su uključivali sliku istog čovjeka. Radi se o ukradenoj fotografiji gejmera Džordija Džordana, a ne nepostojećeg novinara Bernija Gorsa.

CNN je u avgustu potvrdio da nalog iz Avganistana nije njihov, dok je @CNNUKR nalog korišćen u informacionom ratu kreiran u Februaru i imao je samo 129 pratilaca. Tviter je suspendovao nalog odmah nakon lažnog tvita 23. februara.

Ovu lažnu vijest je takođe objavio IN4S, pod naslovom: Virus lažnih tvitova Si-En-En-a usred ukrajinsko-ruske krize: Novinar preminuo dva puta – u Avganistanu i Ukrajini.

Analiza DFC-a pokazuje kako ruski i proruski mediji aktivno pospješuju trenutne tenzije objavljivanjem lažnih ili obmanjujućih tvrdnji o ukrajinskoj agresiji i zavaravajućih narativa.

Metapodaci Putinovog jutrošnjeg obraćanja i objave rata pokazuju da je video, dostupan na zvaničnom sajtu Kremlja, zapravo snimljen 21. februara, a ne danas, dakle prije tri dana, što dodatno potvrđuje da se Moskva odlučila za agresiju mnogo ranije i da nije imala namjeru da krizu riješi diplomatskim putem.

Dodatno, indikativan je i identičan outfit ruskog predsjednika u oba obraćanja – od 21. februara prilikom obraćanja javnosti i priznanja nezavisnosti Donjecke i Luganske Narodne Republike i od jutrošnjeg, 24. februara.

Još jedan primjer ovakog hibridnog medijskoj djelovanja je situacija od 18. februara, kada Denis Pušilin, koji se formalno nalazi na čelu DNR, pozvao na “hitnu evakuaciju”, na svom Telegram kanalu, navodeći kao razlog iznenadnu ukrajinsku agresiju. Ipak, za razliku od većine drugih mreža, Telegram čuva metapodatke fajlova, a oni otkrivaju da je taj video nastao dva dana ranije, odnosno 16.02, što sugeriše da je hitna evakuacija planirana unaprijed.

Dok se ruski predsjednik Vladimir Putin ove nedelje pripremao za invaziju i priznao dva otcepljena regiona Ukrajine kao nezavisne i suverene države, na društvenim mrežama i ruskim državnim medijima,  pojavio se niz sumnjivih video snimaka i tvrdnji, koje su prenosili i određeni crnogorski i regionalni mediji. Taj propagandni baraž za cilj je imao da opravda i postavi osnovu za političku odluku o već isplaniranoj invaziju, a sa druge strane da banalizuje navode sa Zapada o ruskim namjerama.

Primjeri uključuju ukrajinske oružane snage koje su navodno granatirale beznačajnu kolibu udaljenu skoro 40 kilometara od linije kontakta, navode da su ukrajinske trupe infiltrirane na rusku teritoriju sa opremom koju ne posjeduju i tvrdnji da je ukrajinska vojska granatirala obdanište koje se nalazi na njihovoj teritoriji, o čemu će biti riječi u opsežnoj DFC analizi.

Onlajn prostor postao je ključno mjesto za politička sučeljavanja u Crnoj Gori. Društvene mreže posebno omogućavaju političkim partijama i aktivistima da u kratkom roku dopru do velikog broja ljudi. Osim te olakšice, društvene mreže, zbog slabe regulacije, omogućavaju tehničku koordinaciju. Tehnička koordinacija odnosi se na upotrebu specifičnih tehnika manipulacije platformama koje se mogu otkriti za vještačko naduvavanje ili propagiranje poruke ili narativa na društvenim mrežama.

Usled turbulentne društveno – političke situacije uzrokovane izglasavanjem nepovjerenja Vladi Zdravka Krivokapića i smjenom predsjednika Skupštine Alekse Bečića, te pregovorima o formiranju nove vlade, Digitalni forenzički centar analizirao je Fejsbuk stranice političkih partija koje su imale značajnu aktivnost u tom periodu. DFC se tokom ove analize fokusirao na identifikovanje koordinisanog neautentičnog ponašanja na ovim stranicama koje ima za cilj promovisanje određenih politika i na taj način vršenja uticaja na javno mnjenje. Koordinisano neautentično ponašanje samo po sebi ne uključuje procjenu istinitosti sadržaja koji se plasira, već podrazumijeva sinhronizovana obmanjujuća djelovanja više entiteta u okviru Fejsbuka. Tokom analize otkriveni su bot nalozi, lažni profili, ali i pravi profili kod kojih su uočene koordinisane aktivnosti za potrebe određenih političkih partija. Mreže bot naloga najčešće se kreiraju upravo prilikom bitnih društveno – političkih događaja u nekoj državi, sa glavnim ciljem da se javno mnjenje usmjeri u željenom pravcu.

Lažni profili i političke partije

Političke partije koristile su lažne profile kako bi stvorile fiktivne ličnosti koje podržavaju njihovu politiku i aktivnosti s ciljem da određeni sadržaj postane što vidljiviji i popularniji. Takvi korisnički nalozi pružaju podršku putem interakcija, komentara i dijeljenja sadržaja. Iako nalozi koji putem interakcija pružaju podršku određenim političkim partijama nemaju objave na svojim profilima, DFC je analizom utvrdio da su ti nalozi između sebe povezani, jer su jedni drugima prijatelji na Fejsbuku, lajkuju jedni drugima komentare, dijele zajedničke prijatelje i interesovanje prema istim stranicama.  Analizom je utvrđeno da su neki od ovih bot naloga kao profilne fotografije koristili fotografije generisane vještačkom inteligencijom, ali i fotografije stvarnih ljudi van Crne Gore.  

Uočena je mreža bot profila na zvaničnoj Fejsbuk stranici Građanskog pokreta URA koji u malom vremenskom razmaku nakon određene objave na ovoj stranici ostavljaju pozitivne reakcije i komentare. Primijećeno je da su gotovo svi nastali u prva dva mjeseca 2022. godine i označenu su od Fejsbuka kao novi nalozi. Daljom analizom je utvrđeno da ovi profili koriste lažne fotografije, da nemaju objave na svojim profilima, ali i da lajkuju identične stranice. Profili koji se posebno ističu: Aleksa Mitrović, Dario Raković, Janko Matković, Goran Petrušić, Milan Nikolić, Maksim Miletić, Milić Vuković, Ognjen Kontić, jedan drugome su prijatelji i svi su lajkovali istu grupu Fejsbuk stranica – Ta OLOŠ, Dnevne novine Dan, Portal Analitika, Kolektiv.me, Vijesti, CDM Portal, Informativni portal IN4S, RTCG. Važno je istaći da je Fejsbuk stranica Ta OLOŠ koju prate ovi profili mim stranica koja targetira sve političke partije i aktere sem Građanskog pokreta URA.

Nešto aktivniji su profili Krsto Kukuličić, Irina Stamatović, Jasna Krivokapić, Josif Lalatović, Milić Vuković, Andrijana Ana Sekulić,  čije se fotografije profila mogu naći jednostavnom pretragom na internetu ili su kreirane putem vještačke inteligencije i nekih od sajtova poput thispersondoesnotexist. Algoritam te platforme obučen je na ogromnom skupu podataka sa stvarnih slika, a zatim koristi tip neuronske mreže poznat kao generativna adversarijalna mreža (GAN) da bi stvorio nove primjere. Pozicija očiju na svim profilnim fotografijama je identična i formira pravu liniju, što je još jedan od pokazatelja da su fotografije kreirane pomoću vještačke inteligencije.

Profilne fotografije kreirane putem vještačke inteligencije (AI)

Ovi profili po istoj matrici kao i prethodni ostavljaju reakcije na objave stranice GP URA i lajkuju iste stranice. Osim što svojim komentarima daju podršku GP URA ti profili često targetiraju političke oponente te partije. Interesantno je da većina lažnih profila i bot naloga koji komentarišu i lajkuju objave stranice GP URA, ne prate samu stranicu. Ovi profili su vrlo aktivni na Fejsbuk stranici portala Vijesti, ostavljajući komentare koji ili daju podršku URI ili napadaju sve druge političke partije. Takođe, lajkuju jedni drugima komentare i na taj način povećavaju vidljivost.

Komentari bot profila na Fejsbuk stranici Vijesti na sadržaju poveznim sa GP URA

Kada je riječ o Demokratskoj Crnoj Gori Alekse Bečića, na njihovoj Fejsbuk stranici uočeni su profili koji su aktivni na svim objavama ostavljajući rekacije ili komentare, dok na svojim profilima nemaju objave.  Na Fejsbuk objavama Demokratske Crne Gore primijećena je i druga grupa profila koja je zadužena za dijeljenje sadržaja u određenim Fejsbuk grupama ili na profilima. Tako profili: Luka Popovic, Josephine Zemfeld Delacroix i Natalija Vukcevic, na svojim profilima isključivo dijele sadržaje Demokratske Crne Gore. Luka Popović ovaj sadržaj dalje dijeli u grupi Kupujem prodajem koja broji 897 članova, a profil Zorica Ristic Tekstopisac u grupi ZAJEDNO SMO JAČI koja broji preko 2.000 članova, a sve sa ciljem da ove objave dođu do što većeg broja korisnika Fejsbuka.

Neki od bot profila koji podržavaju Demokratsku Crnu Goru

Uz stranicu Demokratske Crne Gore značajniju aktivnost u analiziranom periodu imala je i Fejsbuk stranica Marka Milačića i Prave Crne Gore. Na tim stranicama nije uočeno pojavljivanje neautentičnih profila (tj. lažnih i bot profila). Međutim, najveći broj interakcija na objavama te dvije stranice je dolazio od ljudi (profila) koji nijesu iz Crne Gore, već iz Srbije i Republike Srpske.

Onlajn antitijela i govor mržnje

Ne treba zanemariti stranice, grupe i profile koji su dio propagandne mreže koja otvoreno promoviše Zdravka Krivokapića, ministre bliske njemu, kao i bivšeg predsjednika Skupštine Aleksu Bečića i poslanika Marka Milačića. Ta mreža, o kojoj je DFC u nekoliko navrata pisao, bila je posebno aktivna u tergetiranju članova GP URA i Socijalističke narodne partije (SNP). Takođe, te stranice, grupe kao i lažni profili aktivno su pozivali na proteste.

Usljed aktuelnih zaoštravanja na političkoj sceni, DFC je analizirao i komentare na društvenim mrežama i portalima koji su se pokazali kao poligon za uvrede i govor mržnje upućen određenim političarima zbog izglasavanja nepovjerenja  vladi Zdravka Krivokapića i zbog smjene Alekse Bečića. Predstavnici koalicije Crno na bijelo su bili najčešća meta govora mržnje. Posebno je bio zastupljen govor mržnje koji je obuhvatao vrijeđanja na vjerskoj i nacionalnoj osnovi. Sve to su pratile prijetnje i pozivi na fizički obračun.

Ova analiza nudi dokaze da postoji koordinacija Fejsbuk profila čijim aktivnostima se stvara iluzija veće podrške političkim partijama nego što je to u stvarnosti pokušavajući da se utiče na političko mišljenje građana i kreiranje mnjenja po njihovoj agendi. Stoga, cilj ove analize je da informiše građane i ukaže im na negativne aktivnosti na Fejsbuku koje mogu uticati na njihove odabire i percepciju društveno – političkih dešavanja. Digitalni forenzički centar nastaviće da kroz svoje aktivnosti radi na podizanju svijesti građana o zloupotrebama i koordinisanim aktivnostima na internetu u osjetljivim društveno – političkim momentima.

Disinfo Brif je novi mjesečni proizvod DFC-a, koji pruža pregled ključnih dezinformacija, narativa i propagande koje smo razotkrili i istražili, u cilju podizanja svijesti o problemu i njegovom obimu.

Četvrti broj broj možete preuzeti putem OVOGA LINKA ili klikom na fotografiju ispod.

Prije tri dana je registrovan sajt izdaja.me (identitet zakupca domena zaštićen CloudFlare-om) na kom se targetiraju poslanici koalicije “Crno na bijelo” (CnB) i Socijalističke narodne partije (SNP). Domen je kupljen preko GoDaddy, hostovan 23. januara 2022. na beogradskom Beotelu, a zatim  narednog dana prebačen na Cloudflare. Zanimljivo je da je  na istoj IP adresi (195.252.110.241) dijeljen hosting sa zvaničnim sajtovima gradova u Srbiji.

Na sajtu su objavljene fotografije poslanika iz CnB i SNP i potpredsjednika Vlade, Dritana Abazovića uz neprimjerene natpise “Prodato”, “Izdaja”, “Spasi obraz”. Takođe, na sajtu stoji poziv na proteste koji će se prema najavama održavati svakog četvrtka i nedjelje u 19 časova.

Sadržaj i narativ o izdaji koji se nalaze na pomenutom sajtu, na društvenim mrežama organizovano promovišu lažni profili, stanice i grupe na Instagramu i Fejsbuku koje je DFC nedavno analizirao.

Od nastanka ti lažni profili koji su koristili ukradene fotografije stvarnih ženskih osoba iz Crne Gore, stranice i grupe pružaju kontinuiranu podršku premijeru Krivokapiću, ministrima Milatoviću, Spajiću, kao i ministarki Bratić, a targetiraju njihove oponente iz vlasti i opozicije. Jedini akteri koji su pošteđeni napada su članovi Prave Crne Gore i Demokratske Crne Gore.

Te stranice su dio onlajn propagandnog sistema koji je napravila grupa građana, pravih patriota koji su se samoinicijativno odlučili da se stave u odbranu onoga za koga smatraju da je oličenje promjena i svega onoga dobrog što tek treba da dođe u Crnoj Gori. Treba istaći da ministri Spajić i Milatović dijele na svojim profilima sadržaj sa pojedinih stranica iz tog umreženog sistema,  poput stranica fakt.me i Prof War Room.

Trend napada se posebno intezivirao od najave kreiranja manjinske vlade. Kulminacije te kampanje je kreiranje propagandnog sajta izdaja.me. Treba istaći i dolazak osnivača pokreta Otpor Predraga Lečića u kabinet premijera u ovom delikatnom  društveno-političkom momentu, sve u cilju pospješivanja aktuelnih protestnih aktivnosti.

Složena društveno-politička situacija i usljed toga povećan saobraćaj u onlajn prostoru u Crnoj Gori doprinijele su porastu govora mržnje na različitim platformama, koji je upućen svim kategorijama društva, a sve je veći broj onih koji postaju žrtve takvih aktivnosti. Mjesecima unazad brojni građani, aktivisti, predstavnici političkih partija, ali i najranjivije grupe, žene i djeca, izloženi su najbrutalnijim uvredama, prijetnjama i govoru mržnje, koji se zasnivaju na nacionalnoj, vjerskoj i političkoj osnovi. Takvi stavovi podstiču i opravdavaju netrpeljivosti u društvu, a u krajnjoj liniji i nasilje.

Usljed aktuelnih zaoštravanja na političkoj sceni, Digitalni forenzički centar (DFC) uradio je analizu komentara na portalima, kao i na društvenim mrežama, koji su se pokazali kao poligon za uvrede i govor mržnje, propagande, upućenih određenim političarima zbog podnošenja inicijativa za izglasavanje nepovjerenja aktuelnoj vladi i formiranje manjinske vlade.

Uprkos aktivnom sistemu predmoderacije koja od administratora zahtijeva da komentare prethodno pročita i utvrdi da li su u skladu sa pravilima portala, uočen je veliki broj slučajeva kršenja regula.

Na udaru brojnih uvredljivih i prijetećih komentara našli su se lider Građanskog pokreta URA i potpredsjednik Vlade Dritan Abazović, lideri Saveza građana CIVIS Srđa Pavićević i Socijalističke narodne partije (SNP) Vladimir Joković. Uvredljiv sadržaj upućivan je i predstavnicima opozicije sa posebnim akcentom na njihovu nacionalnu pripadnost.  

Nakon što su GP URA i CIVIS predložili formiranje manjinske vlade, njihovi lideri su postali žrtve uvredljivog sadržaja i prijetnji od strane nacionalističkih profila i stranica na društvenoj mreži Fejsbuk. Pored Fejsbuka, uvredljivi sadržaj primijećen je i u komentarima  medijskim člancima koji su za temu imali formiranje manjinske vlade.

Govor mržnje koji je njima upućen obuhvatao je vrijeđanja na vjerskoj i nacionalnoj osnovi, a sve to je praćeno prijetnjama i pozivima na fizički obračun. Prema članu 26 Zakona o medijima, osnivač internet publikacije dužan je da ukloni komentar koji predstavlja očigledno nezakonit sadržaj bez odlaganja, a najkasnije u roku od 60 minuta od saznanja ili od dobijanja prijave drugog lica da predstavlja nezakonit sadržaj. S  druge strane, objave i komentari na društvenim mrežama koji sadrže govor mržnje nijesu uklanjani, što ostavlja dodatni prostor za širenje netrpeljivosti, uvreda i dezinformacija. Društvene mreže, ipak, imaju svoja pravila za uklanjanje spornog sadržaja, ali su česte kritike zbog njihove neefikanosti, pogotovo izvan engleskog govornog područja.

Predsjedniku GP URA i potpredsjedniku Vlade Dritanu Abazoviću upućene su gnusne uvrede i prijetnje i sa Instagram naloga @crnogorskisurrealista koji je već prijavljen Upravi policije od strane građana koji su bili mete šovinističkih i mizoginih poruka, pored toga targetirajući i maloljetnu djecu. S druge strane, u komentarima na portalima predsjednik CIVIS-a Srđa Pavićević je nazivan fašistom i propalim doktorom koji podržava ideje da su šiptari, poturice i montenegrini nacije koje mogu da budu dio vlasti, a Srbi nikako. Kroz ove komentare su uočeni i narativi da su Srbi ugroženi i da se ponovo napada SPC, te da pravoslavni vjernici treba da je brane. Navedeni narativi već su u kontinuitetu prepoznati i u medijskom prostoru.

Na udaru su se našli i Vladimir Joković i njegova partija SNP, Miloš Konatar iz GP URA i Azra Jasavić iz nekadašnje političke partije Pozitivna CG, koja je kao i Dritan Abazović vrijeđana na nacionalnoj osnovi. Vladimir Joković je optužen da lažno zastupa srpske interese u Crnoj Gori uz mnogo uvredljivih komentara. Top fanovi na Fejsbuk stranici portala Borba poslanika GP URA Miloš Konatar označili su kao člana kriminalno-narkomanske internacionalne mafije koji je izdao narod, jer radi za interese Šiptara i Muslimana.

Analizom je utvrđeno i da је Fejsbuk profil Србски Свијет o kojem je DFC već pisao, a koji promoviše i pruža podršku premijeru Zdravku Krivokapiću i pojedinim članovima Vlade, takođe širio govor mržnje upućen GP URA i Dritanu Abazoviću. 

Ovo nijesu jedini primjeri. Tokom prošle godine bili smo svjedoci brojnih napada na žene, posebno iz javne sfere života. Uvredljivi i mizogini komentari koji su se širili na društvenim mrežama, ali i u oflajn prostoru imali su za cilj degradiranje i obeshrabrivanje žena i dalje produbljivanje podjela i nejednakosti u društvu.

I mediji su dali svoj doprinos u podizanju tenzija i produbljivanju podjela.  Tako je portal IN4S objavio da su smjenu Vlade inicirali Albanci, Bošnjaci i izopšteni iz pravoslavlja i u tom tekstu su analizirali vjersku strukturu potpisnika inicijative i ko se od njih potpisao ćirilicom. Portal Borba je objavio tekst pod naslovom RTCG saznaje: URA predlaže manjinsku Vladu da izbaci Srbe iz vlasti! kojim su u prvi plan istakli ugroženost Srba i dodatno podgrijali nacionalne tenzije. Ujedno ovaj tekst je predstavljao i plasiranje dezinformacije, jer RTCG nije objavio da URA predlaže manjinsku vladu da bi izbacila Srbe iz vlasti, već da bi se izašlo iz političke krize.

Takođe, nedavno je lider Srpske radikalne stranke (SRS) Vojislav Šešelj širio govor mržnje na račun Crnogoraca preko televizije Happy. Zbog tog slučaja, ali i drugih učestalih podsticanja na mržnju, netrpeljivost i diskriminaciju prema pripadnicima crnogorske nacije, koji su omogućeni na programskim sadržajima ove televizije, Agencija za elektronske medije Crne Gore (AEM) je odlučila da na period od šest mjeseci zabrani prikazivanje programskog sadržaja Dobro jutro Srbijo koji se emituje na pomenutoj televiziji.  Iako je emitovanje ovog programa zabranjeno na televiziji, emisije su dostupne na Jutjubu. Očigledno je da je potrebno uvesti dodatne mjere kako bi se zaštitili građani od neprimjerenog sadržaja, koji se osim na televiziji plasira i na onlajn platformama. Time se posebno targetiraju mlađi naraštaji koji u prosjeku provode više vremena na tim platformama.

Pored Happy TV i Pink TV emituje sporne sadržaje i omogućava medijski prostor Vojislavu Šešelju koji je sklon iznošenju uvreda na račun crnogorske nacije i širenju neprovjerenih informacija koje dodatno podižu tenzije na relaciji Beograd – Podgorica. Potrebno je da nadležni organi sankcionišu programski sadržaj Pink TV i stanu u zaštitu svih građana crnogorskog društva i time doprinesu očuvanju multietničkog sklada u zemlji.

Nepostojanje dovoljno razrađene samoregulacije i nedostatak medijske i digitalne pismenosti uzroci su rastućeg trenda govora mržnje u javnom prostoru. Širenje ovih negativnih trendova zbog javnog iznošenja stavova utiče na podjele i netpeljivosti u društvu, formiranje javnog mnjenja, kao i na urušavanje bezbjednosti. Stoga je potrebno da nadležni organi još aktivnije reaguju i rade na suzbijanju plasiranja uvredljivog govora i govora mržnje kako prema javnim ličnostima tako i prema svim građanima Crne Gore. Pored nadležnih organa potrebno je i da svi segmenti društva dopinesu sprečavanju pojava govora mržnje i smirivanju tenzija u kriznim političkim i društvenim momentima. Digitalni forenzički centar će nastaviti da u okviru svojih aktivnosti promoviše jačanje medijske pismenosti i ukazuje na posljedice govora mržnje.  

Novak Đoković je i zvanično prvi nosilac Australijan opena, ali da li će tako i ostati znaće se narednih dana, a najkasnije 17. januara kada počinje turnir.

U međuvremenu je australijski sud 10. januara presudio u korist Đokovića – poništivši odluku australijskih vlasti o ukidanju vize i zahtjev za deportaciju. Istog dana, on je nakon šest dana provedenih u imigracionom hotelu, zbog ukidanja vize koja je prvom reketu svijeta prethodno dodijeljena na osnovu medicinskog izuzeća i nakon što se njegov pravni tim žalio na tu odluku, izašao na teren u Melburnu.

Ipak, odluka nije konačna, jer australijski ministar za imigracije ima diskreciono pravo da preinači odluku suda. Osim toga, trenutno se preispituje Đokovićevo kretanje tokom karantina, zbog zaražavanja korona virusom prije polaska u Australiju.

Inače, poznato je da je stanovništvo Australije od početka pandemije suočeno sa izuzetno strogim epidemiološkim mjerama i čestim zaključavanjima gradova i država. U toj zemlji je čak 90% punoljetnih građana primilo dvije doze vakcine. Ipak, 6. januara je zabilježeno više od 70.000 novozaraženih korona virusom.

Da podsjetimo, početak 2022. godine obilježila je drama i medijska pompa nakon što su granične vlasti na aerodromu u Melburnu ukinule vizu Đokoviću. S obzirom na to da nije vakcinisan, Novak Đoković je morao da ispuni određene uslove za ulazak u Australiju i učestvovanje na turniru, a glavni uslov bio je da primi vakcinu ili pruži dokaz da je preležao korona virus. Novak je medicinsko izuzeće dobio na osnovu preležane COVID infekcije, na koju je bio pozitivan 16. decembra 2021. Međutim, u medijima su se pojavile informacije da je Đoković u tom periodu učestvovao na panelu Putem šampiona u organizaciji njegove Fondacije, a u ime Teniskog saveza Beograda uručio pehare i priznanja najboljim takmičarima u sezoni. Đoković je 18. decembra, kako je to i sam priznao, zaražen odradio intervju i foto sesiju za francuski L’equipe.

Dvije nezavisne komisije odobrile medicinsko izuzeće

Novak Đoković je 3. januara dobio medicinsko izuzeće od vakcinacije protiv korona virusa od strane dvije nezavisne komisije pri Teniskoj asocijaciji Australije i pri Vladi savezne države Viktorija i time ispunio uslov za mogućnost takmičenja. Medicinsko izuzeće za nevakcinisane u Australiji pojedinac može da dobije na osnovu dokaza o preležanoj COVID infekciji, ozbiljno teškog zdravstvenog stanja ili alergijske reakcije na vakcinu.

Ogromna medijska pažnja

Ukidanje vize i zahtjev za deportaciju Novaka Đokovića, te prebacivanje u imigracioni hotel izazvalo je ogromnu pažnju prije svega srpskih, ali i regionalnih i svjetskih medija, sportskih poslenika, te obožavalaca i ništa manje protivnika prvog reketa svijeta. Analizom je utvrđeno da je za period od 3. do 11. januara, kada je Đoković objavio da je dobio medicinsko izuzeće i da će učestvovati na turniru, bilo preko 460 hiljada objava koje su kao ključnu riječ imale Novak Đoković. Trend objavljivanja po danima prikazuje da je najviše objava bilo tokom 6. januara kada je Đoković zaustavljen na aerodromu u Melburnu, i 10. januara kada se isčekivala odluka  kada je sudija presudio u korist Đokovića.

 Izvještavanje srpskih medija o Novaku Đokoviću u toj mjeri ne bi bilo neobično da ne obiluje senzacionalističkim naslovima, narativima, dezinformacijama i lažnim vijestima usmjerenim ka najširoj publici. To ne bi bilo ni zabrinjavajuće da te objave ne plasiraju mediji koji su veoma popularni u Srbiji, a koji i u Crnoj Gori bilježe visoku čitanost.

Prikaz objava sa ključnom riječju Novak Đoković od 3. do 11. januara

Sport u drugom planu

Bilo kako bilo, Novak Đoković je, koristeći se pravom da se ne vakciniše, doprinio da bude (zlo)upotrijebljen na mnogo načina. Da li će to imati negativne konotacije po njega, ali i njegovu karijeru, upitno je.

Cijeli slučaj učinio je najboljeg tenisera svijeta simbolom antivakserskog pokreta i pokrenuo novi talas teorija zavjere i drugih manipulacija informacijama. Na Balkanu taj talas naravno vrlo lako dobija nacionalističku i političku konotaciju. Tome umnogome doprinose i mediji, širenjem neprovjerenih informacija i pristrasnim izvještavanjem. Umjesto da budu rješenje problema, pojedini mediji ga produbljuju. Sva dešavanja vezana za slučaj Novaka Đokovića pokazala su prijeku potrebu za razvoj medijske i digitalne pismenosti, posebno na prostoru Zapadnog Balkana.

U prvom planu narativ o ugroženosti Srba

Narativ o ugroženosti Srba, koji je u srpskim medijima dominantan posljednjih nekoliko godina i ovog puta je izbačen u prvi plan. Srpski mediji složni su u ocjeni da je Đokoviću nanijeta velika nepravda i da to predstavlja udar na srpski narod, nijednog trenutka ne spominjući vakcinaciju koja je obavezna za ulazak u Australiju. Senzacionalističkim naslovima se poručuje da su graničari mučili Novaka, da su htjeli da ga slome, da mu je advokat australijskih vlasti prijetio, da mu je i Vlada Australije prijetila da će ga strpati u pritvor.

Na meti srpskih tablioda našli su se svi koji su se usudili da kritikuju Đokovića. Tako su srpski mediji osudili Vljoru Čitaku (Vlora Çitaku) koja je vijest o Novaku Đokoviću podijelila uz citat Sve životinje su jednake samo su neke jednakije od drugih iz knjige Životinjska farma Džordža Orvela. To je u medijima predstavljeno kao neviđeni bezobrazluk, uz komentare da je Čitaku Đokovića nazvala životinjom i da ga je uporedila sa svinjama.

Mediji, kao i članovi porodice Đoković, odmah nakon ukidanja vize Novaku, plasirali su informaciju da je on uhapšen. Ipak, ispostavilo se da je to lažna vijest. Australijski mediji tvrdili su da to nije tačno pozivajući se na izjave članova Vlade Australije i na izvore Teniske asocijacije Australije. Potom se i Đoković oglasio putem Tviter naloga i objavio sliku sa terena, čime je potvrdio da nije uhapšen niti priveden, već da se slobodno kreće.

Dešavanja vezana za Novaka Đokovića slično su propratili i svi mediji u Crnoj Gori, ali su prosrpski portali IN4S i Borba tom slučaju posvetili posebnu pažnju. Veličajući dostignuća Đokovića i kritikujući australijske vlasti, izvještavanje ta dva portala nije odudaralo od srpskih tabloida.  

Kako su dani odmicali, a saga ili drama (kako je događaj predstavljan u medijima) se nastavljala, mediji su sve manje govorili o sportu i Đokovićevom učešću na takmičenju, a sve više o politici, ugroženosti Srba i vakcinama. Senzacionalizam, pristrasno izvještavanje i dezinformacije punile su stupce srpskih tablioda, kao i pojedinih medija u Crnoj Gori.

I društvene mreže preplavljene

Novak Đoković je bio tema broj jedan i na društvenim mrežama. On je u prethodnih 14 dana spomenut na Tviteru 3.84 miliona puta.

Đoković je bio glavna tema i u regionu. Najbolji teniser na svijetu je u prethodnih dvije sedmice spomenut 61.7 hiljada puta.

Novak Đoković je defintivno podijelio i korisnike društvenih mreža postajući zaštitno lice antivakserskog pokreta i protivnika COVID mjera. Sa druge strane, Novak Đoković je na udaru kritika jer nije vakcinisan, kao i zbog pojavljivanja u javnosti bez maske nakon što je dobio pozitivan test na COVID-19.

Đokovićem se bave regionali, ali i svjetski poltičari. Interesantno je pojavljivanje Najdžela Feraža, bivšeg desničarskog britanskog i evropskog parlamentarca i jednog od lidera kampanje za Brexit. Feraž je boravio sa porodicom Đoković u Beogradu, i konstantno davao podršku prvom reketu svijeta kritikujuću australijske vlasti. Interesantno je da je Feraž tokom kampanje za Brexit hvalio australijski konzervativni pristup za ulazak u tu zemlju. Takođe, jedna od glavnih ksenofobičnih poruka koje su se mogle čuti tokom Brexit kampanje jeste prijetnja od dolaska miliona Turaka, Albanaca, Srba i Crnogoraca.

Srpski političari su uglavnom stali na stranu Đokovića, a prednjačio je lider desničarskog pokreta Dveri Boško Obradović. On je isticao da je riječ o Covid dikaturi, te da se time krše ljudska prava. Obradović je takođe prisvojio pojedine narative iz popularnih teorija zavjere kazavši da se Đoković bori protiv duboke država.

Slučaj Đoković je donio i nove razmirice ambasadora Srbije i Kosova u Vašingtonu, Marka Đurića i Vljore Čitaku. Đurić je pokušao da doslovce interpretira citat iz Životnjske farme koji je objavila Čitaku, smatrajući da je riječ o dehumanizaciji i govoru mržnje upućenom prema Srbima.

Neki su, pak, iskoristili priliku da se malo i našale cijelom situacijom. Tako je jedan korisnik Tvitera američkom glumcu Stivu Karelu dodijelio ulogu australijskog brigadnog generala imena Mojt Egađo koji iz protesta zbog toga kako se vlada Australije odnosi prema Novaku daje ostavku. 

Australijski brigadni general Mojt Egađo dao je ostavku iz protesta zbog načina na koji se njegova vlada odnosi prema prvom reketu sveta. Bravo junače!, piše na profilu Dopisnik iz Srema, uz fotografiju Stiva Karela, a satiričan post dijelio se u tom kontekstu i na drugim društvenim mrežama.

Međutim, veliki broj ljudi je taj satirični post shvatio bukvalno, a koliko brzo se šire informacije govori činjenica da se otac Novaka Đokovića tokom protesta u Beogradu iskreno zahvalio nepostojećem generalu zbog podrške Novaku. To je još jedan pokazatelj veoma niskog stepena medijske i digitalne pismenosti u našem regionu.

Protesti podrške

Nakon što je događaj u Melburnu eskalirao, porodica Novaka Đokovića pozvala je na masovna okupljanja ispred Narodne skupštine Republike Srbije u znak protesta protiv postupanja australijskih vlasti, ali i na okupljanja širom svijeta. Sva okupljanja u Beogradu bila su medijski ispraćena, a porodica Đoković je organizovala i konferencije za medije.

Novakov otac Srđan u svojim obraćanjima stavljao je znak jednakosti između Novaka i srpskog naroda: Oni su hteli da ga bace na kolena. Ne samo njega, nego i našu zemlju. Našu prelepu Srbiju. Mi smo Srbi! Nikada nikoga nismo napadali, samo smo se branili. Uvek, kroz čitavu istoriju. To isto radi i sada naš ponos, naša dika, naš Srbin, izjavio je Srđan Đoković.

Na skupovima koji su održani u Beogradu od 6. do 9. januara, a kojima je prisustvovalo po stotinjak građana, stariji Đoković je govorio o pitanju opstanka srpskog naroda, pitajući se čime su Srbi kao stari evropski narod koji ima svoju istoriju to zaslužili. On (Novak) će izdržati, kao što smo i mi izdržali, jer su nas bombardovali, jer su nas ugnjetavali, jer su nas uništavali, rekao je. U svom obraćanju Srđan Đoković se doticao i pitanja Kosova i majke Rusije.

Za Novaka koji, kako je kazao, nije želio da bude dio tog imperijalnog svijeta, koristio je riječi poput Spartak novog doba, a poredio ga je i sa žrtvom Isusa Hrista. Učestvujući u lancu širenja lažne vijesti koja se pojavila na društvenim mrežama, Srđan Đoković je na jednom od skupova izjavio kako je australijski brigadni general u znak podrške Novaku Đokoviću podnio ostavku. Na okupljanjima u Beogradu su se čuli uzvici poput Ua masoni i Ua crno plemstvo, a poslate su i antivakserske poruke. Jednom od okupljanja prisustvovala je i ministarka u Vladi Republike Srbije Darija Kisić Tepavčević.

Skupovi podrške Novaku Đokoviću održani su 7. januara i u nekoliko crnogorskih gradova – Nikšiću, Budvi, Beranama. Osim nepoštovanja propisanih epidemioloških mjera za suzbijanje korona virusa, zajedničko im je da su skupove predvodili najviši funkcioneri tih opština. Prvi teniser svijeta od 2018. godine ima status počasnog građanina Budve, dok je u septembru 2021. godine proglašen i počasnim građaninom Nikšića.

U Budvi se okupljenima obratio gradonačelnik Marko Carević koji je kazao da građani Budve znaju ko je Novak Đoković, a da ga se u Australiji plaše upravo zato što je svoj.

Gradonačelnik Nikšiča Marko Kovačević je na skupu poručio da je nepravedno sve što se dešava Novaku Đokoviću ali mi nijesmo narod koji nije navikao na nepravde, na isti način kolektivizujući osjećaj viktimizacije. Osim Kovačevića, događaju je prisustvovao i dugogodišnji poslanik Demokratskog fronta, a sadašnji predsjednik Odbora direktora Elektroprivrede Crne Gore Milutin Đukanović.

I u Parizu su se čule riječi podrške za srpskog tenisera kada se protest oko 18.000 antivaksera zbog uvođenja vakcinalnih propusnica, obavezne vakcinacije i vakcinacije djece pretvorio u skup na kome je zahtijevana sloboda za Đokovića. Višednevni protesti Đokovićevih fanova održani su i u Melburnu, gdje su okupljeni slali antivakserske poruke.

Disinfo Brif je novi mjesečni proizvod DFC-a, koji pruža pregled ključnih dezinformacija, narativa i propagande koje smo razotkrili i istražili, u cilju podizanja svijesti o problemu i njegovom obimu.

Nakon 36 izdanja i brojnih aktuelnih tema koje smo obradili u DFC magazinu, odlučili smo da iz žurnalističke pređemo u jednu novu formu modernijeg i prijemčivijeg sagledavanja i proučavanja pojava/fenomena koji trasiraju crnogorsku društveno-političku zbilju.

Treći broj možete preuzeti putem OVOGA LINKA ili klikom na fotografiju ispod.

Lokalni izbori u Crnoj Gori, održani u tri opštine – Cetinju, Mojkovcu i Petnjici 5. decembra 2021. godine, organizovani su u periodu političke, ali i institucionalne krize u državi. Nesuglasice između najvećeg dijela parlamentarne većine (Demokratskog fronta i Socijalističke narodne partije) i Vlade su nastavljene, a svi pokušaji njene rekonstrukcije bili su neuspješni. Demokratski front je dao rok do 10. decembra za novi dogovor konstituenata parlamentarne većine, a zatim predložio vraćanja mandata građanima i organizovanje novih izbora. U istom periodu opozicija je pokrenula pitanje povjerenja Vladi u parlamentu, potez koje je u međuvremenu povučen iz parlamentarne procedure. Kako do rekonstrukcije još uvijek nije došlo, premijer Zdravko Krivokapić će nastaviti da vodi izvršnu granu vlasti u narednom periodu.

Prilično konfuzna situacija na crnogorskoj političkoj sceni imala svoj uticaj i na lokalne izbore. Parlament je tek po završetku lokalnih izbora izabrao novog predsjednika Državne izborne komisije (prethodnog predsjednika DIK-a parlamentarna većina razriješila je u junu),  što nesumnjivo negativno utiče na demokratski karakter pomenutih izbora. Bez predsjednika DIK-a svaki eventualni proces izbornih žalbi u potpunosti je paralisan. Takođe, zbog nesloge unutar parlamentarne većine, pojedine nevladine organizacije zadužene za monitoring izbora u Crnoj Gori nijesu bile u mogućnosti da to urade i ovoga puta.

Iako su lokalni izbori na Cetinju, Mojkovcu i Petnjici održani u važnom političkom momentu za Crnu Goru, predizborna kampanja kao i sam izborni dan protekli su prilično mirno i bez tenzija. Takođe, izostala je snažna medijska kampanja, kao i kampanja na društvenim mrežama. Ipak, treba naglasiti da za ove izbore nije bilo vidnog stranog miješanja kojem smo svjedočili tokom parlamentarnih izbora 2020. godine i lokalnih izbora u Nikšiću 2021. godine.

Nezainteresovanost medija iz Srbije

Dok se za izbore u Nikšiću isticalo da su od istorijskog značaja, lokalni izbori na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici nijesu ni u danima prije niti nakon održavanja okarakterisani na sličan način. Štaviše, zastupljenost u medijima i na društvenim mrežama bila je mnogo manja nego u slučaju izbora u Nikšiću, u martu 2021. godine. U predizbornoj kampanji u Nikšiću prednjačili su srpski mediji. Naslovi na portalima su nerijetko imali tendencioznu notu, uz česte senzacionalističke objave, kao i lažne vijesti i dezinformacije. Ovoga puta, ni srpski mediji, ali ni dežurni aktivisti na društvenim mrežama nijesu značajnije marili. 

Prema podacima koje je Digitalni forenzički centar (DFC) objavio 14. februara pred lokalne izbore u Nikšiću, za samo nedjelju dana bilo je preko 1.000 objava koje su se ticale izbora. Dakle, skoro mjesec dana prije održavanja izbora mediji i korisnici društvenih mreža su na nedjeljnom nivou objavljivali preko 1.000 objava. Za izbore od 5. decembra, mjesec dana prije izbornog dana na nedjeljnom nivou je objavljeno oko 200 objava.

1.000 objava dostignuto je tek nedjelju dana pred održavanje izbora na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici, uključujući i dan izbora. Poređenja radi, sedmicu dana pred izbore u Nikšiću bilo je preko 4.000 objava koje su se odnosile direktno na izbore. Bitna razlika je i u činjenici da je uoči i tokom izbora u Nikšiću najviše objava bilo upravo iz Srbije, dok je za nedavne izbore u tri pomenute opštine najviše informacija bilo iz Crne Gore, što pokazuju grafici.  

Tokom izbornog dana portali Alo, Novosti i Srbija danas izvijestili su o nepravilnostima, senzacionalistički ističući da je razbijen neregularni štab Demokratske partije socijalista u Mojkovcu, kao i da su u tom gradu glasali navodni novi Mojkovčani, odnosno DPS aktivisti iz Kolašina. Te nepravilnosti nijesu prijavile opštinske izborne komisije.

Po zatvaranju izbornih mjesta i nakon proglašenja izbornih rezultata srpski mediji su izvijestili na njima svojstven, senzacionalistički, način. Ipak, ni njih nije bilo u velikoj mjeri. Analizom je utvrđeno da su u fokusu izvještavanja srpskih medija bili rezultati izbora u Mojkovcu, naglašavajući istorijsku pobjedu opozicionih političkih partija i Srba u toj opštini i veliki pad DPS-a nakon 16 godina. 

U predizbornoj kampanji u Nikšiću na TV Happy je emitovana specijalna emisijia pod nazivom Bitka za Nikšić. Skoro svake sedmice gosti emisije su bili političari i politički aktivisti iz Srbije i Crne Gore, koji su komentarisali aktuelna dešavanja u Nikšiću, dominantno pružajući podršku Demokratskom frontu. Pomenućemo samo neke: to su lider Srpske radikalne stranke Vojislav Šešelj, jedan od lidera Demokratskog fronta Andrija Mandić i funkcioner Demokratskog fronta Milutin Đukanović. U emisijama je plasiran sadržaj koji obiluje dezinformacijama, lažnim vijestima i uvredama. Osim toga, pojedini mediji iz Srbije imali su posebne rubrike posvećene izborima u Nikšiću, što je izostalo tokom decembarskih lokalnih izbora na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici. Pored evidentnog manjka interesovanja srpskih medija izostale su i koordinisane kampanje na društvenim mrežama. Analiza definiše koordinisane aktivnosti kao sinhronizovano dijeljenje linkova, objava, video sadržaja, fotografija u kratkom vremenskom periodu, najčešće do nekoliko minuta. Koordinisane aktivnosti podrazumijevaju sinhronizovano dijeljenje sadržaja od strane najmanje dva entiteta u kontinuiranom vremenskom periodu, odnosno po istoj matrici. Tokom preizborne kampanje za lokalne izbore na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici nije bilo sličnih aktivnosti. Jedina aktivnost na društvenim mrežama uočena je kod nedavno otkrivenih stranica, trol i lažnih naloga na Fejsbuku, koje otvoreno podržavaju premijera Zdravka Krivokapića. Ti nalozi i stranice su pružale podršku pokretu Ne damo Mojkovac.

Zašto nije bilo bitaka za Cetinje, Mojkovac i Petnjicu?

Više je razloga zašto se lokalni izbori na Cetinju, u Mojkovcu i Petnjici u velikoj mjeri razlikuju od izbora održanih u Nikšiću 14. marta ove godine. Prvi razlog jeste društveni ambijent. Nije bilo euforije koja je pratila nikšićke izbore, a koja je bila produkt izborne pobjede opozicije na parlamentarnim izborima i protesta Srpske pravoslavne crkve (SPC). Ovaj put SPC je ostala po strani. Za razliku od izbora u Nikšiću, crkveni velikodostojnici nijesu sugerisali građanima za koga da glasaju, što je doprinijelo smanjivanju tenzija i propagande.

Ne treba zanemariti ni demografsku strukturu glasača u tri opštine. Duel procrnogorskog i prosrpskog bloka jedino je bio izražen u Mojkovcu. Upravo su izbori u toj opštini najčešće pominjani u medijima iz Srbije. Međutim, zbog veličine opštine, ovi izbori nijesu zavrijedili dovoljno pažnje dežurnih propagandista, kao što je to bilo u slučaju izbora u Nikšiću.

Fokus na proteste u Srbiji i pitanje Republike Srpske

Odsustvo političke zainteresovanosti vrha srbijanske vlasti i predsjednika Aleksandra Vučića za lokalne izbore u tri crnogorske opštine 5. decembra možemo razumjeti i u kontekstu unutrašnjeg političkog i ukupnog društvenog ambijenta u Srbiji, kao i spoljašnjih pritisaka na tamošnje nosioce vlasti.

Četiri mjeseca do održavanja objedinjenih vanrednih parlamentarnih, te redovnih predsjedničkih i beogradskih izbora najavljenih za april 2022. godine, politički lideri u Srbiji suočavaju se sa izazovima vlastitoj politici. Usvajanje dva sporna zakona o eksproprijaciji i referendumu, u sjenci poslovanja metalurško-rudarske korporacije Rio Tinto, pokrenulo je krajem novembra masovne proteste nezadovoljnih građana i, posljedično, dodatno angažovalo raspoložive državne i partijske kapacitete.

Time se, za razliku od izbora u Nikšiću u martu 2021. godine, kada su prema pisanju medija članovi Glavnog odbora Srpske napredne stranke (SNS) Vladimir Mandić i Predrag Rajić pružali logističku podršku koaliciji Za budućnost Nikšića, može objasniti izostanak takvog političkog aktivizma uoči lokalnih izbora 5. decembra 2021. Mediji iz Srbije izvijestili su da je Mandić, koji inače važi za čovjeka od povjerenja predsjednika Vučića, tokom posljednjih protesta u Beogradu 4. decembra predvodio probijanje blokade na Brankovom mostu.

Iako predizborna kampanja u Srbiji još uvijek nije zvanično počela, pitanje eksploatacije resursa postalo je glavna tema koju i opozicija i aktuelna vlast koriste za ostvarivanje političkih interesa. Polarizacija javnog mnjenja i protivljenje stručne javnosti (uključujući i srpske akademike i univerzitetske profesore) trenutnoj politici u fokusu su vladajuće SNS i njenog predsjednika, koji se suočavaju sa rastućim potencijalom za slabljenje njihove političke pozicije na predstojećim izborima. Tome doprinosi i primjena represivnih mjera u suzbijanju protesta koje su premijerka Ana Brnabić i ministar u njenoj vladi Aleksandar Vulin nazvali fašizmom. Sa druge strane, predsjednik Aleksandar Vučić lično se angažovao na rješavanju problema obilazeći mještane u područjima predviđenim za eksploatisanje rude.

Drugi važan momenat koji je doprinio preusmjeravanju pažnje sa Crne Gore tiče se zabrinutosti predsjednika Srbije Aleksandra Vučića prema pitanju Republike Srpske u kontekstu uvođenja sankcija Sjedinjenih Američkih Država protiv pojedinaca koji ugrožavaju mir i stabilnost u regionu Zapadnog Balkana. Uvođenjem takvih sankcija bi pozicija Milorada Dodika kao Vučićevog glasnogovornika i važnog igrača, koji opstaje na političkoj sceni zahvaljujući secesionističkoj retorici, mogla biti značajno poljuljana. Stav da će se Srbija suprotstaviti sankcijama i da je potrebno voditi dijalog, Vučić je saopštio i tokom nedavnog susreta sa Miloradom Dodikom u Beogradu.

Disinfo Brif je novi mjesečni proizvod DFC-a, koji pruža pregled ključnih dezinformacija, narativa i propagande koje smo razotkrili i istražili, u cilju podizanja svijesti o problemu i njegovom obimu.

Nakon 36 izdanja i brojnih aktuelnih tema koje smo obradili u DFC magazinu, odlučili smo da iz žurnalističke pređemo u jednu novu formu modernijeg i prijemčivijeg sagledavanja i proučavanja pojava/fenomena koji trasiraju crnogorsku društveno-političku zbilju.

Drugom broju možete pristupiti putem OVOGA LINKA ili klikom na fotografiju ispod.